Modele sprawowania władzy

Monarchia

forma państwa, w której głową państwa jest monarcha; władza jest zwykle dziedziczna i sprawowana dożywotnio.

Republika

forma państwa, w której głowa państwa (prezydent) jest wybierana na określony czas.

Monarchia absolutna

władca posiada pełnię władzy (ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą) i stoi ponad prawem.

Monarchia konstytucyjna

władza monarchy opiera się na konstytucji, która określa jego kompetencje.

Monarchia parlamentarna

monarcha pełni funkcje reprezentacyjne, a rząd odpowiada przed parlamentem.

Demokracja

reżim polityczny, w którym źródłem władzy jest naród (obywatele).

Autorytaryzm

reżim, w którym władza należy do wąskiej grupy, a parlament i opozycja mają ograniczoną rolę.

Totalitaryzm

reżim, w którym państwo kontroluje wszystkie sfery życia obywateli i narzuca jedną ideologię.

System parlamentarny

system, w którym rząd pochodzi z parlamentu i ponosi przed nim odpowiedzialność polityczną.

System gabinetowo-parlamentarny

system z silnym rządem (gabinetem), dominującym nad parlamentem, mimo formalnej odpowiedzialności przed nim.

System parlamentarno-gabinetowy

system, w którym parlament ma przewagę nad rządem, który jest od niego silnie zależny.

System kanclerski

system parlamentarny z silną pozycją kanclerza i utrudnionym odwołaniem rządu (konstruktywne wotum nieufności).

System prezydencki

system, w którym prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem rządu, a władze są od siebie oddzielone.

System semiprezydencki

system łączący cechy systemu prezydenckiego i parlamentarnego; prezydent i rząd współdzielą władzę wykonawczą.

System superprezydencki

system, w którym prezydent ma dominującą i słabo kontrolowaną władzę.

System parlamentarno-komitetowy

system, w którym władzę wykonawczą sprawuje kolegialny organ wybierany przez parlament.

Odpowiedzialność konstytucyjna

odpowiedzialność najwyższych urzędników za naruszenie konstytucji lub ustaw; skutkiem może być utrata stanowiska.

Odpowiedzialność polityczna

odpowiedzialność za sposób prowadzenia polityki; skutkiem może być dymisja, wotum nieufności lub przegrane wybory.

Model westminsterski

model demokracji oparty na koncentracji władzy, rządzie większościowym i systemie dwupartyjnym.

Model konsensualny

model demokracji oparty na rozproszeniu władzy, rządach koalicyjnych i systemie wielopartyjnym.

Unikameralizm

system parlamentarny z jedną izbą.

Bikameralizm

system parlamentarny z dwiema izbami.

Bikameralizm symetryczny

obie izby parlamentu mają podobne kompetencje.

Bikameralizm asymetryczny

jedna izba ma większe uprawnienia niż druga.

Funkcja ustawodawcza parlamentu

stanowienie prawa przez parlament.

Funkcja kreacyjna parlamentu

powoływanie organów państwowych przez parlament.

Funkcja kontrolna parlamentu

kontrolowanie działalności rządu przez parlament.

Opozycja polityczna

partie sprzeciwiające się polityce rządu.

Opozycja parlamentarna

opozycja działająca w parlamencie.

Opozycja pozaparlamentarna

partie polityczne, ruchy i organizacje społeczne sprzeciwiające się rządowi, które nie zdobyły mandatów w parlamencie

Państwo unitarne

państwo, w którym wszystkie jednostki terytorialne są podporządkowane władzom centralnym.

Państwo złożone

państwo składające się z części posiadających autonomię (np. federacja).

Kumoterstwo

obsadzanie stanowisk znajomymi lub rodziną bez względu na kompetencje.

Klientelizm

układ, w którym władza zapewnia korzyści w zamian za poparcie i lojalność.

Partykularyzm

działanie na rzecz interesów wąskiej grupy kosztem dobra ogółu.