Жария құқық: Қазақстан Республикасының конституциялық, әкімшілік, экологиялық және қылмыстық құқық негіздері

Қазақстан Республикасының конституциялық құқық жүйесі және институттары Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы — ұлттық құқықтың жетекші саласы болып табылады. Ол қоғамдық және мемлекеттік құрылым негіздерін реттейді. Конституциялық құқық философия, әлеуметтану, саясаттану және дінтану сияқты ғылымдармен тығыз байланысты. Оның негізгі ерекшеліктеріне мыналар жатады: Біріншіден, ол мемлекеттік қызметтің едәуір маңызды жақтарын көрсететін қоғамдық қатынастарды реттейді; екіншіден, құқықтық реттеудің негізгі қағидаларын айқындайды; үшіншіден, оның бастапқы қайнар көзі Қазақстан Республикасының Конституциясы болып табылады; төртіншіден, оның субъектілері ретінде халық, ұлт және қоғам сияқты ерекше топтар әрекет етеді. Пән ретінде ол мемлекеттік билікті жүзеге асырумен, мемлекеттік құрылыммен және адам мен мемлекет арасындағы қатынастармен байланысты қатынастарды қамтиды. Құқықтық реттеу әдістеріне императивті сипаттағы төрт негізгі әдіс жатады: 1) Міндеттеу әдісі — белгілі бір әрекеттерді орындау міндетін жүктейді (мысалы, $6$-бап меншіктің қоғам игілігіне қызмет ету тиістігін, $34$-бап Конституция мен заңдарды сақтау міндетін жүктейді); 2) Тыйым салу әдісі — белгілі бір іс-әрекеттерге шектеу қояды (мысалы, $39$-баптың $3$-тармағы саяси себептермен құқықтарды шектеуге, $5$-бап заңсыз әскерилендірілген құрамалар құруға тыйым салады); 3) Тану әдісі — мемлекет адамның табиғи құқықтарын мойындайды (мысалы, $12$-баптың $2$-тармағы адам құқықтарының абсолюттілігін таниды); 4) Рұқсат беру әдісі — субъектілерге белгілі бір құқықтар мен мүмкіндіктер береді (мысалы, $21$-бап еркін жүріп-тұру құқығын, $44$, $52$-$59$-баптар Президент пен Парламент өкілеттіктерін анықтайды). # Қазақстан Республикасының конституциялық-құқықтық институттары Консутитуциялық-құқықтық институт — бұл біртекті және өзара сабақтас қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалар жиынтығы. Олар екі негізгі саланы реттейді: жеке тұлғаның құқықтық мәртебесі және мемлекеттік құрылым мен жария билік қызметі. Негізгі институттарға мыналар жатады: 1. Конституциялық құрылым негіздері — барлық салалар үшін база болып табылатын орталық институт. Ол адам мен мемлекет қатынасының қағидаларын және мемлекеттік үкімет ұйымдастырудың негіздерін қамтиды. 2. Адам мен азаматтың құқықтық мәртебесі — ең ірі институт. Оның құрамына азаматтық, негізгі құқықтар мен бостандықтар кепілдігі, негізгі міндеттер және шетелдіктердің құқықтық жағдайы кіреді. 3. Референдум мен сайлау жүйесі — азаматтардың жалпыхалықтық дауыс беру құқығын жүзеге асыру тәртібін анықтайды. Қазақстанда референдум екі рет өткізілді: $1995$-жылы Конституцияны қабылдау үшін және $1998$-жылы Президент өкілеттігін ұзарту үшін. 4. Мемлекеттік органдар қызметін ұйымдастыру институты — Президент, Парламент, Үкімет, Конституциялық иКеңес, жергілікті басқару және сот органдарының құқықтық негіздерін қамтиды. # Конституциялық құқықтың қайнар көздері мен иерархиясы Конституциялық құқықтың қайнар көздері өзара байланыс пен бағыныштылық (иерархия) қағидасына негізделген. Олардың жүйесі келесідей: 1) ҚР Конституциясы — жоғарғы заңдық күші бар негізгі қайнар көз; 2) Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізетін заңдар ($62$-баптың $3$-тармағы және $91$-бап бойынша); 3) Конституциялық заңдар; 4) Кодекстер және шоғырландырылған заңдар; 5) Президенттің нормативтік-құқықтық жарлықтары; 6) Парламент пен Палаталардың қаулылары; 7) Үкіметтің қаулылары; 8) Жоғарғы Сот пен Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулылары; 9) Министрлердің нормативтік бұйрықтары; 10) Палаталардың регламенттері; 11) Халықаралық келісімшарттар; 12) Халықаралық құқықтың мақұлданған нормалары; 13) Жергілікті мәслихаттар мен әкімдіктердің шешімдері. Егер жоғары тұрған акт жойылса, оған негізделген төменгі актілер де өз күшін жоғалтады. # Қазақстан Республикасы Конституциясының сипаттамасы мен функциялары Қазақстан тарихында бес Конституция болған: $1926$, $1937$, $1978$ (Кеңестік кезең), $1993$ (Тәуелсіздіктің алғашқы конституциясы) және қазіргі қолданыстағы $1995$-жылғы $30$-тамызда қабылданған Конституция. $1995$-жылғы Конституция референдум арқылы қабылданып, президенттік басқару формасын бекітті. Конституцияның негізгі функциялары: 1) Құрылтайшылық — мемлекеттік саясат пен негізгі қағидаттарды бекітеді; 2) Ұйымдастырушылық — мемлекеттік механизмдердің әрекет ету жүйесін қалайды; 3) Құқықтық — бүкіл құқықтық жүйенің өзегі және жоғарғы заңдық күшке ие; 4) Сыртқы саяси — халықаралық қатынастардың іргетасы. Конституцияның заңдық қасиеттеріне легитимділік, үстемдік, тұрақтылық, бағдарламалылық және тікелей әсер ету жатады. Конституцияға енгізілген маңызды өзгерістер: $1998$ (өкілеттік мерзімдері), $2007$ (пропорционалды сайлау жүйесі, Қазақстан халқы Ассамблеясының мәртебесі), $2011$ (кезектен тыс президент сайлауы), $2017$ (билік тармақтары арасында өкілеттіктерді қайта бөлу), $2019$ (Астана қаласының атауын өзгерту). # Мемлекеттік биліктің жоғарғы органдары: Президент және Парламент ҚР Президенті — мемлекет басшысы, халық пен мемлекеттік билік бірлігінің нышаны. Ол $5$ жылға сайланады. Үміткерге қойылатын талаптар: тумысынан ҚР азаматы болу, жасы $40$-тан кем болмау, мемлекеттік тілді еркін меңгеру, Қазақстанда соңғы $15$ жылда тұру және жоғары білімі болу. ҚР Парламенті — заң шығарушы жоғарғы орган. Ол екі палатадан тұрады: 1) Сенат — әр облыс пен республикалық қаладан $2$ адамнан жанама сайлау арқылы сайланады және $15$ депутатты Президент тағайындайды. Өкілеттік мерзімі — $6$ жыл. Депутат жасы $30$-дан кем болмауы керек. 2) Мәжіліс — $107$ депутаттан ($98$-ы партиялық тізіммен, $9$-ы Ассамблеядан) тұрады. Өкілеттік мерзімі — $5$ жыл. Депутат жасы $25$-тен кем болмауы керек. Заң шығару бастамасы Президентке, депутаттарға және Үкіметке тиесілі. # Қазақстан Республикасының Үкіметі және электронды үкімет Үкімет — атқарушы биліктің жоғарғы органы. Оны Премьер-Министр басқарады. Үкімет жаңадан сайланған Президент алдында өз өкілеттігін доғарады. Үкіметтің құрылымына министерліктер (қазіргі таңда $15$ министерлік), ведомстволар мен комиссиялар кіреді. Үкімет экономикалық, әлеуметтік, құқықтық тәртіп пен сыртқы саяси салаларда кең ауқымды функцияларды атқарады. Электронды үкімет — мемлекет пен азаматтардың ақпараттық технологиялар арқылы өзара әрекеттесу механизмі. Оның мақсаты — анықтамалар алуды, лицензиялауды және төлемдерді онлайн форматқа өткізу арқылы бюрократияны азайту. # Конституциялық бақылау және сот жүйесі Конституциялық Кеңес — Конституцияның республика аумағында үстемдігін қамтамасыз ететін орган. Ол $7$ мүшеден тұрады ($6$ жылға): Төрағаны және $2$ мүшесін Президент, $2$ мүшесін Сенат, $2$ мүшесін Мәжіліс тағайындайды. Экс-президенттер — өмір бойғы мүшелер. Кеңес заңдардың Конституцияға сәйкестігін тексереді және Конституция нормаларына ресми түсінік береді. ҚР Сот жүйесі — әділ сотты жүзеге асырады. Судьялар тәуелсіз және тек заңға бағынады. Медиация институты — $2011$-жылғы заң бойынша дауларды сотқа жеткізбей, үшінші бейтарап жақтың (медиатордың) көмегімен шешу тәсілі. Медиация жеке құқықтық қатынастарда қолданылады, бірақ коррупциялық және мемлекеттік органдар қатысатын дауларда қолданылмайды. # Қылмыстық құқық жүйесі мен қағидаттары Қылмыстық құқық — қылмыстық құқықбұзушылықтардың белгілерін анықтайтын және жаза тағайындайтын сала. Оның негізгі міндеті — қоғам мен мемлекет мүдделерін қорғау және қылмыстың алдын алу. Функциялары: тәрбиелеу, алдын ала ескерту, қорғау және ынталандыру. Қағидаттары: 1) Заңдылық ($nullum crimen, nulla poena sine lege$); 2) Заң алдындағы теңдік; 3) Қылмыстық жауаптылықтан бұлтартпау; 4) Жеке айып жауаптылығы; 5) Әділеттілік; 6) Адамгершілік. Қылмыстық құқық Жалпы (міндеттер, қағидаттар) және Ерекше (нақты қылмыс түрлері) бөлімдерден тұрады. # Қылмыс және қылмыстық жауаптылық Қылмыс — бұл Қылмыстық кодекспен тыйым салынған, қоғамға қауіпті әрекет. Белгілері: қоғамдық қауіп, құқыққа қайшылық, айыптылық (қасақана немесе абайсызда) және жазалылық. Қылмыстық құқықбұзушылық құрамы $4$ элементтен тұрады: 1) Объект — қорғалатын қоғамдық қатынастар; 2) Объективті жағы — іс-әрекет, салдар, себептік байланыс; 3) Субъект — жасы жеткен, ақыл-есі дұрыс тұлға; 4) Субъективті жағы — мотив, мақсат, айып. Қылмыстар ауырлығына қарай төрт категорияға бөлінеді: онша ауыр емес (бас бостандығынан айыру $2$ жылға дейін), ауырлығы орташа ($5$ жылға дейін), ауыр ($12$ жылға дейін) және аса ауыр ($12$ жылдан астам немесе өмір бойы/өлім жазасы). # Қылмыстық жаза және оның түрлері Жаза — сот үкімімен тағайындалатын мемлекеттік мәжбүрлеудің ерекше нысаны. Мақсаттары: әділеттілікті орнату, сотталғанды түзету және жаңа қылмыстардың алдын алу. Жаза түрлері: 1) Негізгі: айыппұл ($20$ мыңнан $25$ мың АЕК-ке дейін), түзеу жұмыстары ($2$ айдан $2$ жылға дейін, жалақының $5$-$20$ пайызын ұстау), қоғамдық жұмыстар ($60$-$240$ сағат), қамаққа алу ($1$-$6$ ай), бас бостандығын шектеу немесе айыру ($6$ айдан $15$, $20$ жылға дейін). 2) Қосымша: мүлкін тәркілеу, атақтардан айыру, белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру. Кәмелетке толмағандар ($14$-$18$ жас) үшін бас бостандығынан айыру мерзімі негізінен $10$ жылдан аспайды. # Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүйесі Сыбайлас жемқорлық — лауазымдық өкілеттіктерді жеке пайдасы үшін заңсыз қолдану. Түрлері: тұрмыстық, іскерлік және саяси. ҚР-ның $2015$-$2025$ жылдарға арналған Стратегиясы мен $2015$-жылғы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңы негізгі құжаттар болып табылады. Күрес шаралары: мониторинг (тиімділікті сараптау), жемқорлыққа қарсы стандарттар, қаржылық бақылау (декларация тапсыру). Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет — бұл қоғамда жемқорлыққа төзбеушілікті қалыптастыратын құндылықтар жүйесі. Сингапур тәжірибесіндегі үш қағидат: меритократия (лайықтыларды таңдау), прагматизм және адалдық маңызды үлгі ретінде қарастырылады.