Historia Sztuki - Pojęcia i Terminy Egzaminacyjne 2026

Zbiór pojęć, definicji i kluczowych terminów z zakresu historii sztuki od starożytności do baroku przygotowany na podstawie materiałów egzaminacyjnych.

Definicja sztuki wg W. Tatarkiewicza

Sztuka jest odtwarzaniem rzeczy, bądź konstruowaniem form, bądź wyrażaniem przeżyć jeśli wytwór tego odtwarzania, konstruowania, wyrażania jest zdolny zachwycać, bądź wzruszać, bądź wstrząsać.

Definicja architektury wg Witruwiusza

Zasada sformułowana w dziele "O architekturze ksiąg dziesięć", według której architektura polega na zachowaniu trzech zasad: trwałości, użyteczności i piękna.

Architektura sepulkralna

Gatunek architektury związany z kultem zmarłych i chowaniem ciał, obejmujący m.in. kaplice grobowe (np. Kaplica Zygmuntowska), kirkuty (cmentarze żydowskie) oraz mauzolea.

Nokturn

Gatunek malarski przedstawiający widok nocy lub scenę nocną, np. "Gwiaździsta noc" (1889) Vincenta van Gogha.

Weduta

Obraz, rysunek lub rycina przedstawiająca pejzaż miejski lub widok konkretnego miasta, np. "Ulica Miodowa" (1770) Bernardo Bellotto.

Batalistyka

Gatunek malarstwa przedstawiający sceny bitewne, walki i epizody wojenne, np. "Bitwa pod San Romano" (1770) Paolo Uccello.

Marina

Gatunek malarstwa przedstawiający krajobraz morski, widoki widoków morza ze statkami lub wybrzeżem, np. "Upadek Ikara" (1580) Piotra Bruegla.

Animalistyka

Gatunek malarski przedstawiający sceny ze zwierzętami lub same zwierzęta, np. "Tygrys i wąż" (1862) Eugene Delacroix.

Kuros

Typ rzeźby w archaicznej Grecji przedstawiający wolnostojącą, nagą postać młodego mężczyzny w pozie wykrocznej.

Kora

Typ rzeźby w archaicznej Grecji przedstawiający ubraną w tunikę, stojącą młodą kobietę.

Figura serpentinata

Układ postaci w rzeźbie charakteryzujący się silnym, często wręcz nienaturalnym skrętem tułowia wokół własnej osi, wprowadzający dynamiczny ruch (np. "Dyskobol" Myrona).

Kontrapost

Zasada kompozycyjna w rzeźbie polegająca na ustawieniu ciężaru ciała postaci na jednej nodze, co powoduje lekki skos bioder i ramion oraz nadaje figurze wrażenie naturalnego ruchu (np. "Doryforos" Polikleta).

Megaron

Podstawowa forma świątyni starożytnej Grecji wznoszona na planie prostokąta, składająca się z części głównej (naos/cella, ok. 2/3 długości) oraz przedsionka (pronaos, ok. 1/3 długości).

Kariatydy

Rzeźbione postaci kobiece ukazane w kontrapoście, pełniące w architekturze funkcję podpór architektonicznych lub kolumn (np. w Erechtejonie na Akropolu Ateńskim).

Archiwolta

Czoło łuku architektonicznego, z reguły zdobione płaskorzeźbioną dekoracją wykonaną w kamieniu, tynku lub stiuku.

Impost

Kamienny blok lub płyta spoczywająca na głowicy podpory (filara, kolumny), będąca bezpośrednim oparciem dla elementu dźwiganego (np. łuku).

Attyka

Ścianka wybudowana ponad gzymsem koronującym, wieńcząca elewację budynku i zasłaniająca płaski lub niski dach, stanowiąca ważny element dekoracyjny.

Okulus

Okrągły lub owalny otwór w ścianie lub w szczycie kopuły (np. w Panteonie), przez który światło wpada do wnętrza budowli.

Mandylion

Typ ikonograficzny w sztuce bizantyjskiej przedstawiający nieuczyniony ludzką ręką wizerunek twarzy Chrystusa na chuście.

Deesis

Motyw ikonograficzny przedstawiający centralną postać Chrystusa Pantokratora, obok którego stoją modlący się w postawie wstawienniczej Matka Boża oraz Jan Chrzciciel.

Hodegetria

Najstarszy i najbardziej rozpowszechniony typ ikonograficzny przedstawiający Matkę Bożą trzymającą Dzieciątko Jezus i wskazującą na Niego prawą dłonią.

Eleusa

Typ ikonograficzny przedstawiający Matkę Bożą przytulającą policzek do policzka Dzieciątka Jezus, które trzyma ją ręką za szyję.

Lizeny

Płaskie, pionowe pasy na zewnętrznych ścianach budynku występujące bez głowicy i bazy, pełniące funkcję dekoracyjną lub podziałową (np. w San Vitale w Rawennie).

Blendy

Ślepe wnęki w ścianie budynku imitujące otwory okienne lub drzwiowe, cieniowane i dekorujące płaszczyznę muru.

Maswerk

Ażurowy, dekoracyjny wzór geometryczny wykuwany z kamienia, stosowany do wypełnienia górnej części okien lub prześwitów w architekturze gotyckiej.

Pinakiel

Pionowy element dekoracyjny w kształcie małej kamiennej wieżyczki, wieńczący przypory w architekturze gotyckiej i stanowiący ich dociążenie konstrukcyjne.

Alternacja podpór

Naprzemienne stosowanie różnych rodzajów podpór w nawie głównej (np. filar – kolumna – kolumna – filar), charakterystyczne dla architektury romańskiej (np. kościół św. Michała w Hildesheim).

Maniera greca

Sposób malowania zaadaptowany przez malarzy protorenesansu (szkoła sieneńska) ze sztuki bizantyńsko-greckiej, charakteryzujący się przesadną stylizacją, jasnymi kolorami, żłobkowaniem szat oraz złotym tłem.

Imitatio naturae

Naśladowanie natury – kierunek w malarstwie szkoły florenckiej, kładący nacisk na realizm przestrzeni, próby stosowania perspektywy zbieżnej i światłocień.

Biforium

Podwójne okno lub otwór arkadowy podzielony pionowo na dwie części kolumienką lub słupkiem, zamknięty wspólnym łukiem (np. na elewacji Pałacu Medyceuszy).

Pendentyw (żagielek)

Element architektoniczny w kształcie sferycznego trójkąta umożliwiający przejście z planu kwadratu lub prostokąta do kolistego bębna kopuły.

Aedicula

Obramowanie otworu okiennego lub nisz ujęte parą kolumn bądź pilastrów, wieńczone belkowaniem i tympanonem, przypominające miniaturową elewację świątyni.

Wielki porządek

Uporządkowanie elewacji budynku za pomocą kolumn lub pilastrów przechodzących przez wszystkie kondygnacje elewacji (wprowadzone m.in. przez Albertiego i rozwinięte przez Palladia).

Witraż

Ozdobne wypełnienie okna złożone z kawałków kolorowego szkła ączonych ołowianymi ramkami osadzonymi między żelaznymi sztabami.