psychologia zdrowia i choroby

Choroba jatrogenna

choroba będąca skutkiem interwencji medycznej

Redukcjonizm

doktryna mówiąca że zjawiska w sferze zdrowia i chorób są najpełniej poznawalne na poziomie chemii i fizyki. **Engel – krytyk modelu biomedycznego**

Podejście systemowe (von Bertalanffy, 1968).

zjawiska naturalne przedstawione jako hierarchia systemów. Podejście to pozwala **uniknąć redukcjonizmu**. Nacisk kładzie na analizę zjawisk i rozwijanie metod interwencji medycznej na poziomach, podkreśla celowość badania i rozumienia każdego z poziomów jako oddzielnej całości. __Umożliwia obejście ograniczeń wynikających z dualizmu ciała i umysłu__. Wprowadza wartości na poziomie społecznym i kulturowym. Zmiany lub zakłócenia na jednym z poziomów hierarchii systemów mają wpływ na inne systemy.

Podejście systemowe zawiera:

1. Autoregulacja
2. Pętla sprzężenia zwrotnego
3. Koncepcje wartości odniesienia
4. Ujemne sprzężenie zwrotne
5. Dodatnie sprzężenie zwrotne

Autoregulacja (Carver i Scheier, 1981)

systemy zorientowane są na określony cel i dążą do uzyskania równowagi (zjawisko homeostazy – organizmy dążą do zachowania równowagi i stabilności funkcji wewnętrznych).

Pętla sprzężenia zwrotnego

wyniki czynności korygującej trafiają na nowo do systemu wpływając na jego dalsze reakcje. 

Koncepcje wartości odniesienia

 „normalne” odczucia i wyrównanie do nich.

Ujemne sprzężenie zwrotne

wyniki działań korygujących redukują odchylenie od wartości odniesienia i prowadzą do przywrócenia równowagi w systemie i zaprzestania czynności korygujących, np. spragniony będzie pił, aż ugasi pragnienie.

dodatnie sprzężenie zwrotne

podjęte działania prowadzą do zwiększenia różnicy między stanem bieżącym a wartością odniesienia

**Model biopsychospołeczny**

systemowe podejście do choroby, kładące nacisk na wzajemne związki między ciałem, umysłem i na wagę rozpatrywania choroby na wszystkich poziomach. **Engel.** Poznanie **kontekstu** objawów, czynności wykonywanych przez pacjenta tuż przed wystąpieniem, uczuć, zachowania po wystąpieniu i relacji społecznych/rodzinnych

**Placebo**

środek farmakologicznie obojętny stosowany w zastępstwie leku

**Shapiro o placebo**

placebo to terapia która nie ma żadnego wpływu na leczony stan ale która jest świadomie lub nieświadomie stosowana w celu osiągnięcia efektów psychologicznych lub psychofizjologicznych. Objawy chorób usuwane za pomocą placebo: dusznica bolesna, reumatoidalne i zwyrodnieniowe zapalenie stawów, gorączka sienna, migrena, kaszel, wrzody trawienne, nadciśnienie i ból. Placebo potrafi też wywoływać skutki uboczne. Stała efektywność uśmierzania bólu 55%.

Czynniki wpływające na działanie placebo

* W formie zastrzyków działa lepiej niż w tabletkach
* Kapsułki są skuteczniejsze niż pigułki
* Zwiększenie dawki wzmaga efekt
* Lek o niebieskiej barwie działa silniej jako uspokajający a czerwone/różowe/żółte jako pobudzający
* Nazwa producenta
* Gdy lekarz jest przyjacielski i współczujący
* Osoby bardziej zaniepokojone stanem zdrowia silniej reagują na placebo
* Pacjenci w trakcie hospitalizacji lepiej reagują niż w domu
* Wiara w skuteczność terapii i wiara lekarza

**Antonovsky** o poczucie spójności

to zależność zdrowia od stresu lub czerpanie korzyści z sytuacji stresowych.

Bodźce odbierane z zewnątrz i wewnątrz są strukturalizowane, przewidywalne i wytłumaczalne

Podmiot dysponuje zasobami, dzięki którym może sprostać wymogom nałożonym przez te bodźce. 

Wymogi stanowią wyzwanie któremu warto poświęcić czas i wysiłek.

**Kobasa** o koncepcja silnej osobowości

mniejszą zachorowalnością charakteryzują się osoby z silnym poczuciem wiary w siebie, wewnętrzną kontrolą, wiarą w sens poczynań i przejawiają tendencję do traktowania problemów jako wyzwań

Sugestia hipnotyczna ma silny wpływ na stan umysłu. 

Hipochondria

nieuzasadniony przesadny lęk o własne zdrowie. Silne przekonanie o byciu poważnie chorym mimo braku potwierdzenia w badaniach klinicznych

Medykalizacja

tendencja do definiowania naturalnych i fizjologicznych procesów w kategoriach problemów medycznych (znalezienie diagnozy w normalnym funkcjonowaniu)

**Model biopsychospołeczny Antonovsky**

zdrowie to „poddająca się zmianom zdolność do osiągania pełni własnych fizycznych, psychicznych i społecznych możliwości jak i reagowania na wyzwania środowiska”.

Problem naddiagnostyki

leczenie profilaktyczne bez objawów chorobowych.

Affluenza

zjawisko społeczne związane z ciągłym dążeniem do gromadzenia jak największej ilości dóbr materialnych, któremu towarzyszy także upatrywanie poczucia szczęścia w zdobywaniu ich

1911 co było?

sympozjum sponsorowane przez APA poświęcone znaczeniu psychologii w medycynie

Rozwój badań dotyczących psychospołecznych aspektów choroby, a później zdrowia był w latach …

Latach 40.

Czynniki stymulujące rozwój badań psychologicznych nad problematyką zdrowia i choroby:

1. Zmiany charakteru chorób i struktury przyczyn zgonów
2. Dowody znaczenia czynników psychologicznych dla stanu zdrowia – WZA; sprzyjające zachowaniu zdrowia: odporność psychiczna, poczucie koherencji;
3. Współczesna medycyna jako źródło stresu pacjentów
4. Rosnące koszty opieki zdrowotnej


5. Wzrost wymagań etycznych stawianych badaniom psychologicznym
6. Wzrost aspiracji ludzi do podmiotowego udziału w rozwiązywaniu własnych problemów zdrowotnych , układ partnerski z lekarzem, samoleczenie, medycyna alternatywna, grupy wsparcia

Kiedy była opisana psychosomatyka po raz pierwszy?

w 1818 r. w literaturze medycznej – J. Ch. Heinroth przy opisie przyczyn bezsenności, ale opisała Flanders Dunbar w ”Emotions and bodily changes”

Twórca medycyny psychosomatycznej

Dunbar

Dunbar - przyczyny chorób psychosomatycznych kojarzyła z:

specyficznym dla danej choroby profilem osobowości;

profile uwzględniały: strukturę popędów, stosowane mechanizmy obronne, rodzaj doświadczeń emocjonalnych; np. osobowość wieńcowa, astmatyczna.

Franz Alexander: 3 czynniki stanowiące podłoże choroby:

1\. Specyficzna konstelacja cech osobowości, które związane są z nieświadomymi konfliktami, powstałymi w okresie dzieciństwa;

2\. Sytuacja, która wystąpiła bezpośrednio przed zachorowaniem, a która reaktywuje stary konflikt;

3\. Konstytucjonalna słabość określonego narządu.

pierwsze psychofizjologiczne badania uznane przez Dunbar za ważne dla medycyny psychosomatycznej:

Eksperyment F. Deutscha dotyczący mechanizmu tłumienia i wyparcia - nieuświadomiony problem może wywołać zmiany w funkcjach organizmu, natomiast uświadomienie problemu takich zmian nie wywołuje.

Termin „psychosomatyka” jest używany:

1\. Przy opisie psychogenezy zaburzeń somatycznych;

2\. Przy wyjaśnianiu relacji umysł-ciało;

3\. Do opisu określonego podejścia do chorego

Początek nowoczesnej medycyny psychosomatycznej

1939 rok i pierwszy numer amerykańskiego czasopisma Psychosomatic Medicine. Experimental and Clinical Studies.

Zadania medycyny psychosomatycznej

Badanie psychologicznych i fizjologicznych aspektów wszystkich normalnych i nienormalnych funkcji cielesnych w ich wzajemnych powiązaniach, celem zintegrowania terapii somatycznej i psychoterapii.

Johannes Groen o medycynie Psychosomatycznej

bazuje na holistycznym ujmowaniu człowieka zarówno w zdrowiu, jak i w chorobie. Podejście takie zajmuje się jednostką od strony biologicznej, psychologicznej i społecznej.

Kiedy był początek medycyny behawioralnej?

początek lat 70.

1977

konferencja naukowa, na której pada pierwsza próba definicji medy. Behaw. i nakreślono obszary działania (Schwartz, Weiss, Jenkins)

1978

definicja drugiej generacji: med. Behaw. jest dziedziną interdyscyplinarną, zajmującą się rozwojem i integracją wiedzy i technik z zakresu nauk behawioralnych i biomedycznych, pozwalających na zrozumienie zdrowia i choroby, oraz zastosowaniem tej wiedzy i technik w prewencji, diagnozie, leczeniu i rehabilitacji.

Początek psychologii zdrowia

koniec lat 70. Kontynuacja i rozwinięcie medycyny psychosomatycznej i behawioralnej.

Twórca psychologii zdrowia

Joseph Matarazzo; ojczyzna to USA

zdrowie ma 2 definicji wg WHO

1. jako dyspozycja - poddająca się zmianom zdolność cłowieka zarowno do osiągania pełni własnych psychicznych, fizycznych i społecznych możliwości, jak i na reagowania wyzwań środowiska
2. jako proces poszukiwania i utrzymywania równowagi - zdrowie ma określoną dynamikę w czasie i zmienia się w zależności od zaistniałych wymagań

Zdrowe pole życiowe

składają się na nie biologiczne, techniczne, społeczne i kulturowe czynniki otoczenia, stanowiące warunki zdrowia indywidualnego.

zdrowie behawioralne

skupia się na działaniach ludzi zdrowych

Dziedzina Interdyscyplinarna poświęcona promowaniu filozofii zdrowia, podkreślającej odpowiedzialność w stosowaniu wiedzy technik behawioralnych i med dla zachowania zdrowia oraz zapobieganiu chorobie

Paradygmat salutogenetyczny

Zaproponowany przez Arona Antonovsky’ego. Jego istota polega na poszukiwaniu psychospołecznych uwarunkowań zdrowia (jakie czynniki sprzyjają zdrowiu i czemu ludzie są zdrowi mimo czynników szkodliwych).

motyw zdrowotny

stopień zainteresowania sprawami własnego zdrowia, z czym wiąże się gotowość do podejmowania działań na jego rzecz; optymalny jest jego średni poziom.

Czynniki osobowościowe:

* osobowość odporna (hardy personality) – charakteryzuje ją przekonanie o własnej kontroli, zaangażowanie i spostrzeganie wydarzeń stresujących jako wyzwań;
* poczucie koherencji – złożona struktura poznawcza, oparta na przekonaniu o zrozumiałości i sensowności świata, a także o własnych możliwościach sprostania jego wymaganiom.

Model biomedyczny

model medyczny, kładący nacisk na naturalne przyczyny chorób oraz na separację ciała i umysłu.

Krytyka modelu biomedycznego:

System opieki zdrowotnej oparty na szpitalach i klinikach, które w walce z chorobą skupiają się na rozwoju technologicznym;

model dobry przy chorobach zakaźnych, ale nieskuteczny przy chorobach chronicznych, których przyczyny wybiegają poza sferę biomedycyny i są powiązane ze stylem życia i zachowaniem;

ryzyko chorób jatrogennych – będących skutkiem interwencji medycznej; wątpliwości dotyczące rozumienia chorób wg tego modelu.

Heszen-Niejodek: wymiary zdrowia:

* fizyczny,
* psychiczny,
* społeczny,
* duchowy.

Demedykalizacja

przenoszenie na jednostkę odpowiedzialności za stan zdrowia.

Korekta idealna

Medycyna jako możliwość poprawiania organizmu – medycyna estetyczna, technologia, chirurgia plastyczna, farmakologia.

Transhumanizm

paradygmat myślenia o przyszłości ludzkości, odrzucający założenie o tym, że natura ludzka nie może podlegać zmianom. Użycie technologii do poprawy możliwości intelektualnych, nastroju, wydolności, urody, wydłużenia życia.

James Hughes podstawowa idea

ludzie mają obowiązek zadbać o to, aby ich dzieci były zdrowsze i silniejsze niż pozwala na to sama natura. Należy korzystać nie tylko z techniki, ale też z modyfikacji biochemicznych czy farmakologicznych.

Sandberg: koncepcja wolności morfologicznej

prawo do niezmieniania się i do możliwości braku korekty, nawet jeżeli dotyczy to ewidentnych patologii.

Stan zdrowia może być postrzegany w : (Lazarus i Folkman (1984))

w kategoriach zagrożenia (niedostateczne zdrowie), krzywdy/straty (ograniczenia związane ze zdrowiem) lub wyzwania (stan zdrowia jako czynnik motywujący)

3 grupy modeli ze względu na wyjaśniany zakres zachowania:

\

1. Modele motywacyjne
2. Modele postintencjonalne – czynnikami wpływającymi na wykonanie już istniejącego zamiaru
3. Modele procesualne i fazowe – zmiana zachowania przebiega w czasie, w postaci faz.

Motywacja:

\

1. Wewnętrzna – wola wewnętrzna; wrodzona człowiekowi skłonność do podejmowania wyzwań, nauki, poznawania świata 
2. Zewnętrzna – uwzględnianie przez nas czynników zewnętrznych pomagające osiągnąć poczucie kongruencji/spójności

__Model przekonań zdrowotnych (Health Belief Model, HBM)__

model miał wyjaśnić, w jaki sposób kształtuje się gotowość do udziału w akcji profilaktycznej. Inspiracją dla tego modelu była psychologiczna teoria podejmowania decyzji.

__kiedy był stworzony Model przekonań zdrowotnych (Health Belief Model, HBM)?__

Najstarszy model zmiany zachowania zdrowotnego. Pierwsza wersja lata 50. XX w.

3 warunki, aby doszło do wykonania działania profilaktycznego:

\

1. Obecność motywacji do działania
2. Ocena użyteczności działania też musi osiągnąć wartość dodatnią

Po spełnieniu tych 2 warunków powstaje stan gotowości do wykonania działania.


3. W stanie gotowości musi pojawić się czynnik wyzwalający – cue.

TRA opracowali

Ajzen i Fishbein w końcu lat 70. Ajzen rozwinął ten model i powstała przez to TPB.