Begrippenlijst Biogeografie

Biogeografie

Wetenschap die de ruimtelijke patronen in biologische diversiteit probeert te beschrijven en te verklaren

Actualisme

Fundamentele fysische en biologische processen zoals wij die nu in de natuur waarnemen, zijn onveranderd gebleven doorheen de tijd aangezien zij manifestaties zijn van universele wetmatigheden

Ecologische biogeografie

Accent op ecologische processen en kleine ruimtelijke en temporele schalen waarbij men zich concentreert op vragen als: Waarom komt een bepaalde groep van organismen tegenwoordig voor op een bepaalde plaats? (+ijstijden)

Historische biogeografie

Accent op evolutionaire processen over tijdspannes van miljoenen jaren en vaak op wereldschaal en zoekt een antwoord op vragen als: Hoe zij taxa en biota ontstaan, hoe hebben zij zich verspreid en waarom zijn extincties opgetreden?

Spreidingszones of mid-oceanische ruggen

Langgerekte hoger gelegen structuren op de bodem van de oceaan die ontstaan door het uit elkaar bewegen van tektonische platen

Continentale divergentie

Platen bewegen uit elkaar met als gevolg riftgebieden of slenken

Transformatiezones

Platen met ongeveer dezelfde densiteit schuiven tegen elkaar

Botsingszones of convergente plaatgrenzen

Zones van verdikking van de lithosfeer en deformatie van de aardkorst door het bij elkaar komen van tektonische platen

Subductiezone

Botsing van een dense oceanische plaat met een lichtere continentale plaat => Oceanische plaat duikt onder => Trog

Sutuurzones

Geven aan waar vroeger oceanen verdwenen en landmassa's samensmolten

Rodinia

Supercontinent dat bestond van 1100 tot 750 miljoen jaar geleden

Beringia

Landbrug tussen Alaska en Siberië

De Geer en Thulische Routes

Landbruggen tussen Noord-Amerika en Europa

Epicontinentale/epirogenetische zee

Zee die delen van continenten overspoelt

Creodonten

Uitgestorven zoogdierorde, eerste roofzoogdieren dier zich ontwikkelden na het uitsterven van de dinosaurussen

THC

Thermohaliene circulatie, temperatuur- en saliniteits-gecontroleerde densiteitscirculatie

Snowball Earth hypothese

Tussen 750 - 580 Ma trad een strenge ijstijd op (Cryogene periode). De oceanen waren volledig dichtgevroren met een ijslaag van 1 - 2 kilometers dik => Gevolgen voor biota

Runaway cooling

Eens afkoeling gestart, steeds verder afkoeling en uitbreiding ijskappen

Milankovitch cycli

Drie kenmerken van de baan van de aarde veranderen periodiek

Excentriciteit

De baan van de aarde is niet perfect cirkelvormig maar verandert van minder tot meer elliptisch omdat de aarde wordt aangetrokken door andere planeten (periodiciteit 110000 jaar). Leidt tot veranderingen in de totale hoeveelheid zonnestaling die de aarde bereikt.

Obliquiteit

De inclinatiehoek van de aarde ten opzicht van de aardas verandert van 22.1 graden tot 24.5 graden met een periode van 41000 jaar. Grotere inclinatie => grotere seizoenale verschillen in insolatie. (Kleine helling => IJskappen door koele zomers op hoge breedtegraden)

Insolatie

Incident Solar Radiation, invallende zonnestraling

Precessie

Oriëntatie van de aardas, verandert met periodiciteit van 22000 jaar. Veranderingen in de precessie verandert de oriëntatie van de aarde in relatie tot het perihelion (dichtst bij de zon) en het aphelion. Gevolg: Grotere seizoenale verschillen in temperatuur. (Omgekeerd voor andere hemisfeer)

De lijn van Wallace

Lijn die de scheiding van de biota tussen zuidoost Azië en Australië markeert

Eustatische verandering

Globale veranderingen in de zeespiegel ten gevolge van de aangroei of het afsmelten van continentale ijskappen

Isostatische verandering

Veranderingen als gevolg van het rijzen of dalen van de aardkorst ten gevolge van verschillen in gewichtsdruk door het afsmelten of aangroeien van gletsjers en ijskappen en veroorzaken lokale of relatieve veranderingen in de zeespiegel.

Stenotherme soorten

Soorten die enkele kunnen overleven in een kleine temperatuur range

Eurytherme soorten

Soorten die kunnen overleven in een grote temperatuur range

Speciatie-pomp model

Gedurende glaciale maxima evolutionaire divergentie in de verschillende zusterpopulaties in refugia. Gedurende interglacialen konden deze geïsoleerde gebieden zich terug uitbreiden. (cyclische vicariantie) => Haffer bekritiseerd

Nunataks

IJsvrije refugia die bleven bestaan in of langs ijsvelden

Overkill hypothese

Mensen zijn verantwoordelijk voor het uitroeien van de megafauna aan het eind van het Pleistoceen

Hybridenzones

Gebieden waar populaties met een verschillende herkomst en genetische structuur met elkaar in contact kwamen

Genetische divergentie

Maat voor de gemiddelde genetische afstand tussen genotypes

Genetische diversiteit

Aantal haplotypes

Biomen

Natuurlijke biotische eenheden, gekarakteriseerd door combinaties van planten- en diersoorten in climaxgemeenschappen

Woud

Gedomineerd door bomen en met een min of meer ononderbroken kruinlaag

Bosrijk gebied

Gedomineerd door min of meer verspreid staande bomen, vaak met gras gedomineerde zones ertussen of met een lage ondergroei

Struweel

Min of meer continue struiklaag, tot verschillende meters hoog

Open struweel

Open vegetatie gedomineerd door struiken

Grasland

Gedomineerd door grassen en kruiden

Woestijn

Een zeer schaarse plantenbedekking, het grootste gedeelte van de bodem is onbegroeid

Potentiële evapotranspiratie

De hoeveelheid die zou verdampen en getranspireerd worden indien er onbeperkt water beschikbaar zou zijn

Biotemperatuur

Temperatuur die vegetaties nodig hebben om zich te kunnen ontwikkelen

Hydrofyten

Waterplanten, planten die volledig ondergedompeld leven

Helofyt

Planten met onder water zittende wortels of knoppen

Epifyten

Planten die op levende planten groeien zonder hieraan voedsel te onttrekken

Chamaefyt

Dwergstruik, overwinteringsknoppen komen niet hoger dan 25 cm boven de grond

Fanerofyt

Overwinteringsknoppen meer dan 25 cm boven de bodem bevinden

Hemicryptofyt

Knoppen op of iets onder de grond

Geofyt/Cryptofyt

Knoppen onder de grond

Therofyt

Geen winterknoppen

Leaf area index

Bladoppervlakte gedeeld door totale oppervlakte

Roughness length

Wordt gebruikt voor het bepalen van de ruwheid van een oppervlak uit te drukken

Ecoregio's

Relatief grote landoppervlakten die een duidelijke assemblage van natuurlijke gemeenschappen bevatten, met grenzen die de oorspronkelijke verspreiding van natuurlijke gemeenschappen weergeven voor veranderingen ten gevolge van landgebruik

Bossavanne

Tropische bladverliezend woud met niet aaneensluitende kruinlaag, met een ondergroei van grassen, stuiken en kruiden

Galerijwoud

Savanne langs de oevers

Parksavanne

Combinatie van bomen, gras en lage struiken meer landinwaarts

Litorale zone

Oeverzone

Limnetische zone

Open water zone

Benthische zone

Bodem zone

Plankton

Drijvende organismen

Nekton

Vrij zwemmende organismen

Kratermeren

Meren in caldera's (komvormige kraters) nadat de magma werd uitgestoten. Soms oude vulkanen.

Cirque meren

Alpiene gletsjers schuren een bassin uit dat de vorm heeft van een amfitheater. De glaciale afzettingen (till) vormen een dam

Paternoster meren

Glaciale meren die verbonden zijn met elkaar

Fjorden

Als de terminale morene hoog genoeg is om het bassin te isoleren van de zee, wordt er een meer gevormd

Kettle meren

Blok ijs uit een morene (landschap gevormd door ijskappen) smelt af en laat een steil en diep bassin na

Isolatiemeren

Ontstaan na het afsmelten van de continentale ijskap. Door het wegvallen van de gewichtsdruk, stijgt de continentale plaat, waardoor de vrijgekomen bassins worden gevuld met zeewater. Het zeewater wordt op zijn beurt verdund of geconcentreerd, afhankelijk van de precipitatie-evaporatiebalans

Thermokarst meren

Vries-dooi cycli leiden tot bassins in regio's met een permafrost

Cryogene meren

Meren op gletsjers, ijsplaten en ijskappen

Oplossingsmeren

Gevormd door gedeeltelijk oplossing van oplosbare gesteenten (kalksteen)

Afgedamde meander

Meander afgedamd door sedimentatie- en erosieprocessen

Fens

Hoogveen, aanvoer van water via neerslag

Bogs

Laagveen, aanvoer van water over/door minerale bodems

Blanket mires en raised bogs

Op grotere hoogten in situaties waar weinig doordringbare veenlagen een hoge watertafel boven de minerale bodem veroorzaken

Trilveen

Ontstaat door het opvullen van een meerbekken met een drijvende veenmat

Lotic

Stromend water

Lentic

Stilstaand water

Epipelagische zone

Tot ongeveer 200 m diep, scherpe licht-, temperatuur- en saliniteitsgradiënt

Mesopelagische zone

200 - 1000 m diep, meer geleidelijke veranderingen, weinig seizoenale variatie in condities

Bathypelagische zone

Geen licht, lage temperatuur en hoge druk

Epifauna

Gemeenschappen op harde substraten

Infauna

Gemeenschappen ingegraven in zachte substraten

Franjeriffen

Zeewaarts groeiend op rotsige kusten

Barrièreriffen

Evenwijdig met de kust groeiend maar ervan gescheiden door ondiepe lagunes

Atollen

Hoefijzervormige riffen gevormd op een wegzinkende vulkaan met in het midden een lagune

Estuaria

Overgangszones tussen de zee en zoetwater waar zeewater wordt verdund met water afkomstig van het vasteland

Viviparie

Bij viviparie droogt het zaad aan het eind van de ontwikkeling niet uit en kiemt direct zonder kiemrust. Viviparie kan alleen optreden bij vochtrijke vruchten of als er voldoende vocht aanwezig is door regen, omdat het kiemende zaad voor de kieming en groei vocht nodig heeft.

Cladogenese

Een voorouder leidt tot het ontstaan van een of meerder afstammelingen

Anagenese

Soort evolueert tot een nieuw type organisme dat als een verschillende soort wordt beschouwd

Speciatie

Splitsing gemeenschappelijke genenpool, verschillen in dochterpopulaties worden gefixeerd en leiden tot reproductieve isolatie of andere factoren die de verschillen behouden

Genetische drift

Populaties gaan verschillen in genetische samenstelling en structuur door toevallige veranderingen in de frequentie van allelen

Cline

Graduele verandering in 1 of meerdere kenmerken langs een mileugradiënt

Vicariante gebeurtenis

Een milieuverandering veroorzaakt een dispersiebarrière

Founder effect

Individuen steken bestaande barrière over en koloniseren voordien onbewoond gebied

Perifere isolatie

Een nieuwe soort vormt zich in een populatie geïsoleerd aan de rand van het areaal van de ancestrale soort

Ringspeciatie

Het areaal bereidt zich ringvormig uit

Parapatrische speciatie

Arealen van moedersoort en soort-in-wording grenzen aan elkaar

Sympatrische speciatie

soortvorming zonder geografische isolatie

Polyploïdie

Een volledige set chromosomen wordt doorgegeven, waarbij het totale aantal verdubbelt, verdrievoudigt