periudhat e zhvillimit embrional tek shtazët

zhvillimi embrional

fillon prej momentit të formimit të zigotës deri në lindje të organizmit të ri.

etapat e zhvillimit embrional

• segmentimi

• gastrulimi

• histogjeneza

• organogjeneza

segmentimi

ndarjet e njëpasnjëshme të zigotës shënohen si segmentim kurse qelizat e krijuara quhen blastomere të cilat shumohen me një progresion gjeometrik (2, 4, 8, 16, 32…)

vëllimi dhe numri i blastomereve gjatë segmentimit

• numri i blastomereve rritet

• dimensionet e bërthamës janë të njëjta

• vëllimi i t blastomereve zvogëlohet

Prandaj nuk ka rritje të embrionit në këtë fazë.

ku kryhet segmentimi tek gjitarët?

kryhet gjatë qëndrimit të zigotës në vezëpërques

nga kush varet karakteri i segmentimit?

varet nga sasia e vitelinës dhe mënyrës së shpërndarjes së saj në citoplazmën e qelizave vezë.

Tek vezët pa vitelinë (alecite) ose oligolecite , segmentimi përfshin tërë zigotën.

Tek vezët me shumë vitelinë , segmentimi përfshin një pjesë të vogël të zigotës pa vitelinë.

dy tipat e segmentimit

• segmentimi i plotë

- segmentimi i barabartë

- segmentimi i pabarabartë

• segmentimi parcial

- superficiel

- diskoidal

segmentimi i barabartë

haset tek vezët alecite dhe izolecite

(ndarja ndodh njëtrajtshëm sepse ashtu është e shpërndarë vitelina)

segmentimi i pabarabartë

haset tek vezët telolecite

(sepse vitelina është e bollshme dhe e përqendruar në zona të caktuara, gjë që shkakon pabarazi gjatë segmentimit)

segmentimi parcial

ky segmentim mund të jetë:

• superficiel (haset tek centrolecitet; insektet)

• diskoidal (haset tek vezët me shumë vitelinë; shpezët)

morula dhe blastula

në periudhën e segmentimit të hershëm, embrioni ka formën e ngjajshme me qelizën vezë, por pas disa ndarjeve, embrioni merr formën e frutit të manit që quhet morulë.

Me segmentim të mëtutjeshëm blastomeret rradhiten në një shtresë në sipërfaqe të embrionit dhe ky tashmë ka një formë topi të quajtur blastulë ndërsa shtresa e qelizave të blastulës quhet blastodermë kurse hapësira e brendshme emërtohet si blastocel

tipat e blastulës

• celoblastula

• steroblastula

• amfiblastula

• diskoblastula

• periblastula

celoblastulë

vezët me pak vitelinë zhvillohen në blastulë me mur njështresor të hollë dhe blastocel të gjerë

steroblastula

blastula me blastoderm të trashësisë së njëjtë dhe me hapësirë të vogël të blastocelit në qendër

amfiblastula

ana vegjetative përbëhet nga blastomeret e mëdha - makromeret, atëherë blastoceli është i vendosur kah ana animale në mënyrë ekscentrike dhe i rrethuar me një shtresë të hollë të blastomerëve të vogla - mikromereve.

(haset tek Oligocheta-anelidet)

diskoblastula

formimi i diskut i cili përbëhet nga disa shtresa qelizore, të cilat shtrihen mbi masën viteline të pandarë

periblastula

etapa e fundit të segmentimit të vezëve centrolecite

kur përfundon faza e segmentimit të embrionit?

me formimin e blastulës

gastrulimi

tërësi procesesh që mundësojnë lëvizjen e pjesëve të caktuara të embrionit ashtu që muri i blastulës invaginohet (hyn) brenda dhe krijohet një strukturë dyshtresore në formë kupe e quajtur gastrulë ndërsa hapësira e re që krijohet me këtë rast quhet gastrocel (arkenteron; zorra primare).

Vrima përmes së cilës gastroceli komunikon me ambientin e jashtëm quhet blastopor (ky rrethohet një buzë dorzale, një ventrale dhe dy laterale)

çka ndodh me blastulën gjatë gastrulimit?

një shtresë e vetme e qelizave të blastulës diferencohet në dy shtresa qelizore.

shtresat e gastrulës

• shtresa e jashtme - ektoderma

• shtresa e mesme - mezoderma

• shtresa e brendshme - endoderma

Tek sfungjerët dhe grykorët gastrula përbëhet vetëm nga ektoderma dhe endoderma andaj quhen shtazë dyshtresore (diploblastike) ndërsa tek të gjitha shtazët e tjera zhvillohet edhe shtresa e mesme - mezoderma andaj quhen shtazë trishtresore (triploblastike)

veçoritë kryesore të gastrulimit

• zhvendosja e qelizave të embrionit përmes lëvizjeve morfogjenetike

• ritmi i ndarjeve është krejtësisht i ngadalsuar

• rritja, nëse ekziston, është krejtsisht e parëndësishme

• ndërron tipi i metabolizmit, ashtu që intensifikohen proceset oksiduese

• ndikimi i gjenomit (kromozomeve) të babait bëhet i dukshëm

tipat e gastrulimit

• gastrulimi me imigrim

• gastrulimi me palosje (invaginim)

• gastrulimi me epiboli (mbulim)

• gastrulimi me delaminacion (ndarje)

gastrulimi me imigrim

qelizat e blastrodermës (murit të blastulës) migrojnë drejt blastocelit dhe formojnë endodermën.

• imigrimi unipolar - migrimi rrjedh nga njëri pol (ai vegjetativ)

• imigrimi bipolar - migrimi nga dy polet

• imigrimi multipolar - migrimi rrjedhë nëpër tërë sipërfaqen e blastulës (haset tek sfungjerët dhe disa coelenterata)

gastrulimi me palosje (invaginim)

blastoderma e polit vegjetativ futet (invaginohet) brenda blastocelit (haset tek amfioksi)

gastrulimi me epiboli (mbulim)

në rastet e pamundësisë së realizimit të gastrulimit me invaginim, realizohet ky lloj i gastrulimit.

Është karakterisitik për vezët telolecite me segmentim të plotë jo të barabartë (psh. amfibet), andaj mikromeret e polit animal ndahen intenzivisht dhe mbështjellin makromeret e palëvizshme të polit vegjetativ. Në këtë rast mikromeret formojnë ektodermën ndërsa makromeret formojnë endodermën.

Tek embrioni i këtyre shtazëve në fillim mungon gastroceli dhe nuk formohet blastopori, vetëm më vonë shfaqet filli i zorrës primare.

gastrulimi me delaminacion (ndarje)

shtresa e jashtme e qelizave epitelizohet dhe veçohet me membranë si ektodermë nga masa e brendshme e qelizave e cila sajohet si endodermë.

(haset tek disa meduza ku segmentimi përfundon me morulën kompakte, pa hapësirë)

shndërrimi i gastrocelit tek shtazë të ndryshme

gastroceli tek shumica e shtazëve shndërrohet në trakt digjestiv, ndërsa shtazët tek të cilat gastroceli shndërrohet në gojë quhen gojëprimarët (protostomia) siç janë grykorët dhe sfungjerët.

Tek shtazët e tjera, gojësekondarët (deutrostomia) goja hapet në anën e kundërt të blastoporit siç janë gjemborët dhe kordatet

mënyrat e formimit të mezodermës

• mezoderma teloblastike

• mezoderma enterocele

mezoderma teloblastike

gjatë segmentimit, prej blastomereve të posaçme fitohen dy qeliza të mëdha të quajtura teloblaste të cilat vendosen në mënyrë simetrike në hapësirën e blastocelit. Me ndarjen e njëpasnjëshme të qelizave teloblastike formohen qeliza të reja prej të cilave zhvillohet fleta e tretë embrionale - mezoderma dhe më vonë me largimin e qelizave formohet hapësira trupore sekondare - celomi

mezoderma enterocele

invagimi i tillë i cili përfshin në vete materialin e endodermës dhe mezodermës, formon zorrën primare - arkenteronin dhe nga muret e tij krijohen segmentet mezodermale në të dy anët e trupit dhe më vonë, në brendi të këtyre segmenteve, formohet hapësira trupore sekondare - celomi

(haset tek kordatet dhe gjemborët)

zanafilla e sistemit nervor

në fund të gastrulimit, nga ektoderma veçohet materiali që sjellë sistemin nervor në formë të pllakës nervore e cila mëtutje mbështillet në gypin nervor i cili në pjesën e përparme nuk mbyllet tërësisht por krijon vrimën - neuroporusin.

Kanali që lidh hapësirën e zorrës primare me hapësirën e gypit nervor (për një periudhë afatshkurtër) quhet kanali nervor - zorror (kanali neurenterik). Ky kanal është i përkohshëm dhe tutje zgavra e gypit nervor ndahet tërësisht nga zgavra e zorrës primare ndërsa zgavra e kanalit zorror realizon komunikimit me ambientin e jashtëm përmes vrimës së gojës dhe anale në etapet e mëvonshme të zhvillimit.

notokorda

shiriti i qelizave të cilat shtrihen në pozitë mediodorzale (mes-shpinore) krijojnë formacionin cilindrik notokordën

segmentet mezodermale

Materiali tjetër i mezodermës veçohet nga notokorda dhe endoderma në formë të grupeve qelizore - segmenteve mezodermale të cilat veçohen si invaginime që mbyllen tërërsisht në zgavrën e tyre, e cila gradualisht shndërrohet në zgavrën sekondare - celomi

organogjeneza

proces i formimit të organeve, me ç’rast forma e përgjithshme e embrionit ndërron esencialisht

organet që zhvillohen nga ektoderma

• organet e sistemit nervor

• epidermisi (nga ky krijohen struktura të posaçme):

- gjëndrat njëqelizore dhe shumëqelizore të lëkurës (gjëndrat djersore dhe dhjamore)

- qimet dhe puplat

- epiteli i zgavrës së gojës, hundës dhe kloakës

organet që zhvillohen nga mezoderma

• indi eshtëror

• indi kërcor

• indi lidhor

• indi muskulor

• zemra dhe enët e gjakut

• sistemi urogjenital (veshka, testisët, vezorët)

organet që zhvillohen nga endoderma

• gjëndrat pështymore

• epiteli i fshikëzës urinare

• epiteli i zorrëve

• epiteli i mushkërive

• faringu

• veshi i mesëm

• mëlqia

• pankreasi

diferencimi

dukuria e shfaqjes së ndryshueshmërisë midis qelizave, proces ky që rezulton në aftësimin e pjesëve të caktuara të organizmit për funksione specifike

diferencimi histologjik

diferencimi që ekziston në funksionet definitive të indeve tek organizmi.

Disa inde kanë mekanizma të posaçëm, struktura, substanca që prodhojnë apo mënjanojnë etj

organet ekstraembrionale

• amnioni

• korioni

• alantoisi

+ qesja e vitelinës

qesja e vitelinës

tek vezët me sasi të lartë të vitelinës (shpezët dhe reptilët) gjendet kjo qese e vitelinës e cila mban të grumbulluar masën e vitelinës. Përmes enëve të gjakut të qeses, vitelina zbërthehet, transportohet dhe shpenzohet.

Kështu, vitelina harxhohet, qesja e vitelinës zvogëlohet kurse embrioni rritet.

ndërtimi i qeses së vitelinës

ndërtohet nga endoderma ekstraembrionale dhe mezoderma ekstraembrionale nga jashtë

pse ekzistojnë organet ekstraembrionale?

janë organe provizore si rezlutat i procesit të adaptimit të embrionit ndaj ndikimeve të mjedisit të jashtëm

amnioni dhe korioni

formohen së bashku si rrudhë/palosje amniotike dhe vijojnë zgjerimin e tyre dersia embrioni mbetet i mbyllur në hapësirën amniotike dhe kjo hapësirë zgjerohet jithnjë e më shumë , mbushet me lëng në të cilin noton embrioni lirisht. Praktitkisht, shtresa që mvesh hapësirën amniotike është amnioni, ndërsa shtresa që e rrethon amnionin dhe embrionin është korioni.

ndërtimi i amnionit dhe korionit

amnioni - përbëhet nga ektoderma ekstraembrionale nga brenda dhe mezoderma ekstraembrionale nga jashtë

korioni - përbëhet nga ektoderma ekstraembrionale nga jashtë dhe mezoderma ekstraembrionale nga brenda

roli i lëngut amniotik

mbron embrionin nga tharja, lëndimet mekanike, tronditjet, ngjitja për luspën e vezës etj

veprimi negativ i zgavrës amniotike

e largon embrionin nga sipërfaqja e mbështjellsave të vezës, praktikisht edhe nga burimi i oksigjenit

roli i korionit

enët e gjakut të tij mundësojnë funksionimin e frymëmarrjes

rolet e alantoisit

• kryen rolin e fshikëzës urinare

• vezët e shpezëve dhe reptilëve, nga pamundësia për të mënjanuar produktet e panevojshme të metabolizimit të proteinave, i deponojnë në alantoi në formë kristalesh të patretshme të acidit urik, të cilat mbesin në vezë deri në qelje, andaj alantoisi zgjerohet me zhvillimin embrional

• në sipërfaqe përmban enë gjaku që merr rol të furnizuesit me oksigjen të embrionit

ndërtimi i alantoisit

ndërtohet nga endoderma ekstraembrionale nga brenda dhe mezoderma ekstraembrionale nga jashtë

ku ndryshon alantoisi tek gjitarët placentalë?

humb funksioni parësor i alantoisit si fshikëz urinare sepse përmes organizmit të nënës mënjanohen produktet e panevojshme të metabolizmit të embrionit dhe si produkt final paraqitet urea e tretshme

organizmat oviparë

tek këta organizma zhvillimi i tërësishëm ose mesatar i embrionit realizohet vetëm pas lëshimit të vezëve në ambientin e jashtëm

ovoviviparët

tek këta organizma, të vegjlit zhvillohen prej vezëve të mbajtura në trupin e nënës, por pa u ushqyer nga trupi i nënës dhe në këtë rast embrioni ushqehet me materiet e deponuara në vezë.

(haset tek salamandra)

organizmat viviparë

tek këta organizma, embrioni zhvillohet në uterus dhe vendos lidhje të drejtpërdrejtë me organizmin e nënës, ndaj embrioni furnizohet me materie ushqyese nga organizmi i nënës

segmentimi i vezëve të gjitarëve placentalë (njeriu)

veza e gjitarëve placentalë nuk ka vitelinë, pra segmentimi i saj është i plotë po nuk është i barabartë sepse i mungon sinkronizimi. Kështu, sinkronizimi i mitozës në blastomere humb shumë herët dhe dy blastomeret e para ndahen me shpejtësi të ndryshme (hasen etapat em 3, 5 7 blastomere).

citoplazma e qelizës vezë tek gjitarët placentalë

citoplazma, në një anë është bazofile (përmban granula të pasura me ARN) dhe në anën tjetër është e vakuolizuar. Gjatë segmentimit, blastomeret me citoplazmë të vakuolizuar rradhiten rreth blastomereve bazofile dhe kështu krijohet morula, paraqitet hapësira e mbushur me lëng (në vend të vitelinës) dhe në këtë etapë embrioni quhet blastocist

shtresat e blastocistit

• shtresa e jashtme - trofoblast (trofo-ushqyerje, blast-embrion)

• masa e brendshme e qelizave - embrioblasti

Në këtë etapë embrioni ngjitet për muret e mitrës me pjesëmarrjen aktive të shtresës së trofoblastit ndërsa prej embrioblastit zhvillohet fetusi. Embrioblasti rradhitet në formë të blastodiskut i cili mbushet me lëng.

Gastrulimi dhe formimi i fletëve embrionale rrjedh pas ngjitjes së embrionit të muret e mitrës.

placenta dhe placentimi

Tek gjitarët placentalë, embrioni zhvillohet brenda organizmit të nënës dhe ndërlidhet me trupin e saj përmes Placentës, ndërsa procesi i ndërlidhjes quhet Placentim.

ndërtimi i placentës

ndërtohet nga indet e embrionit dhe trupit të nënës dhe ka funksion transportimin e materieve ushqyese nga nëna në embrion dhe mënjanimin e produkteve të panevojshme nga embrioni përmes trupit të nënës

sipërfaqja kontaktuese mes indeve të nënës dhe fetusit

rritet me formimin e zgjatimeve në sipërfaqen e korionit të njohura si ville koriale të cilat depërtojnë thellë në murine uterusit, formojnë rrjetin e kapilarëve dhe kështu vendosin qarkullimin e gjakut mes embrionit dhe nënës.

! Edhe pse lidhja mes qarkullimit të gjakut të embrionit dhe trupit të nënës është shumë intime, nuk bëhet përzierja e gjakut mes nënës dhe embrionit.

tipet e placentëve

• placenta difuze

• placenta diskoidale

• placenta zonale

• placenta kotiledonare

çka mënjanohet gjatë lindjes?

gjatë lindjes, hidhet pjesa embrionale e placentës dhe pjesa e murit të mitrës që merr pjesë në formimin e placentës

ku haset placenta?

• gjitarët placentalë (njeriu)

• hardhuca