Kompleksowe repetytorium z biologii - od wirusów po ssaki

Zestaw terminów biologicznych obejmujący klasyfikację, wirusologię, mikrobiologię, botanikę oraz zoologię na podstawie notatek maturalnych.

Wirion

Pojedyncza, kompletna cząstka wirusowa, która jest zdolna do przetrwania poza komórką gospodarza oraz do jej zakażenia.

Kapsyd

Białkowa osłonka wirusa zbudowana z kapsomerów; chroni materiał genetyczny i uczestniczy w rozpoznawaniu komórek gospodarza.

Odwrotna transkryptaza

Enzym występujący m.in. u wirusa HIV, który umożliwia przepisanie wirusowego RNA na dwuniciowy DNA.

Cykl lityczny

Proces infekcyjny wirusa, który kończy się przejęciem kontroli nad metabolizmem komórki gospodarza, namnożeniem wirionów i lizą (rozpadem) komórki.

Cykl lizogeniczny

Proces, w którym genom wirusa integruje się z genomem gospodarza (jako profag lub prowirus) i powiela się wraz z nim, nie wywołując objawów choroby do czasu aktywacji.

Wiroidy

Czynniki infekcyjne roślin zbudowane wyłącznie z jednoniciowego, koliście zamkniętego RNA, pozbawione otoczki białkowej.

Priony

Chorobotwórcze cząstki białkowe o nieprawidłowej strukturze, wywołujące choroby układu nerwowego, takie jak choroba Creutzfeldta-Jakoba czy BSE.

Gatunek

Podstawowa jednostka klasyfikacji; zbiór osobników o podobnych cechach, zdolnych do krzyżowania się i wydawania płodnego potomstwa.

Takson monofiletyczny

Grupa obejmująca wspólnego przodka oraz wszystkich jego potomków.

Takson parafiletyczny

Grupa obejmująca wspólnego przodka, ale nie wszystkich jego potomków (np. królestwo protistów).

Nukleoid

Obszar cytozolu komórki bakteryjnej, w którym znajduje się chromosom bakteryjny (genofor).

Plazmid

Mała, kolista cząsteczka DNA u bakterii, zawierająca geny pomocnicze, np. oporności na antybiotyki.

Bakterie Gram-ujemne

Bakterie o cienkiej ścianie komórkowej z mureiny, posiadające dodatkową błonę zewnętrzną; w barwieniu Grama barwią się na czerwono.

Koniugacja

Proces płciowy u bakterii polegający na przekazaniu fragmentu DNA (np. plazmidu) z jednej komórki do drugiej za pośrednictwem pilusów.

Halofile

Archeowce żyjące w środowiskach o bardzo silnym zasoleniu.

Wodniczka tętniąca

Organellum u protistów słodkowodnych odpowiedzialne za osmoregulację poprzez usuwanie nadmiaru wody napływającej do komórki.

Miksotrofizm

Zdolność organizmu (np. eugleny) do odżywiania się autotroficznego w świetle i heterotroficznego w przypadku jego braku.

Izogamia

Typ zapłodnienia, w którym łączące się gamety są morfologicznie jednakowe i mają zdolność ruchu.

Mykoryza ektotroficzna

Symbioza grzyba z korzeniem rośliny, w której strzępki wnikają między komórki korzenia, tworząc mufkę i przejmując funkcję włośników.

Plazmogamia

Pierwszy etap procesu płciowego u grzybów, polegający na połączeniu cytoplazmy zróżnicowanych płciowo gametangiów lub strzępek.

Kariogamia

Etap procesu płciowego polegający na zlaniu się jąder haploidalnych w jądro diploidalne ($2n$).

Merystemy wierzchołkowe

Tkanki twórcze pierwotne znajdujące się na szczytach pędów i korzeni, zapewniające przyrost rośliny na długość.

Kambium (Miazga)

Wtórna tkanka twórcza boczna wytwarzająca wtórne warstwy drewna i łyka, co prowadzi do przyrostu organu na grubość.

Aparat szparkowy

Struktura skadająca się z dwóch komórek szparkowych, regulująca transpirację oraz wymianę gazową u roślin.

Ksylem (Drewno)

Niejnorodna tkanka przewodząca wodę i sole mineralne, zbudowana z martwych elementów: cewek lub naczyń.

Floem (Łyko)

Tkanka przewodząca produkty fotosyntezy (asymilaty), zbudowana z żywych komórek: rurek sitowych oraz komórek przyrurkowych.

Transpiracja

Proces parowania wody z nadziemnych części rośliny, ułatwiający transport wody w górę oraz chroniący przed przegrzaniem.

Potencjał wody ($Ψ_w$)

Miara zdolności komórki do pobierania lub oddawania wody; woda przepływa zawsze z roztworu o wyższym potencjale do roztworu o niższym.

Fotosynteza typu $C_4$

Dwuetapowe wiązanie dwutlenku węgla (przez PEP i RuBP), będące przystosowaniem roślin gorącego klimatu do niskiego stężenia $CO_2$ i oszczędnej gospodarki wodnej.

Auksyny

Hormony roślinne pobudzające wzrost wydłużeniowy komórek, stymulujące powstawanie korzeni bocznych i odpowiadające za dominację wierzchołkową.

Fotoperiodyzm

Reakcja roślin na relatywną długość okresu światła (dzień) i ciemności (noc) w ciągu doby.

Tropizmy

Ruchy wzrostowe organów roślinnych w odpowiedzi na kierunkowy bodziec zewnętrzny (np. światło - fototropizm).

Gametofit

Haploidalne ($1n$) pokolenie w cyklu rozwojowym roślin, rozmnażające się płciowo za pomocą gamet powstających w gametangiach.

Sporofit

Diploidalne ($2n$) pokolenie roślin, rozmnażające się bezpłciowo za pomocą haploidalnych zarodników (mejospor).

Owodniowce

Grupa kręgowców (gady, ptaki, ssaki), u których w rozwoju zarodkowym wykształcają się błony płodowe, co uniezależnia ich rozród od wody.

Bruzdkowanie

Pierwszy etap rozwoju zarodkowego zwierząt, polegający na serii podziałów mitotycznych zygoty na mniejsze komórki - blastomery.

Celoma

Wtórna jama ciała u zwierząt, wypełniona płynem i otoczona mezodermą.

Choanocyty

Komórki kołnierzykowe u gąbek, zaopatrzone w wici, których ruch zapewnia przepływ wody i wychwytywanie pokarmu.

Metageneza

Przemiana pokoleń u parzydełkowców, polegająca na następowaniu po sobie meduzy (rozmnażającej się płciowo) i polipa (rozmnażającego się bezpłciowo).

Parenchyma

Tkanka łączna wypełniająca pierwotną jamę ciała u płazińców.

Miracidium

Orzęsiona, wolno żyjąca larwa motylicy wątrobowej, która wnika do ciała żywiciela pośredniego.

Metameria

Podział ciała na segmenty (metamery), charakterystyczny m.in. dla pierścienic i stawonogów.

Hemolimfa

Płyn krążący w otwartym układzie krwionośnym bezkręgowców, łączący funkcje krwi i limfy.

Linienie

Okresowe zrzucanie twardego oskórka u stawonogów lub naskórka u gadów, co umożliwia wzrost organizmu.

Cewki Malpighiego

Narządy wydalnicze u pajęczaków i owadów, będące ślepymi uwypukleniami przewodu pokarmowego, zbierającymi zbędne produkty przemiany materii.

Tarka (Radula)

Struktura w gardzieli mięczaków (z wyjątkiem małży) służąca do zeskrobywania i rozdrabniania pokarmu.

Układ ambulakralny

Inaczej układ wodny; system kanałów wypełnionych płynem u szkarłupni, pełniący funkcje lokomotoryczne, gazowe i wydalnicze.

Struna grzbietowa

Sztywny, sprężysty pręt pełniący funkcję szkieletu osiowego u strunowców.

Pęcherz pławny

Narząd hydrostatyczny u ryb kostnoszkieletowych, umożliwiający regulację poziomu zanurzenia poprzez zmianę ciężaru właściwego.

Narząd Jacobsona

Narząd zmysłu smakowo-węchowego u płazów i gadów, zlokalizowany w jamie gębowej.

Podwójne oddychanie

Mechanizm wentylacji płuc u ptaków, w którym świeże powietrze przepływa przez płuca zarówno podczas wdechu, jak i wydechu dzięki workom powietrznym.

Heterodontyzm

Zróżnicowanie budowy zębów na siekacze, kły, przedtrzonowce i trzonowce, charakterystyczne dla ssaków.