Sociale psychologie

Beeldvorming

Start van meeste sociale interacties, bewust en onbewust. Eerste invloed beïnvloedt verdere interacties tussen mensen

Eerste indruk

Spontane reactie gebaseerd op aantal kenmerken van totaalbeeld van een persoon

Waarneming

Grote hoeveelheid prikkels wordt door brein gefilterd tot aantal patronen waar we een betekenis aan toekennen

Precept

Zintuiglijke waarneming

Concept

Uitwerking van precept

Sociale waarneming

Je vormt een precept en werkt dit vervolgens uit als concept

Visueel aspect van eerste indruk

3 grote blokken: uiterlijk, lichaamstaal en gedrag

Uiterlijk

Eerste dat wordt waargenomen, spontaan letten op geslacht, leeftijd en huidskleur

Theorie van Mehrabian

Boodschap en de manier waarop hij van de ene naar de andere wordt overgebracht, als onderdeel van waarneming, door 7 - 38 - 55 regel, enkel als boodschap ambigu is (intonatie en inhoud tegensprekend)

7 - 38 - 55 regel

Boodschap wordt 7% bepaald door woorden/inhoud, 38% door toon/intonatie en 55% door lichaamstaal

Waarneming is cultuurgebonden

Verschil door cultuur of etnische achtergrond (bv. Europeanen en Aziaten kijken verschillend naar gezichten)

Cognitieve schema’s

Menselijke, innerlijke structuren over de wijze waarop bepaalde zaken of gebeurtenissen samenhangen. Op basis van ervaring ordenen we wat we waarnemen in opvatting (bv. lint = studentenclub = fuiven,…)

Voordelen = snel reageren op prikkels, makkelijk omgaan met veel prikkels

Nadelen = Verlies accuraatheid, stereotypering

3 functies van cognitieve schema’s (Roos Vock)

Schijnwerper (zorgen voor aandacht naar juiste zaken/relevante richting)

Gatenvuller (invullen van ontbrekende informatie)

Gedragswijzer (door informatie die we zien en invullen te activeren, weten we hoe we ons moeten gedragen)

Shooter bias (cognitieve schema’s)

Fenomeen waarbij mensen sneller geneigd zijn om op ongewapende individuen van kleur te schieten dan op ongewapende blanke individuen, bij getrainde en geschoolde politieagenten geen verschil

Experiment Correll (USA)

Shooter bias voorbeeld, gesimuleerde situatie waarbij ze moesten schieten als persoon een wapen had, schutters maakte meer fouten bij ongewapende POC dan bij blanke ongewapende mensen

Negatieve stimuli (Kanouse en Hanson) (cognitieve schema’s)

Krijgen voorrang omdat ze snelle evaluatie en reactie vereisen, adaptieve waarde = bedreigingen vragen directe actie door automatische waakzaamheid

Cultuur (cognitieve schema’s)

Culturele verschillen beïnvloeden interpretatie van gedrag, wat in ene cultuur normaal is is in andere misschien ongepast

School (cognitieve schema’s)

Beïnvloedt onze denkpatronen door eenzijdig perspectief, BE = eurocentrisch en mannelijke focus

Particuliere ervaringen (cognitieve schema’s)

Persoonlijke ervaringen beïnvloeden schema’s en hoe we situaties waarnemen

Priming (cognitieve schema’s)

Verhoogt tijdelijk toegankelijkheid van bepaalde schema’s na recente gebeurtenis, beïnvloedt hoe mensen situaties en personen interpreteren

(Experiment: Groep A leerde woorden over avontuurlijkheid terwijl groep B leerde over roekeloosheid, lazen allebei een verhaal over risiconemende man. Groep A vond hem moedig en dapper, groep B vond hem onverantwoord en roekeloos)

Chronische priming (cognitieve schema’s)

Bepaalde mentale concepten, attitudes of stereotypen blijven constant geactiveerd, zelfs zonder directe externe prikkels, beïnvloedt blijvend de verwerking en reactie van informatie van persoon

Actuele gemoedstoestand (cognitieve schema’s)

Beïnvloedt hoe we informatie interpreteren en reageren, vergelijkbaar met interne priming (bvb. verliefdheid)

Persoonlijke eigenschappen (cognitieve schema’s)

Beïnvloeden welke schema’s actief worden en hoe iemand situaties waarneemt (bv. pessimisme en optimisme), aandacht verschilt

Situatie (cognitieve schema’s)

Bepaalt welke schema’s geactiveerd worden (bv. man in berenpak tijdens carnaval of begrafenis

Attributie

Toeschrijven van oorzaken aan gebeurtenissen, in sociale psychologie helpt het begrijpen hoe mensen wereld waarnemen, verklaren en reageren op anderen. Afhankelijk van verklaring van iemands gedrag ga je zelf ander gedrag vertonen

Attributietheorie

Hoe we gedrag van andere verklaren door logica van oorzaak-gevolg, veel nadruk op attributie binnen sociale perceptie (conclusie trekken zonder alle feiten te kennen)

Attributie in persoonlijke relaties

Verklaring voor gedrag beïnvloedt hoe we anderen en eigen gedrag zien

Interne attributie (attributieproces)

Gedrag toegeschreven aan persoon zelf

Externe attributie (attributieproces)

Gedrag toegeschreven aan externe factoren, Weiner = locus of control

Stabiliteit van attitude

Stabiele factoren = vaststaande oorzaken die niet veranderen

Variabele factoren = oorzaken die kunnen veranderen

4 attributiemogelijkheden van Weiner

Stabiel Intern = Persoonlijkheidstrekken, talenten, gebreken,…

Variabel Intern = Fysieke en mentale toestand, gedrag, inspanning,…

Stabiel Extern = Systemen, structuren, persoonlijkheid van anderen, gradaties

Variabel Extern = Geluk, toeval, gedrag en toestand van anderen,…

Spontane attributie

Automatisch, ongericht aannames over iemands eigenschappen (bvb. gul of slim) op basis van gedrag, beiïnvloed door onze cognitieve schema’s

Intentionele attributie

Bij doelgerichte situaties (bvb. sollicitatie) bewust oorzaken van iemands gedrag onderzoeken (bvb. persoonlijke eigenschappen/omgevingsfactoren)

Corresponderende inferentietheorie van Jones en Davis

3 variabelen voor verklaring gedrag:

1. Keuze = hoe meer iemands gedrag een persoonlijke keuze is, hoe sneller we intern attribueren

2. Situatie = hoe beter gedrag past bij situatie, hoe minder we intern attribueren

3. Gevolgen = hoe positiever de gevolgen, hoe minder we gedrag intern attribueren

Covariatiemodel van Kelley

Covariatiemodel met 3 variabelen, bepalen intern of extern attribueren

1. Consensus = hoe lager consensus (gedrag van anderen), hoe meer intern attribueren

2. Distinctiviteit = hoe lager distinctiviteit (gedrag in verschillende situaties), hoe meer intern attribueren

3. Consistentie = hoe hoger consistentie (gedrag over tijd), hoe meer intern attribueren

Voldoende info nodig over de 3, mits ontbrekende informatie is model van Jones en Davis een minder nauwkeurige maar bruikbare optie

Persoonsattributie volgens covariatiemodel

Consensus laag, distinctiviteit laag, consistentie hoog

Situationele attributie volgens covariatiemodel

Consensus hoog, distinctiviteit hoog, consistentie hoog

Combinatie van persoon en situatie attributie volgens covariatiemodel

Consensus laag, distinctiviteit hoog, consistentie hoog

Omstandigheden of toeval attributie volgens covariatiemodel

Consensus laag, distinctiviteit hoog, consistentie laag

Fundamentele attributiefout

Neiging om iemands gedrag toe te schrijven aan diens persoonlijkheid (bvb. iemand met vreemde kleren is “raar”), gebeurt vaak automatisch en kan gecorrigeerd worden door objectief nadenken

Actor-observator-attributiefout

Eigen gedrag extern attribueren (door externe factoren zoals vermoeidheid) om ons zelfbeeld te beschermen, terwijl we gedrag van anderen intern attribueren (bvb. iemand die snel zijn geduld verliest) zonder veel info over situatie

Situationele correctie

Als we iemands gedrag toeschrijven aan externe factoren zoals situatie

Experiment: studenten beoordelen zenuwachtigheid van vrouw anders afhankelijk van onderwerp van het interview, toont hoe situatie gedrag beïnvloedt

Oefening fundamentele attributiefout vermijden = jezelf afvragen wat jij in zelfde situatie zou gedaan hebben

Impliciete persoonlijkheidstheorieën

Mechanisme dat ons toelaat snel een indruk te vormen over een persoon op basis van beperkte informatie dat we hebben over zijn persoon of gedrag, in denken over personen denken we in clusters van persoonseigenschappen, vaak onjuist en kunnen objectieve waarneming belemmeren

Halo-effect

Positieve eigenschappen van persoon leiden tot totaal positieve indruk waarbij positieve kenmerken naar andere eigenschappen worden doorgetrokken

Horn-effect

Negatieve eigenschap leidt tot negatieve beoordeling van de persoon

Experiment Harold Kelley

Over Halo en Horn effecten, studenten gaven totaal andere indruk van gastdocent afhankelijk van of hij als warm of koud werd beschreven. Warm leidt tot positieve indruk, koud als negatief

Centrale eigenschappen

Komen vooral voor op sociale dimensie en bekwaamheidsdimensie

Sociale dimensie = eigenschappen zoals warm of eerlijk bepaalt hoe sociaal en betrouwbaar iemand gezien wordt, negatieve eigenschappen hebben een sterker effect dan positieve = negativiteitseffect

Bekwaamheidsdimensie = eigenschappen zoals slim beïnvloeden hoe capabel iemand wordt geacht, het omgekeerde van sociale, positieve eigenschap heeft meer invloed dan negatieve = positiviteitseffect

Primacy-effect

Bevinding dat informatie die het eerst in een reeks voorkomt, een grotere impact heeft op onze indruk dan later gepresenteerde informatie

Oorzaak: komt voor bij trage informatiestroom of lange perioden tussen informatie en beoordeling (Bvb. Studenten die op eind van cursus actief participeren laten positievere indruk achter bij docent)

Toepassing: belangrijk bij examens, slotpleidooien in strafzaken en situaties waarin oordeel later gevormd wordt

Gelijk-aan-mij-effect

We vinden mensen die op ons lijken positiever dan mensen die verschillen, gevolg is dat we in groep onbewust zoeken naar gelijkgestemden, gebaseerd op 1 gedeelde eigenschap

Similarity-attraction effect

Mensen voelen zich aangetrokken tot anderen die fysiek op hen lijken

Projectie

Psychologisch mechanisme waarbij iemand eigen emoties of eigenschappen ontkent en toeschrijft aan anderen

Schaduw (Carl Jung) = onbewust vaak negatieve aspecten van onszelf die we op anderen projecteren om innerlijke conflicten te vermijden

Sociale psychologie: we herkennen eigen eigenschappen of emoties in anderen, wat kan leiden tot verkeerde interpretaties

Verschil met empathie: empathie is inleving in gevoelens van anderen vanuit hun perspectief, projectie is anderen zien door eigen emoties en gedachten

Selffulfilling prophecy

Verwachtingen die gedrag beïnvloeden waardoor ze werkelijkheid worden

Driestappenproces: Eerst verwachting over persoon, dan gedrag in lijn met verwachting, dan uitkomst van verwachting door gedrag

Bewustzijn helpt, mensen met kennis over oordeelsvorming en statistiek oordelen objectiever

Experiment Rosenthal en Jacobson (Selfulfilling prophecy)

Leerkrachten beïnvloeden studenten op basis van verwachtingen, wat leidt tot betere/slechtere resultaten

Pygmalion-effect (Selffulfilling prophecy)

Hoge verwachtingen leiden tot betere prestaties

Golem-effect (Selfulfilling prophecy)

Lagere verwachtingen leiden tot slechtere prestaties

Quick & Dirty-methode (Selfulfilling prophecy)

Bij oppervlakkige contacten vormen we snelle, intuïtieve oordelen, bij belangrijke relaties doen we meer moeite

Sociale categorisering

Mensen categoriseren informatie om complexe omgeving overzichtelijk te maken, gebeurt van kinds af aan en komt voort uit menselijke behoefte om orde te scheppen. Dit plaatst mensen in groepen zoals geslacht, nationaliteit,…

Problemen en effecten van sociale categorisering

Vaak binair en kan machtsverschillen versterken, assimilatie-effect en contrast-effect komen voor. Ook chronische priming (voortdurende blootstelling aan bepaalde sociale categorieën beïnvloedt onbewust toekomstige oordelen en gedragingen, leidt tot automatische activering van stereotypen en bevooroordeelde beslissingen)

Assimilatie-effect

Verschillen binnen een categorie worden kleiner, terwijl verschillen tussen categorieën toenemen. Bij experiment van Nelson duidelijk, deelnemers schatten lengte van mannen groter dan die van vrouwen ookal zijn ze even groot. Krueger en Clement onderzoek is hetzelfde maar qua temperatuurverschillen. Definitie van Vonk en Hoorens = assimilatie = oordelen verschuiving richting een bestaand concept

Contrast-effect

Verschillen tussen categorieën worden uitvergroot. Definitie Vonk en Hoorens: Contrast = oordelen verschuiven in tegenovergestelde richting

Zelfcategorisering

Zelf deel uitmaken van categorieën

Multicollectiviteit

Iedereen behoort tot meerdere groepen met eigen cultuur, bij sociale categorisering plaatsen we onszelf ook in groepen (bvb. man, vrouw, jong,…)

In-groups

Groepen waartoe we behoren = positieve gevoelens, gedeelde waarden en normen

Out-groups

Groepen waar we niet toe behoren = minder positieve gevoelens, soms vooroordelen of discriminatie

Niveaus van zelfcategorisering

Individueel niveau = unieke kenmerken van een persoon

Sociaal niveau = gedeelde kenmerken binnen een groep

Sociale identiteit beïnvloedt gedrag t.o.v. in-group en out-group

In- en out-group principes

Mensen willen deel uitmaken van positieve groep voor versterking zelfbeeld, leidt soms tot bevoordeling van eigen groep en negatieve beoordelingen naar out-groups

Ford en Tonader experiment over groepsdynamiek

Studenten kregen beschrijving van 2 groepen (X = slim, Y = vriendelijk), studenten benadrukten vooral positieve kenmerken van eigen groep en minimaliseerden de kwaliteiten van de andere

Tajfel - minimale groepssituatie, experiment over groepsdynamiek

Willekeurige groepsindeling, mensen gaven liever minder geld aan eigen groep zolang verschil met andere groep groter bleef. Conclusie: mensen willen niet alleen winnen maar vooral beter zijn dan de out-group = in-group bias

Gevolgen/kenmerken van in-group bias

Positieve beoordeling (eigen groepsleden als beter gezien), bevoordeling (meer hulp enzo voor eigen groep), sterkere groepscohesie (meer samenwerking en solidariteit binnen groep), vooroordelen en discriminatie (negatieve ideeën over out-groups kunnen leiden tot onrechtvaardige behandeling)

Houding tegenover in-group

Mensen profiteren van positief imago van groep en geven ook terug, bevoordelen leden van eigen groep in woord en daad, vooral bij sterke verbondenheid. Evolutionaire verklaring = bevoordeling van eigen groep vergroot overlevingskansen

Attributie in houding tegenover in-group

Positief gedrag van in-group = interne attributie (talent)

Negatief gedrag van in-group = externe attributie (pech of fout van anderen)

Houding tegenover out-group

Bevoordelen eigen groep is niet automatisch benadelen out-group, bij minimale groepsvorming bevoordelen mensen de in-group, maar benadelen de out-group niet actief. Bij sterke groepsidentificatie of bedreiging (sociale identiteit,…) treedt afwijzing van out-group op

Out-group homogeniteitseffect

Mensen zien leden van out-group als meer op elkaar lijkend dan leden van de in-group (bvb. mensen van andere etniciteit lijken fysiek homogener dan eigen groep)

Experiment Plats & Hosh

Winkeliers herkenden klanten met zelfde etniciteit beter dan klanten met andere etniciteit, toont aan dat mensen out-group in uniforme categorie plaatsen, zonder nuances

Wij-Zij denken

Ook binnen eigen gemeenschap, negeert diversiteit binnen groep

Stereotypering

Toeschrijven van simplistische, overgeneraliserende kenmerken aan een groep die vaak gebaseerd zijn op een kern van waarheid maar uitvergroot en vertekend, kan zowel negatief als schijnbaar positief aangenomen worden. Wordt versterkt door media, politiek en geschiedenis

Discriminatie

Wanneer een kenmerk tegen iemand gebruikt wordt in een situatie waarin het niet relevant zou moeten zijn (privilege = omgekeerde), uit zich ook in stereotype-threat: de angst om negatief stereotype te bevestigen kan prestaties negatief beïnvloeden

Onderzoek Steele & Aronson (Discriminatie)

Afro-Amerikaanse studenten presteerden slechter als hen werd verteld dat de test intelligentie meet

5 stappen van tegengif op discriminatie

1. Gedrag sturen (Experiment Macrea & Wagner)

2. Bewustwording (vooroordelen herkennen en kritisch bekijken)

3. Intens contact (interactie met diverse groepen kan helpen maar moet roldoorbrekend zijn en voldoende mensen hebben)

4. Vriendschap en samenwerking (hechte relaties verminderen stereotypen)

5. Alternatieve verhalen (bewust zoeken naar diverse perspectieven helpt dominante denkbeelden)

Experiment Macrea & Wegner

Proefpersonen schreven over een skinhead, sommigen mochten hun vooroordelen niet uiten, groep die zich moest inhouden ging later fysiek verder van de skinhead zitten. Boemerangeffect: onderdrukte gedachten komen later sterker terug

Individuatie

Wanneer we iemand als individu bekijken, verliezen stereotypen hun invloed maar vraagt bewust aandacht en inspanning, beïnvloedende factoren zijn onze positie en belangen die bepalen hoeveel tijd en moeite we investeren in accuraat beeld van iemand

Voorwaarden voor individuatie

Kunnen (voldoende cognitieve ruimte en tijd zijn om bewust te denken over iemand) en willen (motivatie is essentieel, doen het vooral als iemand belangrijk is voor ons)

Sociale facilitatie

Fenomeen waarbij aanwezigheid van anderen invloed heeft op individuele prestaties, zowel positief (verbeterde prestaties bij eenvoudige of goed geoefende taken) als negatief (sociale inhibitie, verslechterde prestaties bij moeilijke of nieuwe taken)

Triplett (1898) over Sociale facilitatie

Wielrenners en hengelspoel-experimenten tonen aan dat mensen beter presteren in aanwezigheid van andere

Competitiedrang-hypothese (sociale facilitatie)

In eerste instantie dacht men dat het werd veroorzaakt door competitie, maar experimenten toonden aan dat aanwezigheid van passief publiek ook prestaties kon verbeteren

Ader en Tatum schokexperiment en het sociaal belemmeringseffect

Proefpersonen kregen elektroe aan de kuit en zaten in een lokaal met rode knop op tafel, om de 10 seconden werd elektrische schok toegediend, maar kon uitgesteld worden door knop in te drukken (moesten ze zelf ontdekken), beide alleen en met 2 in 1 ruimte gedaan.

Resultaat: Proefpersoon in alleenconditie leerden sneller om de schokken te vermijden dan in samenconditie, aanwezigheid van anderen vertraagde het leerproces

Pessin (1933) woordenlijst-experiment

Proefpersonen moesten betekenisloze woorden uit het hoofd leren, zowel alleen als onder observatie

Resultaat: mensen hadden meer herhalingen nodig om lijst te memoriseren wanneer ze werden geobserveerd, wat het belemmeringseffect toont

Dieronderzoek Zajonc (1969) - kakkerlakexperiment

Kakkerlakken moesten een uitweg vinden uit een doolhof in 2 condities

Bij Eenvoudige taak (recht vooruit): betere prestatie met aanwezigheid soortgenoten

Moeilijke taak (kruislabyrint met meerdere keuzes): slechtere prestatie bij observatie

Conclusie: Aanwezigheid van anderen verhoogt opwinding wat nuttig is bij eenvoudige taken maar hinderlijk bij moeilijke taken

De Zajonc-oplossing

3 stappen van sociale facilitatie:

1. Arousal door aanwezigheid van anderen