Chương 10: Bệnh Thalassemia và bệnh lý Hemoglobin

Thalassemia được định nghĩa là loại bệnh gì?

Bệnh di truyền đơn gen phổ biến nhất ở loài người

Bệnh thalassemia liên quan đến sự sản xuất bất thường của thành phần nào?

Thành phần globin trong phân tử Hb

Kể tên 5 vùng địa lý có tần suất mắc bệnh thalassemia cao?

Vùng Địa Trung Hải, Trung Đông, Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan

Tại Việt Nam và các đảo khu vực Thái Bình Dương, bệnh thalassemia có đặc điểm gì về tần suất?

Xảy ra với tần suất cao

Tại sao các nước châu Âu hoặc châu Mỹ vẫn có thể gặp bệnh thalassemia?

Do tình trạng nhập cư từ các dân số có tần suất mắc bệnh cao

Hai loại thalassemia chính được phân loại dựa trên chuỗi globin nào?

α-thalassemia và β-thalassemia

Ngoài hai loại chính, thalassemia còn có những dạng hiếm gặp nào?

γ, δ, δβ và εδβ-thalassemia

Cơ chế bệnh sinh chính của thalassemia là gì?

Tình trạng giảm sản xuất chuỗi α-globin và/hoặc β-globin

Hệ quả của việc giảm sản xuất chuỗi β-globin trong β-thalassemia là gì?

Làm dư thừa chuỗi α

Hệ quả của việc giảm sản xuất chuỗi α-globin trong α-thalassemia là gì?

Làm dư thừa chuỗi β

Nguyên nhân dẫn đến giảm hoặc mất sản xuất chuỗi α và β là gì?

Hàng trăm loại đột biến khác nhau tại các locus α-globin và β-globin

Thalassemia là hậu quả tổng quát của hiện tượng nào trong quá trình tạo máu?

Hiện tượng tạo hồng cầu không hiệu quả

Hiện tượng tạo hồng cầu không hiệu quả liên quan đến sự mất cân bằng nào?

Mất cân bằng trong sự tổng hợp chuỗi globin

Điểm khác biệt cơ bản giữa thalassemia và các rối loạn sản xuất Hb khác là gì?

Hiện tượng tạo hồng cầu không hiệu quả

Hiện tượng tạo hồng cầu không hiệu quả nổi trội hơn ở loại thalassemia nào?

Nổi trội hơn ở β-thalassemia

Cơ chế bệnh sinh chính trong α-thalassemia là gì?

Tình trạng rút ngắn đời sống của các tế bào hồng cầu chứa Hb bất thường

Hai loại Hb bất thường nào làm rút ngắn đời sống hồng cầu trong α-thalassemia?

Hb Bart’s và HbH

Vai trò của hiện tượng tạo hồng cầu không hiệu quả trong α-thalassemia như thế nào?

Chỉ đóng một vai trò nhỏ

Chuỗi α-globin cần thiết cho sự tổng hợp của những loại Hb nào?

Cả HbF và HbA

Giảm sản xuất chuỗi α-globin gây biểu hiện lâm sàng ở những đối tượng nào?

Thai nhi và người lớn

Trong α-thalassemia, sự dư thừa chuỗi γ ở thai nhi tạo thành loại Hb nào?

Tetramer γ4 hay Hb Bart’s

Trong α-thalassemia, sự dư thừa chuỗi β ở người lớn tạo thành loại Hb nào?

Tetramer β4 hay HbH

Tại sao α-thalassemia thường không đặc trưng bởi sự tạo hồng cầu không hiệu quả?

Do Hb Bart’s và HbH không lắng đọng trong tủy xương và không gây tổn thương tế bào đầu dòng

Đặc điểm hoạt động của tủy xương trong α-thalassemia là gì?

Tủy xương vẫn tạo dòng hồng cầu hiệu quả, không tăng sinh bù trừ và không tạo máu ngoài tủy

Khi nào HbH bắt đầu lắng đọng tạo thành các thể vùi trong α-thalassemia?

Khi tế bào hồng cầu trưởng thành già đi

Việc lắng đọng HbH dẫn đến hệ quả gì tại lách?

Rút ngắn đời sống hồng cầu ở hệ thống vi mạch của lách

Nguyên nhân chính gây thiếu máu nặng ở người bệnh α-thalassemia là gì?

Do tán huyết

So với HbH, đặc điểm độ bền của Hb Bart’s như thế nào?

Hb Bart’s ổn định hơn so với HbH và không tạo các thể vùi lớn

Đặc điểm ái lực với oxy của Hb Bart’s và HbH là gì?

Ái lực lớn với oxy, kém giải phóng oxy hiệu quả

Hệ quả của nồng độ Hb Bart’s cao trong α0-thalassemia đối với thai nhi là gì?

Thiếu oxy mô nặng trong tử cung

Ba hậu quả của tình trạng thiếu oxy mô ở thai nhi α0-thalassemia là gì?

Phì đại nhau thai, tăng tạo hồng cầu nhân, tăng tính thấm thành mạch gây phù thai nặng

Ba cơ chế chính gây thiếu máu trong β-thalassemia là gì?

Tạo hồng cầu không hiệu quả, tán huyết do thể vùi chuỗi α, giảm tổng hợp Hb

Cơ chế quan trọng nhất gây thiếu máu trong β-thalassemia là gì?

Tạo hồng cầu không hiệu quả

Tại sao tế bào tiền thân hồng cầu bị phá hủy trong tủy xương ở bệnh β-thalassemia?

Do hiện tượng tạo hồng cầu không hiệu quả

Trong β-thalassemia, việc tổng hợp những loại Hb nào không bị ảnh hưởng?

HbF (α2γ2) và HbA2 (α2δ2)

Tại sao việc tổng hợp HbF và HbA2 không bị ảnh hưởng trong β-thalassemia?

Do sự giảm sản xuất chỉ xảy ra ở chuỗi β-globin

Trong β-thalassemia đồng hợp tử, sự tổng hợp chuỗi β-globin thay đổi như thế nào?

Giảm đáng kể hoặc mất đi hoàn toàn

Loại Hb nào là duy nhất hiện diện ở người bệnh β0-thalassemia đồng hợp tử lúc mới sinh?

HbF

Đặc điểm hồng cầu của trẻ β0-thalassemia đồng hợp tử lúc mới sinh?

Hồng cầu nhỏ

Trong β+-thalassemia, tại sao gen β-globin vẫn còn biểu hiện một phần?

Do chuỗi β-globin chỉ giảm dẫn đến giảm HbA chứ không mất hoàn toàn

Thời điểm biểu hiện lâm sàng của β+-thalassemia thường bắt đầu khi nào?

Khi trẻ có sự chuyển đổi từ chuỗi γ sang β lúc khoảng 6 tháng tuổi

Hậu quả của sự dư thừa chuỗi α-globin trong β-thalassemia là gì?

Tạo thành thể vùi ở các tế bào đầu dòng của hồng cầu

Các thể vùi chuỗi α-globin gây tổn thương màng tế bào thông qua cơ chế nào?

Gắn vào protein màng làm thay đổi cấu trúc và chức năng, cùng với gốc oxy hoạt hóa từ sắt

Vai trò của các gốc oxy hoạt hóa trong β-thalassemia là gì?

Gây tổn thương màng tế bào và các bào quan

Đặc điểm thiếu máu ở người bệnh β-thalassemia dị hợp tử là gì?

Thiếu máu nhẹ, hồng cầu nhỏ lúc sinh, không biểu hiện lâm sàng nặng

Sự thay đổi nồng độ HbA2 và HbF ở người β-thalassemia dị hợp tử sau giai đoạn sơ sinh?

Nồng độ HbA2 và HbF tăng

Sự tăng HbA2 ở người β-thalassemia dị hợp tử phản ánh điều gì?

Sự giảm tương đối HbA và tăng tuyệt đối sản phẩm chuỗi δ

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng tăng tạo máu ngoài tủy trong thalassemia?

Tình trạng thiếu oxy mô gây gia tăng sản xuất erythropoietin

Hệ quả của việc tăng tạo hồng cầu quá mức đối với hệ xương?

Biến dạng xương, xương xốp hơn và gãy xương bệnh lý

Các vị trí xương thường bị biến dạng do tăng tạo máu là gì?

Xương sọ, xương mặt và các xương dài

Cơ chế gây gan lách to trong tình trạng thiếu oxy mô mạn tính?

Các tế bào gốc tạo máu yên lặng ở gan và lách được hoạt hóa trở lại

Tình trạng tăng tạo máu ngoài tủy và tổn thương xương thường gặp nhất ở thể bệnh nào?

β-thalassemia/HbE

Hai nguyên nhân chính gây lách to ở người bệnh thalassemia thể nặng?

Tăng tạo máu ngoài tủy và phì đại do tăng hoạt động tiêu hủy hồng cầu chứa thể vùi

Hệ quả của lách to tiến triển đối với tình trạng thiếu máu?

Gây cường lách và làm trầm trọng thêm thiếu máu

Tại sao thiếu máu trong β-thalassemia đồng hợp tử làm tăng hấp thu sắt?

Do cơ thể phản ứng bù trừ gia tăng hấp thu sắt qua đường ruột

Truyền máu có tác động gì đối với quá trình chuyển hóa sắt ở bệnh nhân thalassemia?

Giảm tạo hồng cầu không hiệu quả và giảm hấp thu sắt ở ruột nhưng trực tiếp đưa thêm sắt vào cơ thể

Sắt lắng đọng đầu tiên ở những vị trí nào trong cơ thể?

Tế bào Kupffer của gan, đại thực bào ở lách và tế bào võng nội mô ở gan

Tại sao rối loạn chuyển hóa sắt ít gặp hơn ở người lớn bị α-thalassemia?

Do mức độ thiếu máu nhẹ hơn, truyền máu ít hơn và gia tăng tạo hồng cầu ít hơn

Kể tên 5 tuyến nội tiết thường bị sắt lắng đọng?

Tuyến phó giáp, tuyến yên, tuyến tụy, tuyến giáp và vùng hạ đồi

Vị trí lắng đọng sắt nguy hiểm nhất trong cơ thể là đâu?

Cơ tim

Hệ quả của lắng đọng sắt tại cơ tim là gì?

Rối loạn dẫn truyền, rối loạn co bóp và suy tim

Ba biến chứng nội tiết do quá tải sắt gây ra?

Đái tháo đường, suy tuyến phó giáp, suy giáp

Hệ quả của suy sinh dục do quá tải sắt là gì?

Chậm phát triển và suy sinh dục

Xét nghiệm nào giúp phản ánh chính xác nhất lượng sắt dự trữ trong cơ thể?

Đo trữ lượng sắt ở gan

Hệ quả nghiêm trọng nhất của tình trạng ứ sắt nặng là gì?

Gia tăng nguy cơ bệnh tim và tử vong sớm

Ba yếu tố nguy cơ gây nhiễm khuẩn ở bệnh nhân thalassemia thể nặng?

Quá tải sắt, ức chế hệ thống monocyte-macrophage, cắt lách

Bốn bệnh lây nhiễm thường gặp ở người bệnh thalassemia phụ thuộc truyền máu?

Viêm gan B, viêm gan C, HIV/AIDS và sốt rét

Tên gọi đầy đủ của hội chứng gây thai chết lưu do α-thalassemia?

Hội chứng phù thai hemoglobin Bart’s

Thời điểm thai nhi α0-thalassemia bắt đầu xuất hiện triệu chứng lâm sàng?

Vào tam cá nguyệt thứ hai

Tại sao gan và lách thai nhi bị phù to trong hội chứng Hb Bart’s?

Do đây là vị trí chính tạo hồng cầu

Nguyên nhân chính gây tử vong ở thai nhi mắc hội chứng Hb Bart’s?

Suy tim

Bệnh cảnh lâm sàng của phù thai Hb Bart’s tương tự với bệnh lý nào do bất đồng nhóm máu?

Bất đồng nhóm máu Rh

Sau khi sinh, trẻ mắc phù thai Hb Bart’s cần can thiệp gì để duy trì sự sống?

Truyền máu thường xuyên

Hai biến chứng sản khoa đối với người mẹ mang thai phù Hb Bart’s?

Nhiễm độc thai nghén và khó sinh do nhau thai lớn

Nguyên nhân nghi ngờ nhất gây tăng kích thước nhau thai trong phù Hb Bart’s?

Tình trạng thiếu oxy trong tử cung nặng

Bệnh Hemoglobin H được mô tả lần đầu vào năm nào và ở đâu?

Năm 1956 tại Hoa Kỳ và Hy Lạp

Cơ chế phân tử đặc trưng của bệnh HbH là gì?

Chỉ còn một gen α hoạt động

Đặc điểm triệu chứng lâm sàng của các trường hợp bệnh HbH?

Rất đa dạng, từ thiếu máu nặng phụ thuộc truyền máu đến diễn tiến nhẹ

Tại sao biến dạng xương và quá tải sắt ít gặp ở bệnh nhân HbH?

Do đây là đặc điểm thường gặp ở thể trung gian, còn HbH đa số nhẹ hơn

Kiểu gen α-thalassemia nào thường có diễn tiến lâm sàng nặng hơn trong bệnh HbH?

Đột biến gen α không do mất đoạn (αTα/--)

Tại sao người lành mang gen α-thalassemia (-α/αα) thường không có triệu chứng?

Do chỉ có một gen bị mất chức năng

Đặc điểm huyết học của người mất hai gen α (-α/-α hoặc --/αα)?

Thường không triệu chứng, đôi khi thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc nhẹ

Loại đột biến nào tạo ra kiểu hình Hb Constant Spring?

Đột biến kết thúc chuỗi (không do mất đoạn)

Kiểu hình đặc trưng của dạng đồng hợp tử Hb Constant Spring?

Thiếu máu tán huyết mức độ vừa kèm lách to

Ba nhóm phân loại β-thalassemia dựa trên độ nặng lâm sàng?

Thể nặng (major), thể trung gian (intermediate), thể nhẹ (minor)

Tên gọi khác của bệnh cảnh lâm sàng β-thalassemia thể nặng?

Bệnh thiếu máu Cooley

Thời điểm thông thường xuất hiện triệu chứng lâm sàng của β-thalassemia thể nặng?

Từ khoảng 6 tháng tuổi

Trẻ β-thalassemia thể nặng thường biểu hiện đầy đủ triệu chứng vào lứa tuổi nào?

Lúc 2 tuổi

Sáu biểu hiện lâm sàng sớm của trẻ β-thalassemia thể nặng?

Thiếu máu nặng, chậm lớn, biếng ăn, biến dạng xương, gan lách to, giảm trương lực cơ/ngủ gà

Mục tiêu chính của việc truyền máu thường xuyên ở trẻ β-thalassemia thể nặng?

Ức chế tạo hồng cầu không hiệu quả và tạo máu ngoài tủy, giúp trẻ phát triển bình thường

Điều kiện để đảo ngược biến dạng xương và gan lách to ở trẻ bệnh?

Được truyền máu và thải sắt đầy đủ

Nguyên nhân gây phì đại xương hàm trên ở bệnh nhân thalassemia?

Khoang nội tủy mở rộng khiến không tạo được các xoang bình thường

Kiểu hình đặc trưng "biến dạng xương hàm" được mô tả bởi ai?

Cooley và Lee (1925)

Hình ảnh "lông bàn chải" (hair-on-end) trên X-quang xương sọ là do đâu?

Khoang nội tủy mở rộng làm dày bè xương sọ

Hệ quả của phì đại dạng lưới ở xương dài và xương bàn ngón là gì?

Gãy xương bệnh lý

Lách to quá mức ở bệnh nhân thalassemia dẫn đến những nguy cơ gì?

Đau, vỡ lách tự nhiên hoặc sau chấn thương, gây tử vong

Tại sao lách to làm giảm số lượng bạch cầu và tiểu cầu?

Do tiến triển cường lách trong thời gian ngắn

Nguyên nhân gây chèn ép tủy sống ở bệnh nhân thalassemia?

Do tạo máu ngoài tủy ở vị trí quanh tủy sống

Suy tuyến yên do ứ sắt ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của trẻ?

Giảm hormon tăng trưởng gây rối loạn giai đoạn tăng trưởng nhảy vọt và dậy thì trễ

Diễn tiến của bệnh đái tháo đường ở bệnh nhân thalassemia do ứ sắt?

Ban đầu không phụ thuộc insulin, sau đó tiến triển phụ thuộc insulin