les 2) Sara Burgerhart en de opkomst vd roman

.

welke klassieke 3 genres waren er voor literatuur?

• Epiek: bericht over een handeling in monoloog

• Lyriek: uitbeelding van een toestand in monoloog

• Dramatiek: uitbeelding van een handeling in dialoog

welke genre beschrijft het best de roman-formule van 18de eeuwse Europa?

• De epiek

  • zonder trad beregeling van de vorm (geen rijm/metrum)

  • vertelende handeling in monoloog, in proza

wat was de ratio tussen fictie en non-fictie in de 18de eeuw?

• onderscheid was niet zo strak als vandaag

• ‘gebaseerd op echte feiten’ was een kwaliteitslabel

  • schrijvers gebruikten dit om komaf te maken van ‘sensatiezuchtig’ beeld

• non-fictie werd afgewezen voor buitensporigheid, ongeloofwaardigheid en frivoliteit

welke term gebruikten ze voor het ongelofelijke, onechte, avontuurlijke, ect?

‘romaneske’

hoe heeft fictie toch aan populariteit kunnen winnen?

De doorbraak van de briefroman

wat is de briefroman?

• een roman die vrijwel volledig is samengesteld uit
  brieven van een of meerdere personages aan een of meerdere andere personages.

  • alle brieven hebben andere stijl, want andere personages

  • wekt authenticiteit op

  • inkijk in psychologie

  • levendigheid door perspectieven

  • ruimte v opvoedkunde → adviezen van wijze personages

  • bv: Sense and Sensibility van Jane Austen

wie bedacht het concept van briefromans? en hoe komt hij voor in Sara Burgerhart?

• de Britt Samuel Richardson

  • oorspronkelijk bedoelt als collectie ‘praktijkvoorbeelden’ voor vrouwen in burgerlijk leven. (in boek ‘Pamela’: over dienstmeisje die man aanhoudt voor SA)

• in Sara Burgerhart (peritekst): verwezen als ‘Godlyk’

wat hadden lezers van de 18de eeuw nodig om te kúnnen lezen?

• opleiding (geletterdheid)

• (vrije) tijd

• geld

Hoe emancipeert de burgerij in de 18de eeuw?

• zorgen voor onderwijs → leespubliek groter, niet meer alleen adel

• De roman wordt het ‘epos’ van de burgerij

  • held(in) komt altijd uit de burgerij → weg vinden als individu in de moderne samenleving

• de burgervrouw: opgeleid, vermogend én bezit tijd (zelf geen huisvrouw)

wat is de keerzijde ibt geletterdheid?

• zelfs de gegoede burgerij vond aanschaf van boeken duur

• oprichting van bibliotheken

• deeltjes publiceren in goedkope tijdschriften

waar speelt Sara Burgerhart zich af en wie is het doelpubliek? bespreek sara ook.

• Amsterdam (vaag decor)

• Nederlandse juffers

• 175 brieven van 24 personages

• Sara afkomstig uit bemiddelde burgerij, weeskind, 2 voogden: Tante Hofland en Abraham Blankaart (vriend van Jan Burgerhart)

• onderwijs met veel cultuur

• wordt voorbereid op society leven.

wat is de plot van Sara Burgerhart in een notendop?

• Sara, als wees, wordt kort gehouden door Tante Hofland (orthodox protestant), ze was abusive en hypocriet (misbruik van S’ rijkdom).

• Sara vlucht naar pension van weduwe Spilgoed, wordt bevriend met roommates

• deuren naar society wijd open: uitgaan, mannen, etc, maar risicovol voor een vrouw! moet reputatie goed houden

• contact met R: verschalkt Sara, poging tot verkrachting, sara komt weg, maar reputatie verpest wanneer ze moet trouwen met Hendrik Edeling.

wat houdt de poetica van Sara Burgerhart in?

1) het is vaderlandsch: geschreven in volkstaal, binnenlandse ruimte, verhaal is bestemd voor landgenoten

• Ned werd beïnvloed door lit van buitenaf, maar dit is door en door Ned.

2) werkelyk: graad van realisme → roman schildert Ned maatschappij naar het leven

• Wolff en Deken zetten zich af tegen romaneske → ‘Historie van me…’ → levensecht, authentiek, etc.

3) Hoofdbedoeling: levensles meegeven → meisjes waarschuwen voor risico in vrije leven.

• probleem: roman is niet realistisch, veel sprekende namen* ; Sara Burgerhart is tendensliteratuur*

welke verlichtingswaarden kunnen we (niet) afleiden uit Sara Burgerhart?

• Niet

  • Patriottenstrijd, ook al gingen Wolff en Deken beiden vluchten na neergang patriotten

• Wel

  • emancipatie van de burgerij (anti-aristocratisch)

  • onderwijs en democratisering

  • religie voor de privé, tolerantie tov andersdenkende

  • ontwikkeling en verspreiding van wet en kennis

  • emancipatie van de vrouw

hoe functioneerde Burgerhart dan toch als Patriottische onderneming?

• ze wilde aantonen dat elk volk zijn staatmannen moet hebben en dat wilde zij op zich nemen

• op eerste editie duidelijk vermeldt: ‘niet vertaald’ → duidelijk maken dat ze staatmannen zijn voor het Ned

wie waren Betje Wolff en Aagje Deken?

• hadden monopolie op literatuur in verbeeldingswereld, waren echte celebs in hun tijd

• Betje Wolff → elizabeth Wolff, was getrouwt met een dominee, hij sterft, leert Agatha (Aagje) Deken kennen

  • gaan samen wonen, worden schrijversduo

• sympathie voor Patriotten

  • verlichte opvattingen, vluchten naar FR

wat is tendensliteratuur?

• belang is niet gelegen in kwaliteit van de tekst zelf (schoonheid, realisme, spanning, etc)

  • schoonheid pas belangrijk voor Romantiek

• maar in emanciperende en didactische functie voor de lezer in de echte wereld (buiten de roman)

  • de roman moet dus nuttig zijn.

hoe weten we dat Sara Burgerhart tendensliteratuur is?

Door het gebruik van sprekende namen/ programmanamen

• Abraham Blank-aart → blank: zuiver, eerlijk, oprecht

• Hendrik Edeling → edel: nobel, deugdzaam

• Weduwe buigzaam (spilgoed) → buigzaam: soepel, niet bekrompen

• Lotje rien du tout → Helemaal niets: onbeduidende of naïeve personage

• Buger-hart → burgerlijke stand/ waarde, de idealen van deugdzame burger.

wat is een belangrijk criterium voor programmanamen?

• geen realistische code, maar een allegorische

  • naam van personage staat voor zijn dominante eigenschap/karaktertrek

hoe worden de verschillende klassen uitgebeeld in Sara Burgerhart?

• Aristocratisch: ijdel, spilzuchtig en zelfs immoreel

  • R: verdorven, speelt met burgermeisjes, verheven boven de wet

  • Mvr Buigzaam: uit verarmd adelijk milieu, uitgehuwelijkt, slechte imitatie van aristoc → huwelijk loopt slecht af

• gewone volk: blijft buiten beeld, maar niet helemaal

  • familie die sara redt van R: bescheiden en hulpvaardig, hulp nodig van burgerij om vooruit te komen

• De burgerij: staat centraal, allerlei mogelijke typen. beperkte groep

wat zijn de verlichte idealen in Burgerhart?

• religieus fanatisme ontmaskert, en tolerantie aangemoedigd

• emoties belangrijk, maar controleren met rede

• belang van bildung via kunst en educatie

• emancipatie van vrouw.

verlichte idealen in Burgerhart

leg het kenmerk emancipatie van de vrouw uit in Sara Burgerhart.

• behoorlijk progressief voor die tijd, maar:

• sara moest zich onderwerpen aan haar man, trouwt vroeger dan ze had gewild

• liefde tussen sara en hendrik is niet oprecht, zou wrs niet trouwen als het niet voor haar reputatie was ‘verkiest haar beste vriend tot haar man’

• Staat onder voogdij als kind tot ze over gaat naar de voogdij van een man
  

Verlichte idealen in Burgerhart

leg het kenmerk van gevoelens en rede uit.

• emoties zijn een goed ding:

  • huilen is een teken dat je goed geprogrammeerd bent (zowel vrouwen als mannen)

    • vb: Cornelia Hartog huilt niet, verdacht.

• maar! evenwicht: emoties mogen niet overmachtigen.

wat is Themire (uit Julia) en waar gaat het over?

een raamvertelling

• Themire: jong deugdzaam meisje die haar vader verliest op jonge leeftijd en door mama wordt opgevoed.

  • ze wordt voorgesteld als bijna volmaakt: mooi, onschuldig, etc → sentimentele heldin: zuiver en goed.

• ze ontmoet Alcestes: zoon van een rijke man, lijkt deugdzaam, wil trouwen met Themire. Zij en haar moeder vertrouwen hem

• verleiding: ontmoeting in bos → ze geeft zichzelf over (verliest haar eer)

• volgende dag: zijn brief → wil niet echt met haar trouwen, heeft al iemand anders

• Themire beseft dat ze werd bedrogen, verliest reputatie én wordt zwanger…

  • raakt overspoeld door emoties: angst, schaamte, etc

• bevalt alleen in bos, valt flauw, kind per ongeluk dood

• rechtbank beschouwt het als een moord

• wordt opgesloten en dan vermoord,

  • moeder sterft van verdriet

  • Alcestes leeft gelukkig verder

met welke vertelinstantie hebben we te maken in Julia/Themire?

• ik vertelinstantie: ontevreden met de wereld, trekt zich terug in een dorpje aan zee.

• ik-vertelinstantie verteld het verhaal van Themire en Alcestes, daar lijkt het alsof hij een alwetende verteller in die in 3de persoon verteld

• Ik-vertelinstantie droomt op het einde van het gruwelijke lot dat de verraderlijke Alcestes na de dood zal moeten ondergaan.

• De raamvertelling maakt duidelijk hoe de lezer op het verhaal dient te reageren: we moeten boos zijn voor Themire.

wat zijn de overeenkomsten en verschillen tussen Sara Burgerhart en Themire?

• verschil: Themire was naïef en onvoorzichtig (of tenminste meer dan Sara).

• de adel wordt in beide verhalen als slecht beschouwd

  • → nemen steeds reputatie van vrouw af door een fout waarin een man betrokken is.

  • komen nu echt op voor burgerij

• In Burgerhart krijgt Sara een goed einde, hier loopt het helemaal mis (lezer laten inzien dat regels van maatschappij tekort komen).

wat verstaan we onder het sentimentalisme van Feith?

• emoties opwekken bij de lezer

• woorden als ‘sentiment’ en ‘sentimenteel’ hadden een slechte connotatie gekregen dankzij het sentimentalisme.

• zit tussen verlichting en romantiek

• Themire is een typisch slachtoffer: vader verloren, armoede, maar volmaakt onschuldig, dus een goed personage

• Alcestes is een typische slechterik: eigen belang, manipulerend, gebruikt een list tegen Themire.

geef de checklist van sentimentalisme.

• Decors: natuur, romantisch/gevoelig, simpel

• tell, don’t show: vitrine van emoties

• heftige taferelen: als lezer moeten we zelf een oordeel kunnen vormen op basis van onze emoties

  • zijn de beloningen en straffen verdient? niet aan maatschappelijke regels denken

waarom wordt het sentimentalisme van Feith vergeleken met Camera Obscura van Nicolaas beets?

• Sentimentalisme van Feith was ‘te emotioneel’ , ‘dromerig’ en ‘gevoelig’.

  • → past niet bij Hollandse identiteit.

• Camera Obscura wel voor Nederlandse ID!

  • nuchter, praktisch, zakelijk (koopmansgeest)

• Camera Obscura was humoristischer en alledaagser dan wat Feith schreef en paste dus meer bij ‘de vermeende Nederlandse geest’

• MAAR: de codes van Sentimentalisme zullen niettemin invloed hebben in de 19de eeuw.