Dziedzictwo egzamin

Kultura materialna

Fizyczna część środowiska człowieka, ukształtowana zgodnie z kulturowym zamysłem, obejmująca artefakty i przestrzenie ważne dla grup kulturowych.

23 lipca 2003

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

2003

konwencja “W sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego”

2005

Konwencja z Faro

2001

Konwencja w sprawie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego

1972

Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, UNESCO

2013

Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego

2018

Krajowy rejestr dobrych praktyk na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Materialność

Odnosi się do obiektów fizycznych, które można doświadczyć zmysłami, takie jak artefakty stworzone lub zmodyfikowane przez człowieka.

Wartość symboliczna

Przykłady to złoto, które w niektórych kulturach symbolizuje bogactwo, oraz dzieła sztuki, oceniane ze względu na estetykę i przekaz.

Kultura niematerialna

Idee i wartości kulturowe, nie mające fizycznej egzystencji, takie jak wierzenia, normy, język czy tradycje.

Kultura materialna i niematerialna

Obejmują aspekty fizyczne i ideowe kultury, wzajemnie na siebie oddziałujące i wyrażające styl życia społeczeństwa.

Dziedzictwo kulturowe

Obejmuje zarówno dziedzictwo materialne (obiekty, krajobrazy) jak i niematerialne (wartości, normy), ewoluując z pojęcia elitarnego do uwzględniającego różnorodność i procesualny charakter.

Dziedzictwo

Proces lub performans, w którym ludzie identyfikują wartości, wspomnienia oraz znaczenia, pomagające zrozumieć tożsamość, teraźniejszość i poczucie miejsca.

Patrymonializacja

Proces tworzenia dziedzictwa z obiektów lub zdarzeń z przeszłości, związany z polityką kulturalną i instytucjami. Udział w procesie mogą brać eksperci (oceniają co jest “autentyczne” i “oryginalne”) oraz depozytariusze dziedzictwa (co definiuje “nas”). 

Zabytek

Nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich część lub zespoły, świadectwa minionej epoki lub zdarzenia, którego zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na wartość historyczną, artystyczną lub naukową. 

Park Kulturowy

Obszar ochrony krajobrazu kulturowego z zabytkami, tworzony przez gminy w celu zachowania tradycji budowlanych i osadniczych.

Pomnik Historii

Zabytek nieruchomy o szczególnym znaczeniu dla kultury, uznany przez Prezydenta, wpisany do rejestru lub pakt kulturowy.

Lista Światowego Dziedzictwa

Lista wyjątkowych wartości kulturowych i naturalnych dla ludzkości, wpisywane zgodnie z Konwencją UNESCO z 1972 roku.

Dziedzictwo materialne

Obejmuje obiekty o wybitnej wartości historycznej, kulturowej lub architektonicznej, które są chronione przed zniszczeniem i zachowane dla przyszłych pokoleń.

Światowe Dziedzictwo UNESCO

Lista obejmująca obiekty o wyjątkowej wartości kulturowej lub przyrodniczej, które są uznane za dziedzictwo całej ludzkości.

Dziedzictwo podwodne

Obejmuje ślady egzystencji ludzkiej pod wodą, takie jak statki, artefakty czy przedmioty prehistoryczne, które są chronione zgodnie z konwencją o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego.

Titanic

Wrak statku RMS Titanic, który jest przedmiotem kontrowersji związanych z komercjalizacją wydobycia obiektów z wraku.

Dziedzictwo niematerialne

Obejmuje praktyki, wiedzę i umiejętności uznawane za część dziedzictwa kulturowego, takie jak tradycje ustne, sztuki widowiskowe, zwyczaje czy wiedza rzemieślnicza.

NMDK przejawy

Obejmują tradycje ustne, sztuki widowiskowe, zwyczaje, wiedzę rzemieślniczą oraz wiedzę o przyrodzie i wszechświecie, które są przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Lista, na którą lokalni aktorzy w Polsce mogą ubiegać się o wpisanie identyfikowanego dziedzictwa.

Reprezentatywna lista NMDK Ludzkości

Gromadzi informacje o praktykach kulturowych, promuje ideę kultywowania i ochrony dziedzictwa niematerialnego na poziomie międzynarodowym. Jest ona podstawowym instrumentem promowania dziedzictwa niematerialnego na poziomie międzynarodowym

Lista NMDK Wymagającego Natychmiastowej ochrony

Wykaz praktyk zagrożonych zanikiem, ułatwia uzyskanie środków na ochronę tych zjawisk.

Inwentaryzacja NMDK

Proces zbierania informacji o dziedzictwie niematerialnym, obejmuje reprezentatywną listę NMDK Ludzkości i listę NMDK Wymagającego Natychmiastowej ochrony.

Dissonant Heritage

Zniekształcone dziedzictwo wynikające z selektywnego przetrwania elementów dziedzictwa.

Wydziedziczenie (disinheritance)

Proces, w którym jedna grupa kulturowa wydziedzicza inną, eliminując jej dziedzictwo.

Kultura ludowa (Folk culture, Volkskultur)

Kultura tradycyjna, kontrowersyjny termin związany z dziedzictwem kulturowym warstw nieoświeconych.

Kazimierz Dobrowolski

Badacz kultury tradycyjnej, stosujący metody badawcze oparte na źródłach historycznych.

Dziedzictwo kulinarne

Obejmuje produkty rolne, potrawy, techniki przygotowywania jedzenia i wartości związane z kulturą żywieniową.

UNESCO

Organizacja uznająca doniosłość ochrony dziedzictwa kulinarnego jako znacznika tożsamości i wspierająca jego ochronę.

Produkt regionalny

Produkt wypracowany w danym regionie, związany z obszarem geograficznym, którego jakość jest uwarunkowana środowiskiem tego regionu.

Produkt tradycyjny

Produkty rolne, spożywcze lub napoje spirytusowe, których jakość wynika ze stosowania tradycyjnych metod produkcji przez co najmniej 25 lat.

ChNP (Chroniona nazwa pochodzenia)

produkt charakteryzujący się wytwarzaniem na określonym obszarze geograficznym, np. Oscypek, Bryndza podhalańska.

ChOG (Chronione oznaczenie geograficzne)

produkt pochodzący z określonego regionu, którego produkcja lub przetwarzanie ma miejsce w tym regionie, np. rogal Świętomarciński.

Dziedzictwo industrialne

Miejsca, struktury, obszary, maszyny i dokumenty potwierdzające przemysłowe procesy produkcji, wydobycia surowców i ich przetwarzania. “Koncentruje się na pozostałościach przemysłu –– miejscach, konstrukcji i infrastrukturze, maszynach i urządzeniach, mieszkaniach, osadach, krajobrazach, produktach, procesach, wiedzy i umiejętnościach osadzonych, dokumentach, a także wykorzystanie i traktowanie tego dziedzictwa w teraźniejszości”

Rewitalizacja

Proces przywracania do życia zdegradowanych obszarów poprzez nadanie im nowych funkcji, np. adaptacja dawnych fabryk na cele kulturalne, mieszkaniowe lub handlowo-usługowe.

European Route of Industrial Heritage

A tourist route encompassing major industrial sites in Europe, aiming to highlight the value of industrial heritage, its preservation, revitalization, and tourism development in those areas.

Local Development Concept

Systematic and harmonious actions within a local community, involving its participation to meet its needs, often associated with the development of underdeveloped areas and combating marginalization.

Factors of Local Development

Includes the cultural heritage sector, which can contribute to local growth through activities like cultural tourism, creative industries, traditional crafts, and heritage conservation.

Practical Actions

Initiatives undertaken by entities like municipalities for sustainable local development related to heritage, such as revitalizing historic sites, collaborating with stakeholders, creating a place brand, and preserving intangible heritage.

Heritage Management

Involves utilizing non-renewable resources efficiently through actions like creating conditions, animating activities, educating, protecting, and documenting to achieve various goals, following principles of sustainable development.

Krajowy system “Jakość. Tradycja”

Służy wyróżnianiu produktów żywnościowych wysokiej jakości z uwzględnieniem produktów tradycyjnych. Wypracowany przez Polską Izbę produktu regionalnego i lokalnego na poziomie województw. Pierwszy ogólnokrajowy (polski) system jakości żywności stworzony przez producentów. Należy udokumentować minimum 50-letnią tradycję wytwarzania produktu. 

Europejska sieć regionalnego dziedzictwa kulinarnego

Zrzeszenie producentów, przetwórców żywności i restauratorów z poszczególnych regionów członkowskich Europy. Powstała w 1995 roku w Szwecji, Jej celem jest promocja tradycyjnej i nowoczesnej żywności opartej na lokalnych surowcach.

Konwencja Paryska 1975r

międzynarodowe porozumienie dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Zobowiązuje państwa do współpracy w celu zachowania wartościowych miejsc na całym świecie.

Autoryzowany dyskurs dziedzictwa (AHD)

“Dziedzictwo jest dobre” –– czymś, co łączy ludzi, czymś pozytywnym. Pomija niepozytywne aspekty dziedzictwa pochodzącego z przeszłości. To jest dyskurs “zawodowców”, ekspertów, reprezentowany również przez ustawodawstwo UNESCO i ICOMOS.  Definiuje dziedzictwo jako estetyczne obiekty i miejsca, trzeba je ochraniać, aby mogły być przekazane kolejnym pokoleniom. Dziedzictwo ma wrodzoną wartość, która przemawia do współczesnych i przemówi do następnych pokoleń. Musi być przekazane w niezmiennej postaci, a jego znaczenie (wartość) nie może być zmienione, ani zakwestionowane.

Dyskurs krytyczny na temat dziedzictwa

Laurajane Smith

Dziedzictwo nie jest rzeczą, terenem, ani miejscem, ani nie jest odnalezione, ale dziedzictwo to wielorakie procesy nadawania znaczenia

Błękitna tarcza

znak zabytków, w czasach wojennych musi być chronione (analog czerwonego krzyża) 

Pomnik Historii

zabytek nieruchomy o szczególnym znaczeniu dla kultury polskiej, zabytek nieruchomy wpisany do rejestru lub pakt kulturowy, uznany za taki przez Prezydenta (w drodze rozporządzenia). Są uznawane od 1994 roku, obecnie na liście 114 obiektów. 

Park kulturowy

Tworzony jest w celu ochrony krajobrazu kulturowego (czyli krajobrazu kształconego przez człowieka) oraz zachowania wyróżniającego się krajobrazu z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanych i osadniczych. Są tworzone przez gminy, nie ma potrzeby zgłaszania ich do instytucji wyższych.

Lista Światowego Dziedzictwa

Przyjęta w Paryżu 16 listopada 1972, uruchomiona w 1978 roku. Wpisywane są na nią wytwory kultury, którym przypisuje się wyjątkową, powszechną wartość dla ludzkości (outstanding universal value) –– są ważne dla ludzi niezależnie od ich pochodzenia, kultury, koloru skóry, przekonań religijnych. 

Konwencja “W sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego” (2003)

Formułowana przez antropologów, koncepcja ta zerwała z eurocentryzmem, podkreślając wielokulturowość i zmieniając postrzeganie zjawisk kulturowych. Wartość danego przejawu dziedzictwa nie jest już oceniana według uniwersalnych kryteriów zewnętrznych, lecz z perspektywy społeczności, która go wytworzyła, oraz jego żywotności.

Badania kultury materialnej

Skupiają się nie tylko na artefaktach, lecz na ich znaczeniu dla ludzi. Koncentrują się na przedmiotach, ich właściwościach, materiałach oraz na tym, jak te materialne aspekty są kluczowe dla zrozumienia kultury i relacji społecznych. Obiekty materialne istnieją w świecie społecznym i nabierają znaczenia oraz cech wykonawczych poprzez interakcje z innymi obiektami i ludźmi.

Konwencja ramowa Rady Europy w sprawie znaczenia dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa Faro (17.10.2005)

DK to zbiór zasobów odziedziczonych z przeszłości, które są dla ludzi tożsame – niezależnie od prawa własności – z odzwierciedleniem i wyrazem ich własnych, nieustannie ewoluujących wartości, wierzeń, wiedzy i tradycji. Zawiera ono wszystkie aspekty środowiskowe wynikające z interakcji pomiędzy człowiekiem i miejscem w ciągu dziejów

Lokalny poziom ochrony NMDK

• Depozytariusze

• Organizacje pozarządowe

• Lokalni liderzy

• Niezrzeszone wspólnoty

• Środowisko naukowe (badania, popularyzacja, identyfikacja, dokumentacja)

Krajowy poziom ochrony NMDK

• Krajowa Lista Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego

• Narodowy Instytut Dziedzictwa (aspekty techniczne)

Międzynarodowy poziom ochrony NMDK

• Reprezentatywna Lista Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości (Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity)

• Lista Niematerialnego  Dziedzictwa Kulturalnego Wymagającego Natychmiastowej Ochrony (List of the Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding)

• Rejestr dobrych praktyk w zakresie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Depozytariusze

Osoby należące lub wywodzące się ze społeczności, w której dany element niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest przekazywany z pokolenia na pokolenie Dzięki temu te osoby mają wiedzę, umiejętności i znajomości znaczeń związanych z tym elementem dziedzictwa. Mają wolę do zachowania dziedzictwa. Mogą by reprezentowani przez stowarzyszenia i organizacje pozarządowe

Dziedzictwo dysonansowe

Pojęcie reprezentuje zjawisko niezgody (zaprzeczenia), braku zgody lub braku spójności w odniesieniu do danego dziedzictwa. Dysonans może się manifestować jako konflikt między jakąś istniejącą interpretacją przeszłości a nową rzeczywistością społeczną i zmieniającą się władzą jako nowe wydarzenie, które nie współbrzmi z przeszłym wydarzeniem, a nawet zagrożenie dla ważnego miejsca kultury, które nie jest tak postrzegane przez inną grupę.

Dziedzictwo okrucieństwa

dotyczy celowego krzywdzenia ludzi przez ludzi. Gregory J. Ashworth wskazuje na trzy najbardziej znane przykłady:

• Atlantycki handel niewolnikami (XVI-XIX w.)

• Holocaust (1933-1945)

• Apartheid (1948-1994)

Cechy definiujące:

• Niezwykle brutalny charakter i skala okrucieństwa

• Niewinność i bezbronność ofiar

• Obcość i zbrodnicze zamiary sprawców

• Próby niszczenia dowodów przez sprawców (np. palenie zwłok)

Dziedzictwo ambiwalentne

Dziedzictwo, które nie jest dziedzictwem dysonansowym, ani dziedzictwem negatywnym. Nie da się go kulturowo zawłaszczyć, ani wymazać, zajmuje przestrzeń negatywnych emocji, nieokreślonego znaczenia. Jest to dziedzictwo, które jest wyraźnym przypomnieniem sytuacji opresyjnej, ale również jest łączone z innymi emocjami, które sprawiają, że nie można go całkowicie odrzucić -> cmentarz przy Park Street w Kalkucie