Жария құқық: Қазақстан Республикасының конституциялық, әкімшілік, экологиялық және қылмыстық құқық негіздері

Қазақстан Республикасының құқық жүйесі және негізгі құқықтық институттары бойынша сөздік карталар жиынтығы.

Конституциялық құқық

Адам құқығының орындалуын қамтамасыз ететін, мемлекеттік үкімет органдары мен олардың қызметтік қағидаларының түзілуін реттейтін және бекітетін ұлттық құқықтың жетекші саласы.

Конституциялық-құқықтық институт

Біртекті және өзара сабақтас қоғамдық қатынастарды реттейтін және салыстырмалы дербес топты құрайтын конституциялық құқық нормасының жиынтығы.

Конституциялық құқық нормасымен реттелетін әдістер

Міндеттеу әдісі, тыйым салу әдісі, тану әдісі және рұқсат беру әдісі. Бұл әдістер интегралды түрде императивті әдістің көрінісі болып табылады.

Тану әдісі (Конституциялық құқық)

Мемлекеттің адамның табиғи құқығын мойындауы. Мысалы, ҚР Конституциясының $12$-бабының $2$-тармағы бойынша адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған және абсолютті деп танылады.

Референдум

Қоғамдық өмірдегі маңызды сұрақтарға жалпыхалықтық дауыс беру. Қазақстанда $1995$ жылы Конституцияны қабылдау үшін және $1998$ жылы Президент өкілеттігін ұзарту үшін өткізілді.

Конституцияның жоғарғы заңдық күші

Конституцияның Қазақстан Республикасының барлық аумағында тікелей әсер етуі және басқа заңдар мен құқықтық актілердің оған қайшы келмеуі.

Қатаң конституция

Қарапайым заңнамалық актілерге қарағанда ерекше, күрделірек тәртіппен өзгертіліп, толықтырылатын конституция түрі.

ҚР Президенті

Мемлекет басшысы, ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын, халық пен мемлекеттік билік бірлігінің нышаны әрі кепілі болып табылатын жоғары лауазымды тұлға.

ҚР Президенттігіне кандидатқа қойылатын талаптар

Тумысынан ҚР азаматы болуы, жасы $40$-тан кем емес, мемлекеттік тілді еркін меңгеруі, соңғы $15$ жыл Қазақстанда тұруы және жоғары білімі болуы қажет.

ҚР Парламенті

Заң шығару билігін жүзеге асыратын республиканың ең жоғары өкілетті органы. Ол Сенат және Мәжіліс деп аталатын екі палатадан тұрады.

Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімі

$6$ жыл. Сайланған Сенат депутаттарының жартысы әрбір $3$ жыл сайын қайта сайланып отырады.

Мәжіліс депутаттарының саны мен өкілеттік мерзімі

Мәжіліс $107$ депутаттан тұрады ($98$ депутаты жалпыға бірдей сайлау арқылы, $9$ депутаты Қазақстан халқы Ассамблеясымен сайланады). Өкілеттік мерзімі — $5$ жыл.

ҚР Үкіметі

Атқарушы билікті жүзеге асыратын, атқарушы органдар жүйесін басқаратын жоғары алқалы орган.

Конституциялық кеңес

Нормативтік-құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін бақылайтын және Конституция нормаларына ресми түсінік беретін ерекше мемлекеттік орган.

Медиация

Таласты бейтарап үшінші жақтың (медиатордың) көмегімен, тараптардың өз еркімен ортақ шешімге келуі арқылы соттан тыс реттеу әдісі.

Мәслихат

Тиісті әкімшілік-аумақтағы халықтың еркін білдіретін және мемлекет мүддесін есепке ала отырып, оны іске асыру шараларын анықтайтын жергілікті өкілетті орган.

Әкім

Жергілікті атқарушы органды басқаратын және тиісті аумақта мемлекеттік саясаттың жүргізілуін қамтамасыз ететін Президент пен Үкіметтің өкілі.

Әкімшілік құқық

Мемлекеттік басқару мен мемлекеттік әкімшілік қызметін реттейтін, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ететін құқық саласы.

Мемлекеттік қызметші

Мемлекеттік органда бюджеттен еңбекақы төленетін және мемлекет міндеттері мен атқаратын қызметін іске асыру мақсатында өкілдігін жүзеге асыратын ҚР азаматы.

Экологиялық құқық

Қоршаған ортаны адамның жағымсыз әрекеттерінен қорғауға бағытталған құқықтық нормалардың жиынтығы.

Экоцид

Өсімдік және жануарлар әлемін жаппай жойып жіберу, атмосфераны, жер немесе су қорларын улау, экологиялық апатқа алып келетін әрекеттер.

Таксалар

Шыққан шығынды өтеу және кінәліні жауапқа тарту үшін қолданылатын шаруашылық шығындарын бағалаудың шартты бірліктері.

Қылмыстық құқық

Қылмыстық құқықбұзушылық белгілерін анықтау, жаза қолдану, жауаптылыққа тарту немесе одан босату негіздерін реттейтін құқықтану саласы.

Қылмыстық-құқықтық норманың құрылымы

Гипотеза (жалпы сипаттама), диспозиция (қылмыс белгілерін сипаттау) және санкция (жаза шаралары мен түрін анықтау).

Қылмыстық теріс қылық

Қоғамға зор қауіп төндірмейтін, болмашы зиян келтіретін немесе зиян келтіру қатерін туғызатын, айыппұл немесе қамаққа алу сияқты жаза көзделген іс-әрекет.

Қылмыс категориялары

Онша ауыр емес қылмыстар, ауырлығы орташа қылмыстар, ауыр қылмыстар және аса ауыр қылмыстар (өлім жазасына дейін).

Сыбайлас жемқорлық

Лауазымды адамдардың өздерінің қызметтік өкілеттіктерін мүліктік немесе мүліктік емес игіліктер алу мақсатында заңсыз пайдалануы және оларды параға сатып алу.

Меритократия

Адамды қабілеті мен кәсіби жетістіктеріне қарай бағалау, мемлекеттік қызметке ең озық және білікті мамандарды таңдап алу жүйесі.