İslam Sanatları Tarihi

İslam Sanatı Kaynağı

Kur'an kaynaklıdır; soyutluk hakimdir, geometrik unsurlar sıkça kullanılmıştır.

İslam Sanatında 3 Ana Unsur

1. Kemal (Mükemmellik)
   2. Cemal (Güzellik)
   3. Celal (İhtşamlı olma)

Müdejar / Müdeccen

Müslüman-Hristiyan unsurlarının bir arada kullanıldığı mimari üslup.

Güzel Şeyler Nereye Konur?

Güzel şeyler güzel kaplara konur (Hat sanatının felsefi özü).

Arap Yazısının Kökeni

Fenike Alfabesine dayanan Nabati yazısından doğmuştur.

Nabati Yazısının 2 Üslubu

1. Cezm: İlk vahiyler bu tarzda yazılmıştır.
   2. Meşk: Ticari ilişkilerde ve mektuplarda kullanılır.

Hz. Ali Dönemi Yazı Gelişimi

Cezm hattı geliştirilerek Kufi yazısı oluşturulmuştur.

Aklâm-ı Sitte'yi İlk Zuhur Ettiren

Ibn Mukle (Ayetleri sınıflandırmış, buna 'Mensub Hat' denmiştir).

Aklâm-ı Sitte'ye Son Halini Veren

Yâkut el-Müstasımî

Emeviler Dönemi İlk Büyük Yazı Islahatçısı

Kutbe el-Muharrir

Muhakkak Hat

İspat olunmuş demektir. Harfler çok büyük yazılır. Kadı ve Muhakkak'ta en büyüktür.

Reyhani Hat

Harf şekilleri reyhan çiçeğine benzer. Muhakkak'ın küçüğüdür.

Sülüs Hat

3'te 1 demektir. 'Ümmü'l-hutût' (Yazıların anası). En eski işlenmiş yazı çeşididir.

Nesih Hat

Matbaa gelmeden önce kitap çoğaltmada en çok kullanılan, Camida Mushaf tarzı yazı. Kur'an'a en uygun hattır.

Tevki Hat

Halife ve vezir mektuplarında, divan yazı türlerinde kullanılır. Padişaha ait belgelerde tercih edilir.

KodTevki makam mevki

Rik'a Hat

Hızlı yazmaya en elverişli hat türüdür. Öğrenci icazetnamelerinde kullanılır. Buna 'İcaze' de denir. En küçük yazıdır.

Müsenna Yazı

Çift karşılıklı (aynalı) yazıdır.

Celi Yazı

Her cins yazının iri yazılan şekline verilen addır.

Gubari Yazı

Çok küçük, toz gibi yazılan yazı türü.

Kamış Kalem

Yazı yazmakta kullanılan geleneksel kalem.

Mıstar

Aptal / cetvel (satır çizgilerini belirlemek için kullanılan düzenek).

Hokka

Mürekkep koymak için kullanılan küçük kap.

Kubur

Kalemlik, kağıt muhafaza kabı.

Lika

Hokkanın içine kalemi zedelemesin ve mürekkebi emsin diye konan ham ipek.

Makta

Kamış kalem uçlarının üzerine konulup kesilerek düzeltildiği kemik/fildişi altlık.

Mühre

Ahara (kâğıda) parlaklık veren ve düzleştiren araç.

Hilye-i Şerif İlk Düzenleyen Hattat

Şeyh Hamdullah / Hafız Osman

Hilye Bölümü: Başmakam

Hilyenin en üst kısmı, Besmele'nin yer aldığı bölüm.

Hilye Bölümü: Göbek

Hz. Peygamber'in fiziki özelliklerinin anlatıldığı yuvarlak veya oval ana bölüm.

Hilye Bölümü: Kuşak

Göbeğin altındaki, ayet veya duaların yazıldığı uzun şerit.

Hilye Bölümü: Etek

Hilyenin en altındaki metnin devamı ve hattatın imzasının (ketebe) bulunduğu bölüm.

Müzehhip

Tezhip (altınlama) sanatını icra eden sanatçı.

Tezhip Sanatı Tanımı

Kitap bezeme / süsleme sanatıdır.

Fatih Devri Tezhip Üslubu

Baba Nakkaş Üslubu (Hatayi motifleri ağırlıklı).

Tebrizli Şahkulu Tezhip Üslubu

Sazyolu Üslubu (Kıvrımlı uzun yapraklar ve ejder figürleri).

Zerender-i Tezhip

Altın içinde altın. İki renk veya tek renk altınla mat ve parlak şekilde yapılır.

Zerefşan

Altın serpmedir. Jelatinli su veya yumurta sürülmüş zemine altın tozu serpilerek yapılır.

Halkari

Sulu altınla gölge verip koyu altınla tahrirleme (çizgilendirme) tekniği.

Çift Tahrir

Tahrirleri birbirine paralel iki çizgi halinde desenleme. İki çizgi arasındaki boşluktan dolayı 'havalı' denir.

Hatime Tezhibi

Eserin en son bölümüdür, son söz ve hattat yazısı yer alır.

Kıta Tezhibi

Satırları aynı hizaya getirilmiş, 2 tarafta kalan dikdörtgen-kare şeklindeki alanların süslenmesi.

Serlevha ve Unvan Sayfası Tezhibi

Metne başlanan, çift taraflı tezhipli gösterişli sayfalar.

Bölümbaşı Tezhibi

Mushaflarda surelerin başladığı yerlere yapılan tezhip.

Mushaf Gülleri

Sayfanın dışa bakan kenarlarında ve çerçeve dışında kalan alana yapılan dairesel süslemeler.

Musavvir / Nakkaş

Minyatür yapan sanatçı.

Minyatür Tanımı

Küçük boyutlu, ışık-gölge ve derinlik barındırmayan renkli resimler.

İslam Minyatürünü Etkileyen İnanç/Akım

Maniheizm

Matrakçı Nasuh

Kanuni dönemi önemli ismi. Fethedilen 10 kaleyi tasvir etmiştir. Eserleri: Tarini Sultan Beyazıd, Süleymanname, Mecmua-ı Menazil (Irak Seferi).

Nakkaş Osman

Klasik tavır üslubu temsilcisi. Osmanlı padişahlarını resmetmiştir (Şehnameci).

Şehname

Osm. Padişahlarının resmedilmesi.

Sefer-i Sigetvar Nakkaş Osman

Kanuni Sultan Süleyman'ın son seferini resmeden minyatür eseri.

Surname

Sünnet düğünü ve şenliklerin anlatıldığı resimli yazmalar. İlk kez III. Murat döneminde yapılmıştır.

Zübdetü't-Tevarih / Kebir Musavver Silsilename- Levni

Osman Gazi'den III. Ahmed'e kadar padişah portrelerinin bulunduğu portre albümleri.

Levni

Lale Devri'nin en ünlü nakkaşı (Surname-i Vehbi'yi resimlemiştir).

Ebru Sanatının Doğduğu Yer

Hindistan'da ortaya çıkmıştır.

Ebru Sanatı Tanımı

Kitreli su üzerine serpilen boyalarla bezenmiş kâğıt hazırlama sanatı.

Kitre

Suya kıvam vermek ve boyanın dibe çökmesini engellemek için kullanılan bitkisel zamk.

Öd

Kitreli suyun içine serpilen renklerin birbirine karışmadan yayılması ve çökmemesi için koyulan sığır safarası.

Ebru Teknesi

Kâğıdın en ve boyuna uygun dikdörtgen sığ tekne.

Akkase Ebru

Kâğıttaki yazı sahasının maskelenerek ayrı, etrafının ayrı renge boyanması işlemi.

Necmettin Okyay

Çiçekli ebru türünü (Necmettin ebrusu) ilk kez geliştiren ünlü ebru üstadı.

Mücellit

Cilt sanatını yapan usta.

Kap / Deffeteyn

Kitabın 2 kapağına verilen ad.

Kürrase

Yazma kitapların 8 sayfadan (4 yaprak) oluşan forması.

Murassa Cilt

Değerli altın ve değerli taşlarla bezenmiş lüks cilt.

Sırt / Dip

Kitabın sayfalarının birleştiği arka kenar.

Salbek

Şemsenin iki ucundaki damla şeklindeki uzantılar.

Şemse

Cilt kapağının tam ortasında bulunan güneş şeklindeki ana motif.

Köşebent

Cilt kapağının dört köşesinde yer alan süsleme motifleri.

Sertap / Ayraç

Mikleb ile kapak arasında kalan, abdestli okunması için ayet yazılan katlanma yeri.

Mikleb

Kitabın okunan yerini belli eden, alt kapağa bağlı dili kapayan parça.

Zencerek

Cildin kenarlarını dolanan zincir şeklindeki bordür/çerçeve.

Çini / Sırça Taş

Pişmiş topraktan yapılan sırlı duvar kaplaması/taş.

Renkli Sır Tuğla

Bina cephesine ışıltı ve renk katmak için uygulanan çini tekniği.

Luster (Perdahlı Çini)

Çini üzerinde madeni parıltı olması için Samarra'da ortaya çıkan teknik.

Mertabeni (Seladon)

Zehirli yiyeceklere duyarlı, rengi değişen çini. Selahaddin Eyyubi'ye nispet edilir.

Sır Üstü Tekniği

Pişmiş toprak malzemeyi mat bir sırla kaplayıp pişirmek; sonra desen çizip tekrar pişirmek.

Sır Altı Tekniği

Renkli nakışların üstüne sır tabakası sürülüp 2. kez fırınlanması.

Ceurda Seca

Timurlular döneminde ilk görülen renkli sır çini tekniği.

Minai Tekniği

Sır altı + Sır üstü tekniğinin bir arada kullanıldığı (Haft Rang) 7 renk çini sanatı.

Mukarnas

Yeşildet gibi mihrap benzeri dereceli, petek görünümlü oymalı geçiş yapıları.

Terenüm

Arapların sesle yaptıkları nağmeler.

Gınâ

Şiirle söylenen musiki/şarkı.

Cami Musikisi İcracıları

İmam ve Müezzin.

Cami Musikisi Formu: Ezan

Dış musiki formudur.

Cami Musikisi Formu: İç Ezan

Cuma namazı farzından önce cami içinde okunan ezan.

Cami Musikisi Vakit Makamları: Sabah

Saba Makamı

Cami Musikisi Vakit Makamları: Öğle

Uşşak Makamı

Cami Musikisi Vakit Makamları: İkindi

Rast Makamı

Cami Musikisi Vakit Makamları: Akşam

Segah Makamı

Cami Musikisi Vakit Makamları: Yatsı

Hicaz Makamı

Temcid

Minarelerde ezandan ayrı olarak Allah'a yapılan dua ve münacatlar.

Mihrabiye

Namazdan sonra imamın mihraptan okuduğu aşr-ı şerif.

Sabah - Akşam Okunan Aşr

Hüvallahüllezi (Haşr Suresi)

Yatsı Okunan Aşr

Amenerrasulü (Bakara Suresi)

Mevlid

Hz. Peygamber'in doğumunu anlatan eser (Süleyman Çelebi - Vesiletü'n-Necat).

Salât-ı Ümmiye / Sala

Hz. Peygamber'e Allah'tan rahmet ve selam dualarını ihtiva eden form.

Miraciye

Hz. Peygamber'in Mirac olayını konu alan şiirlerin bestelenmesiyle oluşan musiki.

Kuudi Zikir

Oturarak diz çöküp yapılan zikir.

Kıyam Zikri

Ayakta beline kadar eğilip kalkarak veya sağa sola dönerek yapılan zikir.