6. Laat-Romeinse tijd in Noord-Gallië

geschreven bronnen

• vita Probi 276-288

• panegyric van Constantius 297

• Historia van Ammianus Marcellinus

Ammianus Marcellinus

beeld van de germanen als illegale migranten en sagaves

1ste eeuw vC (korte geschiedenis)

veroveringen van caesar

vastleggen van de provincies

1ste en 2e eeuw nC (korte geschiedenis)

consolidatie door augustus

Pax Romana

bevolkingsgroei en meer exploitatie van het land

3e eeuw nc (korte geschiedenis)

vanaf 250 graduele verlating van de marginale gebieden

Postumus en het Gallische Rijk

270 → Germaanse raids, vernielingen en zogezegde massaverlatingen

4e en 5e eeuw nC (korte geschiedenis)

‘decline and fall’

germaanse invallen → raids, immigranten en illegale settelers

passieve Gallo-Romeinen → hebben bijna geen actieve rol

Salische Franken

onduidelijk wie het precies zijn

1 keer genoemd door Ammianus

is het een stam? een familie?

Edward Gibbon

The History of the Decline and Fall of the Roman Empire

→ Catastrophic view

Catastrophic view

3e eeuwse politieke instabiliteit en economische crisis + germaanse invallen

4e eeuws herstel door diocletianus

germaanse vernielingen en verlating van Noord-Gallië

5e eeuw → het leger trekt zich terug en Noord-Gallië wordt aan haar lot overgelaten, de Franken verdedigen het gebied en de Merovingische cultuur ontstaat

school of transformation

long durée

accomodating view

accomodating view

meer vreedzame tradities

Germaanse migraties hebben tot veranderingen in de westerse samenleving geleid

‘Barbarian successor states’ → koninkrijkjes die delen van het WRR gaan bezitten maar die ook romeins erfgoed hebben

→ rol van de katholieke kern in de 4e en 5e eeuw

archeologische bronnen als aanvulling

zijn vaak heel beïnvloed door het historisch narratief bij interpretatie en datering

• germaanse dreiging

• brandlagen

• verlaten van villa’s

• eindfases van landelijke nederzettingen

• muntschatten

→ Noord-Gallië word verlaten en verwaarloosd

in de 21e eeuw revaluatie van de periode en de materialen

recente archeologische resultaten

1. bevolkingsafname

2. kleinschaligere economie

3. verhoogde militarisering

4. migratie en mobiliteit door de militarisering

5. socioculturele vermengde samenleving → interactie

= verval en transformatie

situatie binnen het Imperium Romanum eind 2e 3e eeuw

• populatieafname

• 3e eeuwse crisis

• soldatenkeizers en usurpaties

• militarisering van Noord-Gallië

• Germaanse invallers en illegale migranten en Bagaudae (opstandige boeren)

3de eeuwse crisis

einde van Pax Romana

• soldatenkeizers → door te weinig soldij worden soldaten heel afhankelijk van hun generaals → roepen hun eigen leider uit als keizer → zo 60tal keizers op 50 jaar

politiek-economisch heel instabiel ca 50 jaar

• militaire usurpatie en burgeroorlog

• economische instabilitiek

• dreiging van germaanse invallen

• plagen en ziektes

285 → diocletianus stelt orde op zaken

uitputting van grondstoffen → mensen zoeken elders werk

Imperium Galliarum

260-274

bestuurd vanuit trier

Postumus → Bataafse generaal

slaat munten voor legitimatie

5 keizers

militaire infrastructuur: de kampen van Oudenburg en Aardenburg krijgen een stenen fase

Rijnstreek, Gallië, Britannia en Hispania

ca 274 overgave aan Aurelianus en een herintegratie in het IR

Postumus

was een bataafse generaal & commandant van de rijnlegers

werd uitgeroepen tot legale keizer door het romeinse leger → verwierf Gallië, Germania, Britannia en Hispania en werd in 269 door zijn eigen troepen vermoord

imperium Britanniarum

286-296

Carausius → Menapisch generaal

ca 296 territorium terug geclaimd door Constantius Chlorus

Carausius

menapisch generaal, riep zichzelf uit als keizer van Britannia en Noord-Gallia → “emperor of the north”

werd door zijn vertrouweling Allextus vermoord in 293

→ Allectus wordt zelf vermoord in 296

forten

• Maldegem

• Aardenburg

• Oudenburg

→ kustverdediging onder postumus

tegen invallen van de germanen, het Romeins leger en bagaudae (lokale rebellen)

Knesselare Kouter

mogelijk kamp van bagaudae

Zele - Kamershoek

germaans aardewerk uit de laatste kwart van de 3de eeuw

→ cultureel geheven → bewijst germaanse aanwezigheid

eerste germaanse landelijke nederzettingen in Noord-Gallieë

Bachte-Maria-Leerne

Nazareth-Eke

illegale settelers?

4de eeuw (politiek-militaire context)

• administratieve reorganisatie van Diocletianus → West- en Oost-Romeinse Rijk

• ook grootschalige aanpassingen en uitbouw van het verdedigingsapparaat

administratieve hervormingen van diocletianus

• herschikking van de administratieve structuur→ provincies, civitates en hoofdsteden

• de civitas menapiorum wordt Turnacensium → hoofdstad is Tournai/ Doornik ipv cassel

• Trier wordt de hoofdstad van de provincie Belgica Prima + hoofdstad van de diocees Gallia

• uitbouw van defensie

keizerlijke dynastieën in Noord-Gallie van de 3e tot 5e eeuw

• Tetrarchie 284-324

• Constantijnse dynastie 306-363

• valentijnse dynastie 364-392

• theodosiaanse dynastie 395-423

belangrijke defensie- en controlesystemen

• rijnlimes

• litus saxonicum

• limes belgicus

• hoogteversterkingen

• stadsversterkingen

Rijnlimes / Neder-Germaanse Limes

sterke concentratie van de troepen bij de Rijngrens

→ Nijmegen, Kölen-Alteburg, Cuijk, Brittenburg

litus saxonicum

langs de kanaalkust, uitbouw van castella langs de Noordzee

→ oudenburg, Kent, Boulogne, Pevensey, Dover, Portchester

verdediging tegen piraterij

oorsprong in de mid 3e eeuw & uitbouw onder carausius

→ aangevallen door chaucken, friezen, chamaven en saksen

saksen

door ammianus voorgesteld als schrikwekkend, razenij, gevreesd voor hun dapperheid en snelle verplaatsing

raids

sociale verklaring van raids: sociale stratificatie

economische verklaring van raids: vorm van economische bedrijfsvoering,

warlord = centraal figuur

notitia dignitatum

lijst van legeraanvoerders per provincie

ca 480

bekend via middeleeuwse kopieën

veel versterkingen (vooral in engeland) bekend

limes belgicus

de weg van Boulogne-sur-mer naar Keulen via Bavai en Tongeren → met castella en burgi uitgerust → als secundaire verdedigingslinie en snelle communicatie

is een verbinding tussen de litus saxonicum en de Neder-Germaanse Limes

burgi

1ste generatie → 260-275 → Liberchies I, Braives, Taviers, Heumensoord, …

2e generatie → 310-335, onder Constantijn I → Morlanwelz, Taviers, Braives, Brunehaut-Liberchies (Liberchies II)

velzeke?

hoogteversterkingen

om landschappen te controleren

vaak errond bewoning

via munten kunnen we achterhalen welke keizers erin investeerden

bv Furfooz, Dourbes, Ortho, Virtonstad, Éprave→ in de Eifelregio

stadsversterkingen

versterkte steden met omwalling, maar wel met inkrimping van hun oorspronkelijke oppervlak

bv Bavay, Tongeren,

militarisering van de 3de eeuw

door vele burgeroorlogen en invallen

→ leger is overal aanwezig en rekruteert

om politieke redenen , economische controle, interactie met bevolking

in dienst gaan = eervol

in 4e eeuw reizen de keizers langs de fronten

riemgespen → deel van de uitrusting en communiceert dat je in het leger zit + om je identiteit te tonen

fibulae → belangrijk, werd op de schouder van een mantel gedragen

• kruisboogfibula = typisch soldatenfibula voor de 3de eeuw

• drieknoppenfibula = 4de eeuw

mozaïek, jachtpartij in militaire kledingstijl

4de eeuw → 310-330

op een sarcofaag, op schouder van soldaten met een zware mantel → drieknoppenfibula

4de eeuw → 320-330

doosje met weergave van een drieknoppenfibula

350-380

400-450

fresco

speld '(zoals in oudenburg) op de schouder van een senator = bestuurlijk ( niet militair)

de elites gaan zich als soldaten kleden

in de 5e en 6e eeuw wordt hett een uitgebreid symbool van romeinse macht

fubulae als symbool van romeinse macht bij het entourage van justinianus

maar archeologisch niet van teruggevonden → eerste als SYMBOOL

sociale evolutie van fibulae

militarisering dringt door als cultureel symbool en teken van macht

militarisering heeft een impact op alle aspecten van de samenleving

Romeinse importen aardewerk

terra sigillata uit het argonnegebied

laat-romeins terra nigra

veel variatie, zijn typische drinkbekers

vooral duitse en nederlandse productie

materiaal uit West-Falen → beste kwaliteit

goed gedocumenteerde vormenschat

Mayen Eifelwaar

ruwwandig

veel als export

typisch = dekselheulen

ook veel kannen, kruiken en kookpotten

handgemaakt aardewerk

het aandeel stijgt vanaf de 3e eeuw → meer mensen zijn zelfredzaam

geen duidelijke typologie,

heel individueel zonder gegroepeerde pottenbakkers in productiecentra

verschillende verschralers

petrografisch onderzoek met slijpplaatjes → herkomst, techniek

galloromeinse techniek : klei zonder steentjes

botverschraling enkel in later romeinse periode door experimenten

hacksilber

geknipt en gerold goud en zilver als betalingsmiddel voor huurlingroepen die niet deel waren van je leger → veel in Britannie en scandinavie gevonden

is een teken van rekruteringspolitiek

het gaf eer aan germanen die meevochten

veel gevonden buiten de grenzen

→ droeg bij aan een verkleining van de economie

munten

dateerbaar als de kop van een keizer erop staat, maar er waren ook veel imitaties

vooral soldaten hebben geld → soldij → blijft in het leger circuleren zonder op de consumptiemarkt te komen

veel munten uit de 3de eeuw pas in de 4e, 5e, 6e eeuw in graven

heel lang de muntschatten bij postumus gelinkt aan de invallende germanen → nu niet meer

postumus veel munten geslagen voor zijn legitimatie

valentinianus II → afgesloten circuit, enkel munten die binnen het leger circuleerden

stilicho → munten om rekruten te betalen

werden soms verknipt voor recyclage of hacksilber

laat-romeinse afname van de importen en de materiaalvariatie

• door afgenomen populatie

• beperkter vondstspectrum

• vermoedelijke stijging in het aandeel vergankelijke materialen

andere factoren

• wegvallen van de grote industrieën,

• verstoorde netwerken

• veranderde administratieve organisatie en controle

• verandering van vraag en smaakt van de consumenten

• verandering in sociale prestige

de Rijn als economische ader

Trier en het rijnland produceerde producten voor het IR en Germania

de rijn als ader voor transport en verzekerde veiligheid door de forten

was verbonden met meerdere wegen en rivieren naar het hinterland

economie en het leger

leger was een grote afnemer van producten

handel en het leger volgden dezelfde netwerken → zelfde infrastructuur en verzekerde veiligheid

leger produceerde ook zelf → fabricae

economische netwerken

grote netwerken voor lange afstandshandel werden vervangen door lokale netwerken

• kleinschaligere landelijke gemeenschappen

• stijging van de zelfvoorziening

• wel nog steeds importen en uitwisseling

forten

bv Oudenburg, Aardenburg, Maldegem

oudenburg op een zandrug bij een geul die in 380 doorbrak

burgus van liberchies

burgus met militaria en in de 4e eeuw germaans aardewerk gevonden

Tongeren

krimpt in

wel laat-romeinse nieuwbouw → nieuwe muur, wegtracées, toren en een basilica

basilica voor rechtspraak, markten

stadswoningen met hypocausta

lokale productie van glas in glasovens

in laat-romeinse periode ook link met christendom → sarcofaag

vicus van Kortrijk

in laat-romeinse periode gekrompen

mogelijke aanwezigheid van een fort en leger met vlooteenheden

vicus van Kruishoutem

2e helft 4e eeuw tot 1e helft 5e eeuw

na de 6e eeuw lijkt de bewoning weg, maar er blijft activiteit aanwezig → continuïteit naar merovingische periode

statuten van germanen

laeti

foederati

illegale migranten

hinterland van tongeren

• Donk

• Baelen-Nereth

• Hasselt

• Meldert

• Neerharen- Reken

• Wange

Donk

late 3e -4e eeuw

Germaans aardewerk gevonden

Baelen-Nereth

4e-5 eeuw

woonstalhuizen en germaans aardewerk

Hasselt

2e helft 4e eeuw en vroege 5e eeuw

woonstalhuizen en aardewerk

Meldert

2e helft 4e eeuw tot mid 5e eeuw

terra nigra gevonden

Neerharen-Rekem

late 4e vroege 5e eeuw

mogelijk een nederzetting van huurlingen

30tal hutkommen en een munthorizon van Valentinianus II

Wange 5e eeuw begin 6e eeuw

was een oud villa-domein met hutkommen v

Leie-Schelde vallei

Romeins-Germaanse nederzettingen en aardewerk langs rivieren en wegen + een grote activiteitszone

continuïteit naar de vroege middeleeuwen

Germaans-Romeinse gemeenschappen

veranderende manier van leven

• kleinschalige zelfvoorzienende gemeenschappen

• andere invulling van de productie

• binnen de romeinse provinciale samenleving

geconnecteerd en geïntegreerd

• langs centrale assen

• rond centrale plaatsen → militaire of administratieve functies

herkomst van de germaanse groepen

• geïntegreerd als laeti of foederati → vrijwillig of gedwongen?

• illagale settlers of aangetrokken migranten ?

• kettingmigratie?

infrastructuur in het laatromeinse noorden

sites geclusterd langs rivieren en wegen → goederen en mensen reizen via het militair economisch netwerk

hoge mobiliteit?

graad van mobiliteit afhankelijk van veschillende facctoren

reizen in groep of alleen

leger heeft de hoogste graad van mobiliteit en de meeste modes

germaanse immigratie als kettingmigratie

mensen migreren langs gekende wegen en gebruiken de gekende infrastructuur → gestructureerd of geleid door lokale autoriteiten?

modes van mobiliteit

• individuele migratie

• professionele mobiliteit → economisch of artisanaal

• seizoensgebonden of tijdelijke migratie

• enkele of meerdere bestemmingen

• terugkeer migratie

• gedwongen migratie

• opportunistische migratie

• ….

bij interpretatie van mobiliteit rekening houden met

• actieve rol van de landelijke gemeenschappen

• de relatie en controle van een stad op het hinterland → urban agency

• mogelijkheden voor gestructureerde immigratie

• veranderingen van de netwerk doorheen de tijd die een invloed hebben op richting, graad en mode van mobiliteit en migratie

wapengraven

germaanse krijgers,

late 4e 5e eeuw

symbolische uitdrukking van rechten en plichten van de elites

bijl = houthakken → claim leggen op het landschap

zwaard = bescherming tegen gevaar

lans, pijl, boog = jacht, autoriteit, leiderschap en territorium beschermen

andere artefacten zoals fibulae en gordels → stammen uit het romeinse leger en symboliseren autoriteit en mannelijkheid

vermenging van romeinse en Germaanse waarden

• gewijzigde romeinse positie tov de germanen

• vroeger oppositie

• nu oppositie en integratie

• laeti en foederati

• worden aan de grenzen van het rik ingezet ter verdediging in burgi en castella

val van de macht van rome

• 406 oudejaarsnacht → doorbraak van de rijngrens bij mainz

• 410 alaric plundert rome en ontruiming van noord gallie en britannie

• de salische franken nemen controle over in gallie → regularisatie van een de facto situatie in grote dele van gallie sinds de late 3e eeuw

archeologische bronnen over de val van de romeinse macht

• germaanse invloed sinds 3e eeuw zichtbaar

  • in castella, castra, burgi en rurale nederzettingn

  • mogelijk huurlingen mogelijk eerste migranten

  • nog steeds beperkte kennis

• toename van vermenging van waarden en praktijken in de 4e en 5e eeuw

  • aardewerk assemblages → gemengd handgemaakt en lokaal aardewerk en eifelwaar

  • uitwisselings en migratienetwerk →

  • voetschalen → hybride germaans en romeins

  • fibulae en gordelbeslag

  • wapengraven

5e eeuws Romeins-germaanse hybridisatie

hoge officieren van germaanse afkomst (bv stilicho) → door lange interactie en bewoning sociale mobiliteit

germanen in elke laag van de sociale stratigrafie

vanaf de 5e eeuw definitieve vestiging van germaanse bevolkkingsgroeien en ontwikkeling van machtsblokken zoals Francia olv Childeric en Clovis

5e eeuw autoriteit obv echte of geclaimde romeinse autoriteit

lokale leiders / rex zoeken banden met rome en ORR voor inclusie