Osobowość jako organizacja cech

Cecha (definicja)

Zgeneralizowana tendencja do określonych zachowań. Jest względnie stała i charakterystyczna dla jednostki. Przejawia się w różnych, spójnych z tą tendencją sytuacjach. U jej podstaw leżą mechanizmy neurofizjologiczne. Jest osadzona w kontekście sytuacji i funkcji adaptacyjnych.

Pierwsza teoria cech Allporta

Wyróżnia cechy nomotetyczne i dyspozycje osobiste (cechy idiograficzne).

Cecha nomotetyczna (Allport)

Wspólna dla wszystkich, koncentracja na różnicach z punktu widzenia cech, dominująca, centralna, wspólna

Dyspozycja osobista/cecha idiograficzna (Allport)

Specyficzna dla jednostki, koncentracja na indywidualności, dominująca, centralna, wspólna

Badania leksykalne (Allport)

Używają 17 953 wyrazów ze słownika, które opisują jednostkę.

Rodzaje badań leksykalnych (Allport)

• Neutralne – stałe i powtarzające się tendencje w zachowaniu odnoszące się do cech osobowości

• Opisujące aktualne stany emocjonalne i zachowania

• Wyrażające oceny postępowania innych, odnoszące się do wpływu innych

• Dotyczące charakterystyk ciała, zdolności, rozwoju, metafory etc

Osobowość/cechy wg Cattella

Cecha jest strukturą psychiczną, czymś wywnioskowanym z obserwowanego zachowania w celu wyjaśnienia regularności czy spójności tego zachowania. Rodzaje: powierzchniowe i źródłowe

Cechy powierzchniowe (Cattell)

Na bazie obserwowalnego zachowania

Cechy źródłowe (Cattell)

Reprezentują podstawowe zmienne, z których zbudowana jest osobowość

Psycholog może czerpać wiedzę z następujących źródeł

• Obserwacji zachowania w warunkach naturalnych

• Kwestionariuszy osobowości

• Testów obiektywnych

16-czynnikowy kwestionariusz osobowości

analiza czynnikowa. Ma 16 skal i dwubiegunowy charakter cech:

• Serdeczność – rezerwa ↔ serdeczność

• Intelekt – konkretność w rozumowaniu ↔ abstrakcyjność w rozumowaniu

• Stabilność emocjonalna – nadwrażliwość ↔ zrównoważenie emocjonalne

• Asertywność – uległość ↔ dominacja

• Towarzyskość – powaga ↔ żywość

• Obowiązkowość – świadomość norm ↔ praktyczność

• Przyjacielskość – nieśmiałość ↔ śmiałość

• Wrażliwość – użyteczność ↔ wrażliwość

• Nieufność – ufność ↔ czujność

• Wyobraźnia – konkretność w działaniu ↔ abstrakcyjność w działaniu

• Skrytość - otwartość ↔ skrytość

• Lęk – pewność siebie ↔ bojaźliwość

• Otwartość poznawcza – tradycyjność ↔ otwartość na zmiany

• Introwersja – nastawienie na grupę ↔ samodzielność

• Porządek – tolerancja nieporządku ↔ perfekcyjność

• Emocjonalność – odprężenie ↔ napięcie

PEN Eysencka

Hierarchiczna struktura czynników. Wyróżnia psychotyczność, ekstrawersję i neurotyczność, w które wchodzą podrzędne cechy.

OCEAN Costy i McCrae

jest oparty na badaniach osób z różnych warstw społecznych. Celem było znalezienie podstawowych czynników osobowości. Badacze definiowali osobowość za pomocą cech występujących naturalnie w języku. Wymienia: neurotyczność, ekstrawertyczność, otwartość na doświadczenia, sumienność i ugodowość.

Neurotyczność (Costy i McCrae)

Niestabilność emocjonalna, nadwrażliwość, tendencja do reagowania poczuciem winy, skłonność do doświadczania niepokoju, gniewna wrogość, zwątpienie w siebie, podatność na stres, impulsywność, depresyjność

Ekstrawertyczność (Costy i McCrae)

Poszukiwanie towarzystwa, stymulacji zewnętrznej, wysokiego poziomu aktywności i przyjemność z ekspresji emocjonalnej, asertywność, pozytywne uczucia

Otwartość na doświadczenia (Costy i McCrae)

Pozytywne wartościowanie lub docenianie nowych doświadczeń, wyobraźnia, zainteresowanie sztuką, otwarcie na emocje innych, filozoficzność, odwrotność dogmatyzmu, analiza wartości

Sumienność (Costy i McCrae)

Obowiązkowe działanie, utrzymywanie porządku, motywacja osiągnięć, samodyscyplina, wytrwałość, kompetencja, rozwaga

Ugodowość (Costy i McCrae)

Czułość, prostolinijność, chęć do współpracy, przystosowanie się, ufność, altruizm, ustąpliwość, skromność

HEXACO Ashtona i Lee

Wymieniają następujące czynniki i cechy niższego rzędu takie jak OCEAN, ale z dodatkiem uczciwości-pokory i zamianą neurotyczności na emocjonalność. Czynniki: uczciwość-pokora, emocjonalność, ekstrawersja, ugodowość, sumienność, otwartość na doświadczenie.

Uczciwość-pokora (Ashton i Lee)

Szczerość, sprawiedliwość, unikanie chciwości, skromność

Emocjonalność (Ashton i Lee)

Strach, lęk, zależność, sentymentalność

Ekstrawersja (Ashton i Lee)

Ekspresyjność, śmiałość społeczna, towarzyskość, żwawość

Ugodowość (Ashton i Lee)

Skłonność do przebaczania, uprzejmość, elastyczność, cierpliwość

Sumienność (Ashton i Lee)

Organizacja, pracowitość, perfekcjonizm, rozwaga

Otwartość na doświadczenie (Ashton i Lee)

Wrażliwość estetyczna, dociekliwość, kreatywność, niekonwencjonalność

HEXACO po polsku

Wykazało możliwość uzyskania rozwiązania pięcio oraz sześcioczynnikowego. Model uzyskał dość silne wsparcie empiryczne.

Osoba ma tendencję do dominowania w grupach, jest konkretna i pewna siebie, zdarza jej się podejmować ryzyko, by zdobyć to na czym jej zależy. Oznacza to, że może charakteryzować się

Niską ugodowością

Osoba, która często zmienia swoje zdanie, nie potrafi się go trzymać w sytuacjach stresujących i ma trudności w podejmowaniu decyzji może charakteryzować się

Wysokim poziomem neurotyczności

Osoba, która nie oczekuje nadmiernych pochwał, kieruje się zasadami, ale nie boi się przyznać do porażek cechuje się

Wysokim nasileniem uczciwości i pokory

Osoba, która nie boi się wyzwań, lubi podejmować ryzyko, dąży do osiągnięcia swoich celów, a czasami jest skłonna do kontrowersyjnych działań, może się cechować

Wysokim nasileniem psychotyczności

Wskaż zdanie fałszywe dotyczące modelu HEXACO

Model powstał jako odpowiedź na model pięcioczynnikowy na bazie eksperymentów odbywających się w USA