filosofie

a posteriori

achteraf beschouwd, wat na de ervaring uiteindelijk blijkt

a priori

wat van tevoren gegeven is, voorafgaand aan de ervaring of onafhankelijk van de ervaring

abductie

redeneervorm waarbij een conclusie wordt gevormd vanuit de ‘beste’ verklaring (inference to the best explanation)

absoluut

(hier) onafhankelijk en zonder binding met iets of iemand

allegorie

symbolische voorstelling

alternatieve feiten

(alternative facts) afwijkende of andere feiten, vaak verzonnen om een andere zienswijze te promoten

amoreel handelen

handelen dat niet in aanmerking komt voor een morele beoordeling

animale rationale

de mens als een rationeel levend wezen

antropocentrisme

wereldbeeld waarbij de mens beschouwd wordt als het middelpunt van het bestaan.

antropomorfisme

het toekennen van menselijke eigenschappen aan niet-menselijke wezens

argument

uitspraak ter ondersteuning van een bewering of standpunt

artificiële intelligentie

software die de apparaten in staat stelt om zelfstandig te leren, beslissingen te nemen en problemen op te lossen

ataraxia

onverstoorbare staat die zich kenmerkt door vrijheid van zorgen en onverstoorbaarheid

atheïsme

filosofisch standpunt dat het bestaan van God of van goden ontkent

atman

hindoebenaming voor de onsterfelijke ziel of eeuwige kern van de mens

biocentrisme

wereldbeeld waarin alle levende wezens morele aandacht moeten krijgen

biodiversiteit

verscheidenheid aan levensvormen op onze planeet

bullshit

onzin, gezever, nonsens

categorische imperatief

onvoorwaardelijk gebod met algemene, universele geldigheid: een gebod waarvan iedereen zou wensen dat anderen zich eraan houden, en waaraan jij je zelf dus ook houdt

consequentialisme

zie gevolgentehiek

cyborg

fysieke samensmelting van mens en machine

deductie

redeneervorm waarbij specifieke gevallen afgeleid worden van een (algemeen geldende) hypothese of uitspraak

denkfout

onjuiste gedachtegang of redenering, waardoor foute beoordelingen ontstaan

deontologie

geheel van plichten die bij een bepaalde beroepsgroep bepaalt hoe men zich moet gedragen, synoniem: plichtenleer

descriptief relativisme

opvatting dat morele waarden en normen die mensen aannemen, variëren naargelang de groep waartoe ze behoren of de tijd waarin ze leven

deugd

positieve karaktereigenschap

deugdzaamheid

eerbaarheid of fatsoen

dialoog

gesproken of geschreven gesprek tussen twee of meer personen, waarbij er geluisterd wordt naar elkaar en men elkaar niet veroordeelt

disfunctioneel

niet normaal of goed werkend

dogma

religieuze stelling die onbetwistbaar is en zonder discussie dient aangenomen te worden

drogreden

fout in een logische redenering

drogredenering

redenering die juist lijkt, maar niet geldig is en de wetten van de logica niet respecteert

dualisme

leer die de wereld beschouwt als het product van wtee onafhankleijk van elkaar bestaande principes. De mens bestaat uit een afzonderlijke lichaam en geest

dystopie

(denkbeeldige) samenleving met enkel negatieve eigenschappen, afschrikwekkend toekomstbeeld

ecocentrisme

wereldbeeld dat niet de mens, maar het ecosysteem als geheel in het centrum der dingen plaatst

ecologische voetafdruk

gebruiksruimte die een persoon nodig heeft van de natuurlijke hulpbronnen op aarde (grond, voedsel, water, milieu): aanduiding van hoeveel hectare vruchtbare grond elke mens op aarde met zijn consumptiegedrag inneemt

ecologisme

ideologie die de ecologie vooropstelt, de relatie van planten en dieren onderling en met de omgeving. Daarbij wordt ook gekeken naar de samenhang tussen de wijze van consumeren en produceren enerzijds en de daarmee samenhangende milieuvervuiling, uitputting van natuurlijke hulpbronnen anderzijds

empirische cyclus

stappenplan voor een onderzoek om kennis op te doen uit ervaring. De cyclus bevat zowel een inductieve fase, waarbij de theorie tot stand komt, als een deductieve fase, waarbij de theorie empirisch getoetst wordt.

empirisme

filosofische stroming die stelt dat alle kennis uit zintuigelijke ervaring stamt

empirist

iemand die ervan uitgaat dat de enige bron van kennis de waarneming is

epicurisme

stroming in de klassieke filosofie, gebaseerd op de lessen van Epicurus

ethiek

domein binnen de filosofie waarin we kritisch nadenken over het juist handelen en hoe we goed moeten leven, synoniem: moraalfilosofie

ethiek

praktische tak van de filosofie die zich bezighoudt met wat goed en slecht is

falsificatie

proces waarbij geprobeerd wordt om ene hypothese of wetenschappelijke theorie door bv een experiment of een observatie te weerleggen

filosoof-koning

heerser die volgens Plato de ideale staat mogelijk kan maken vanwege zijn politieke en filosofische kwaliteiten

formaliseren

abstractie maken van de feitelijke termen om er variabelen voor in de plaats te zetten

formele logica

onderdeel van de logica die geen rekening houdt met de betekenis en inhoud van begrippen of uitspraken

gevolgenethiek

een vorm van ethiek waarbij het ethisch juist handelen gekenmerkt wordt door een goed resultaat van ons handelen

hedonisme

filosofische leer of levenshouding die genot ziet als het hoogste levensdoel

hedonistische calculus

genot en pijn op kortere en langere termijn tegen elkaar afwegen

heteronomie

gehoorzaamheid aan wetten en regels van anderen

holisme

benaderingswijze die ervan uitgaat dat binnen het geheel alles met alles verbonden is en dat de afzonderlijke delen niet los van het geheel bestudeerd kunnen worden

hypothese

stelling die (nog) niet bewezen is, en die dient als uitgangspunt voor een experiment of voor een gerichte waarneming

idee

vorm (Plato): wezenlijke eigenschappen of de essentie (Aristoteles)

immoreel handelen

handelen op een manier waarbij het gedrag ingaat tegen een bepaalde norm

inductie

redeneervorm waarbij vanuit een aantal bijzondere gevallen wordt vertrokken om tot een algemene conclusie of stelling te komen

informele logica

onderdeel van de logica waarbij een analyse wordt gemaakt van de betekenis en de inhoud van de begrippen of uitspraken

interpersoonlijk waardeconflict

conflict waarbij de waarden van verschillende mensen met elkaar botsen

intrapersoonlijk waardeconflict

conflict waarbij de waarden van een persoon met elkaar botsen

kandha

geleidingen of aspecten van de mens volgens het boeddhisme

kardinale deugden

de vier hoofddeugden, verstandigheid, rechtvaardigheid, moed en gematigdheid

kenleer

vakgebied binnen de filosofie die zich bezighoudt met vragen over kennis

leugen

de ontkenning of het verbergen van de waarheid

levensbeschouwing

visie op het leven, al dan niet gebaseerd op rationele inzichten of religieuze opvattingen

logica

discipline die zich focust op de regels en de wetten van het redeneren

maatschappleijk waardeconflict

conflict waarbij maatschappelijke waarden met elkaar botsen

materialisme

leer die stelt dat materie de enige werkelijkheid is (vorm van monisme)

materie

wat iets kan worden of waaruit iets kan onstaan

meritocratie

samenleving waarin mensen hun verdienste worden beloond

modus popnens

syllogisme van de vorm: als p, dan q: welnu p is het geval; dus q is ook het geval

modus tollens

syllogisme van de vorm: als p, dan q; welnu q is niet het geval; dus ook p is niet het geval

monisme

leer die aanneemt dat alles uit één principe onstaan is en dus ook verklaard kan worden. De mens bestaat slechts uit één substantie: materie of geest.

monotheïsme

geloof in het bestaan van één God

moraal

geheel van gebruiken, waarden en normen die verbonden zijn met het goede leven en het juiste handelen

moraalfilosofie

zie ethiek

moreel dilemma

situatie waarin verschillende alternatieven allemaal op zekere bezwaren kunnen stuiten

moreel handelen

handelen op een manier die ervoor zorgt dat we juist handelen of daardoor een goed mens zijn

moreel relativisme

opvatting dat er niet één uniek-correcte moraal is die voor iedereen, altijd en overal geldt. De waarheid van morele uitspraken is afhankelijk van de normen en waarden van groepen of indivuduen.

moreel universalisme

opvatting dat er één uniek-correcte moraal is die overal, voor iedereen en altijd geldig is.

moreel

gebaseerd op bewustzijn van goed en kwaad

morele norm

concrete gedragsregel die moet gevolgd worden om een goed mens te zijn

morele waarde

waarde die gerespecteerd moet worden om een goed mens te zijn

natuurfilosofie

discipline die een rationele verklaring zoekt voor het onstaan van de wereld en voor natuurverschijnselen (sinds de moderne tijd doen de natuurwetenschappen dat ook)

nirvana

het einde van de reeks van wedergeboorten in het boeddhisme. Het is volgens de boeddhisten de hoogste staat die door de mens bereikt kan worden.

norm

concrete gedragsregel die vasthangt aan waarden en die aangeeft hoe we ons moeten in een bepaalde situatie

onconventioneel

niet volgens de regels

oorspronkelijke of originele positie

denkbeeldige situatie waarbij je je maatschappelijke positie,etniciteit,geslacht,sociale positie of levensbeschouwelijke overtuiging niet kent

plichtenleer

zie deontologie

plichtethiek

vorm van ethiek waarbij het volgen van morele principes bepalend is om goed te handelen

polité of politeia

meeste ideale van alle bestuursvormen volgens Aristoteles, combinatie van aristocratie en democratie

polytheïsme

geloof in het bestaan van meerdere goden

post-truth

filosofisch begrip om aan te duiden dat de objectieve standaard om van waarheid te spreken, verdwijnt

premisse

stelling waarvan je uitgaat in een redenering

propositie

uitspraak die waar of onwaar is

propositielogica

onderdeel van de logica met focus op geldige redeneringen in de vorm van proposities

rationalisme

filosofische stroming die de rede beschouwt als enige bron van ware kennis

rationalist

iemand die de rede als enige bron van kennis beschouwt

rationeel

op basis van de redenering, door gebruik te maken van de rede

redeneervorm

abstracte structuur van een redenering

referentiekader

de optelsom van al je herinneringen, ervaringen, meningen, kennis, waarden en normen, waarmee je ook andere situaties beoordeelt