DEEL I: H2 2.3 Psychologische factoren

mentale stoornissen

correlatie tussen psychiatrische stoornissen en delictengedrag

Psychotische stoornissen (klachten & symptomen)

• hallucinaties & wanen

• desorganisatie van denken & gedrag

• negatieve symptomen: afstomping, vervlakking en inactiviteit

Psychotische stoornissen (link delictgedrag)

• oververtegenwoordiging in gevangenispopulatie

• kleine maar significante verhoging kans gewelddadig gedrag

• hoger risico in combinatie met middelengebruik

middelengerelateerde en verslavingsstoornissen

• chronische hersenziekte

• compulsieve neiging om middelen te gebruiken

• nadelige consequenties

• verlies controle mate inname

• negatief effect tijdens abstinentie

verwervingscriminaliteit

puur criminele feiten plegen, om je middelen te kunnen bekostigen

geweld bij illegale drugshandel

indirect gevolg met dellinquentie

onderliggende gemeenschappelijke factor

• impulsief gedrag

• verslaving → X inhouden

• drugs verminderen je remmingen

farmacologische relatie met geweld

invloed van middelen als oorzaak van geweld

Persoonlijkheidsstoornissen

• cognitie

• affectiviteit

• interpersoonlijk functioneren

• impulsbeheersing

+ disfunctioneren in de maatschappij

+ lijden

dimensionale benadering

kwantitatief verschil en psychologische rapportages

categorische benadering

kwalitatief verschil en DSM-5-VTR + clusters

cluster A: zonderling

paranoïde, schizoïde en schizotypisch

cluster B: dramatisch

antisociaal, borderline, histrionisch en narcistisch

cluster C: angstig

vermijdend, afhankelijk en dwangmatig

paranoïde

wantrouwig tgov anderen, moeilijk om sociale relaties aan te gaan en extreem veel op jezelf

shizoïde

heel afstandelijk (in sociale relaties) en emotioneel afgevlakt

schizotypisch

sociaal ongemakkelijk (vooral intieme relaties), bizarre constructies en wasrelingen en erg afgezonderd

antisociaal

clusterlink met criminaliteit, gebrek aan respect (tgov anderen) en onbetrouwbaar, liegen, agressief(er) en prikkelbaar(der)

borderline

niet in staat om stabiele relaties uit te bouwen, geen realistisch zelfbeeld, slechte emotieregulering, instabiel en impulsief

histrionisch

(~ theatrale stoornis)

overdreven emotioneel reageren & veel aandacht nodig hebben

narcistisch

• Continue grandioos gevoel over zichzelf

• Je bent de beste in alles (slimste, leukste, …)

• Heel veel nood aan verwondering

• Erkenning nodig voor alles wat ze doen

• Jaloezie als anderen iets verwezenlijken

• Gebrek aan empathie

vermijdend

erg geremd en (over)gevoelig aan input en zeker negatieve oordelen van anderen

afhankelijk

erg vastgeklampt aan anderen en afhankelijk en onderdanig tgov anderen

dwangmatig

(~obsessief compulsief)

moeilijk om controle uit handen te geven

Ontwikkelingsstoornissen

ASS, ADHD en seksuele stoornissen

Autisme Spectrum Stoornis (ASS)

neurobiologische ontwikkelingsstoornis

• persistente beperking in sociale communicatie

• beperkte repetitieve gedragspatronen, interesses of activiteiten

• empathiebeleving

ASS link criminaliteit

• op zichzelf niet geassocieerd met geweld

• minder veroordelingen diefstal/inbraak/verkeersovertredingen

• meer veroordelingen seksuele delicten

Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD)

neurobiologische ontwikkelingsstoornis

ADHD symptomen

• impulsiviteit

• moeite emotie-/ gedragsregulering

• sensatiebelust

seksuele stoornissen

kan een link hebben met criminaliteit als je anderen schaadt

opdeling verschillende types

persoonlijkheid

“stabiele wijzen van waarnemen, denken en zich gedragen”

PEN-model

• eerste model

• sterke antisociale neigingen (combinatie 3)

• geen eenduidigheid

• psychoticisme

• extraversie

• neuroticisme

PEN: psychoticisme

roekeloos en onverantwoord gedrag (verlangen om noden meteen te bevredigen)

PEN: extraversie

gemakkelijk sociaal gedrag

PEN: neuroticisme

emotionele instabiliteit

Big Five

continuüms

• Openheid voor ervaringen

• Consciëntieusheid

• Extraversie

• Altruïsme

• Neuroticisme

Big Five: openheid voor ervaringen

iemand die openstaat, creatief, breed schala van interesses, open voor suggesties en feedback van anderen, avontuurlijk, …

Big Five: consciëntieusheid

plichtbewust

gestructureerd, afwegen, alles in de bigger-picture plaatsen, gedisciplineerd, …

Big Five: extraversie

Extravert: out-going, sociaal, veel contact, op de voorgrond

Introvert: rustiger, meer me-time, …

Big Five: altruïsme

Vriendelijkheid: belevening anderen mensen, praten, vriendelijk overkomen, aangegaan met het welzijn van anderen, conflict vermijdend, naïef, …

Onvriendelijkheid: defensieve houding (bij conflict), altijd je gelijk proberen halen, gefocust op jezelf, egoïstisch, competitief -> kan overslaan tot agressief gedrag

Big Five: neuroticisme

Positieve kijk op de wereld, emotionele stabiliteit

Driefactorenmodel

• Positieve emotionaliteit

• Negatieve emotionaliteit

• Costraint

Driefactorenmodel: positieve emotionaliteit

je ervaart de wereld positief

Driefactorenmodel: negatieve emotionaliteit

je ervaart de wereld negatief

Driefactorenmodel: constraint

geremdheid, lage impulscontrole -> meer uitdagingen zoeken

specifieke persoonlijkheidstrekken

• Impulsiviteit

• Narcisme

• Empathie

• Kilheid: callous-unemotional

psychopathie

• persoonlijkheidsstructuur

• continuüm

interpersoonlijk en affectief functioneren (psychopathie)

• Gladde en oppervlakkige charme

• Leugens, manipulatie, list en bedrog

• Gebrek aan schuldbesef en empathie

• Oppervlakkige emoties en kil

gedragsmatig functioneren en levensstijl (psychopathie)

• Snel verveeld en sensatiezoekend

• Impulsief, gebrekkige zelfcontrole en geen lange termijn

• Parasitaire levensstijl en onverantwoordelijk gedrag

• Vroege gedragsproblemen en veelsoortige criminaliteit

prevalentie

totaal aantal mensen die kenmerk hebben op bepaald moment

prevalentie psychopathie

• algemene bevolking: < 5%

• forensische context: 8 - 25%

machiavellisme

misbruik maken van anderen ten voordeel van zichzelf

+ narcistische persoonlijkheidsstoornis & psychopathie

temperament

= inherente en stabiele karaktertrekken mbt reacties op omgeving

= biologische precursor (basis) voor persoonlijkheid

temperamenteigenschappen gelinkt aan crimineel gedrag

• Hoge mate van sensatiegerichtheid en lage zelfcontrole

• Negatieve emotionaliteit: agressie, aliënatie en stressreacties

cognitieve ontwikkeling van Piaget

kennisverwerving is actieve bezigheid

cognitieve ontwikkeling van Piaget: stadia

1. sensorimotorisch

2. pre-operationeel

3. concreet operationeel

4. formeel operationeel

sensorimotorisch

• 0-2 jaar

• dingen natuurlijk ervaren

• zintuigen

• gedrag van anderen imiteren

pre-operationele fase

• 2-7 jaar

• ontwikkeling taalgebruik

• symbolieken

• egocentrisch

concreet operationeel

• 7-12 jaar

• probleemoplossend denken

• verschillende contexten

• verplaatsen id beleving van anderen

formeel operationeel

• +12 jaar

• heel abstracte ideeën

  • vb. scenario’s, hypothesen, …

morele ontwikkeling van Kohlberg

3 niveaus en 6 fasen

hoe hoger, hoe meer inzicht in rechtvaardigheid

morele ontwikkeling van Kohlberg: niveaus

1. pre-conventioneel

2. conventioneel

3. post-conventioneel

pre-conventioneel (0-10/12j)

• vermijden van straf

• individualisme (eigenbelang)

conventioneel (10/12-18j)

• interpersoonlijke overeenstemming en conformisme:
  handelen om … anderen een plezier te doen, uit de problemen te geraken of omdat het verwacht wordt

• autoriteit en handhaven vd sociale orde:
  conformeren aan het gedrag die verwacht wordt, omdat je geen beperkingen wilt krijgen van mensen die hoger staan

post-conventioneel

hoger niveau van morele ontwikkeling

• sociaal contract: gedragen naar sociale normen en afspraken

• universele ethische principes: W&N nastreven, omdat je het ZELF belangrijk vind + kritische blik

Denkstijlen en cognities

• Denkpatroon

• “conglomeraat van attitudes, opvattingen, waarden en rationalisatie”

• Robuuste link tussen antisociale opvattingen en antisociaal gedrag

Moreel-cognitieve achterstand

persistente immature moraliteit

• Oppervlakkig moreel oordeel – redeneren voor morele beslissingen

• Uitgesproken blijvende egocentrische bias

Cognitieve distorsies

incorrecte interpretaties van de realiteit

• primair: zelfzuchtigheid

• secundair: beschermende rationalisaties

zelfcontrole

• Impulsiviteit

• Nood aan onmiddellijke bevrediging

• Overgecontroleerde vs. ondergecontroleerde plegers

• Vaak in samenhang met andere kenmerken

emoties

• (relatief) kortdurende psychofysiologische reactie

• emoties en criminaliteit onlosmakelijk verbonden

• emoties sturen gedrag

twee belangrijke aspecten emoties

emotiebeleving en emotieregulatie

(relatief) kortdurende psychofysiologische reactie

• gelinkt aan een gebeurtenis

• functioneel en variabel

• tijdelijke toestand vs stabiele eigenschap/trek

emoties en criminaliteit zijn onlosmakelijk verbonden

• daders

• slachtoffers

• publieke opinie

Boosheid

• Frustratie-agressiehypothese

• Verhoogt kans op agressief en gewelddadig gedrag – algemeen agressiemodel

• Aanverwante emoties ook van belang = woede, prikkelbaarheid, vijandigheid, minachting

algemeen agressiemodel

• Verminderde inhibitie door gedachten die vergelding rechtvaardigen

• Verhoogde fysiologische arousal

• Aanhoudende agressieve ingesteldheid door focus op triggers en het zien van provocatie

• Foutieve interpretatie van de oorzaken van andermans gedrag

• Priming van agressieve gedachten en gedragingen

angst

• Gebrek aan angst of te veel en te frequent angstig zijn

• Onaangepaste reactie op angst in combinatie met gebrek aan prosociale emoties

schuldgevoelens

zich verantwoordelijk voelen voor en spijt hebben van bepaald gedrag

→ minder kans op antisociaal gedrag

schaamtegevoelens

slecht gevoel tag de eigen persoon

→ meer kans op antisociaal gedrag

emotieregulering

emoties en de uiting ervan kunnen beheersen en aanpassen

Relatie tussen emotiereguleringsproblemen en agressie/gedragsproblemen

• Onder-regulering van emoties

• Overregulering van emotie

• Interactie met ervaren van negatieve emoties

Interpersoonlijke vaardigheden

Zwakke sociale vaardigheden

sociaal acceptabel gedrag

Als je noden hebt, kan je deze gepast of ongepast proberen te vervullen. Afhankelijk van sociale vaardigheden kies je voor een bepaalde “methode”

aanpassingsvermogen

als je een plan hebt en de andere “opeens” een grens stelt. Kan het moeilijk zijn om deze te accepteren

intelligentie

“Mentale vaardigheid die het vermogen omvat om te redeneren, plannen, problemen op te lossen, abstract te denken en complexe ideeën te begrijpen”

intelligentiequotiënt (IQ)

• Performaal IQ: problemen oplossen

• Verbaal IQ: geheugen en taligheid

Verband IQ en criminaliteit

• ≠ causaal

• Indirect

• (Licht)verstandelijke beperking = mentale stoornis

• Meerderheid LVB komt niet in contact met justitie

age-crime curve

• Adolescence limited: meeste pieken op einde adolescentie, stoppen dan met criminaliteit

• Life course persistent: klein deel blijft levenslang criminaliteit plegen

aan gender gerelateerde verschillen

• Verschillende karakteristieken en risicofactoren

• Fear-gender gap

• Mogelijke bias (mannen > vrouwen)

politionele cijfers 2024

• 84,5% mannen

• 19,1% vrouwen

• ≠100%: bij één feit kunnen zowel vrouwelijke als mannelijke daders betrokken zijn

Maar (licht) toenemend aantal vrouwelijke daders

• Gendergelijkheid en emancipatie

• Verlaagde tolerantie voor bepaalde feiten/reikwijdte feiten (bv. verbale agressie)

• Meer aandacht voor vrouwelijke plegers

Criminaliteitsvormen

• man: geweldsdelicten, seksueledelicten en familicide

• vrouw: vermogensdelicten, drugssmokkel, brandstichting en neonaticide

persoonlijkheidstesten

gebaseerd op pseudo wetenschappen

intelligentietests

• Intelligentie slecht gedefinieerd als begrip: testafhankelijk

• Algemene intelligentievragenlijsten

  • Verbale, numerieke, ruimtelijke en abstracte items

  • Verbale en niet-verbale taken

  • Validering en normering

  • Standaardscore (algemene prestatie) in vergelijking met normgroep

• Verschillende tests in omloop, bv. Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS)

• Nagaan van neuropsychologische stoornissen

  • Achteruitgang/achterstand

  • Belang van scores op de subitems/tests

PCL-R

meten van psychopathie

Psychopathologievragenlijsten

• (Forensische) geestelijke gezondheidszorg

• Algemene psychopathologievragenlijsten

  • Inzicht in algemeen functioneren van een persoon

  • Combinatie van verschillende vragenlijsten soms nuttig/aangewezen

  • Verschillende doelen

    • Diagnose

    • Evaluatie van therapie (voor- en nameting)

• Specifieke psychopathologievragenlijsten

  • Specifiek vermoeden

  • Nauwkeurige beeldvorming

• Zeer waardevol om inzicht te krijgen in welbevinden/functioneren van persoon

uitgangspunt psychologische factoren

• microniveau: focus op gedachtegang en gedrag van individu

• correlatie ≠ causaliteit

• psychologische factoren wegen zwaarder door dan biologische factoren en zijn makkelijker te behandelen

farmacologische relatie met geweld: voorbeeld

Parkinsonmoord: medicatie tegen ziekte van Parkinson zorgde voor gewelddadiger gedrag

bijsluiter vermeldt: kan geen weerstand bieden tegen eigen impulsen

secundaire rationalisaties (cognitieve distorsies)

• eigen handelen goedpraten

• vijandige attributiebias: uitgaan van kwaad opzet bij anderen

• minimaliseren en ontmenselijken: gebrekkige empathie

• gebrekkige zelfcontrole: drang om noden direct te vervullen

• gebrekkige cognitieve vaardigheden: vb. moeite met plannen

• anderen de schuld geven

HEXACO-model (reader)

• persoonlijkheidsmodel met 6 brede trekken

• uitbreiding van de Big Five + extra dimensie: eerlijkheid-bescheidenheid

HEXACO: 6 factoren

• Eerlijkheid-Bescheidenheid

• Emotionaliteit

• Extraversie

• Vriendelijkheid

• Consciëntieusheid

• Openheid voor ervaring