Domeinen kerndoelen Kennisbasistoets Taal Samenvatting Lynn

Traditioneel taalonderwijs

Lesgeven met behulp van een methode.

Mondelinge taalvaardigheid

Omvat spreken en luisteren, waarbij diverse mondelinge gespreksvormen centraal staan.

Woordenschat

Het leren van nieuwe woorden, uitdrukkingen en spreekwoorden.

Beginnende geletterdheid

Het vermogen om schriftelijke taal te begrijpen en gebruiken, vooral in de kleutergroepen.

De drie stadia van geletterheid

• Ontluikende geletterdheid = voorschoolse periode (0 – 4 jaar).

• Beginnende geletterdheid = ontwikkeling van geletterdheid in de groepen 1 – 3.

• Gevorderde geletterdheid = de periode na groep 3.

Aanvankelijk lezen

Belangrijk onderdeel van beginnende geletterdheid, het leren lezen in groep 3.

Voortgezet technisch lezen

Omvat het decoderen van tekst en het toepassen van leesstrategieën.

Begrijpend lezen

Het begrijpen van tekst en het achterhalen van de gedachte of bedoeling ervan.

Stellen

Het schrijven van teksten.

Taalbeschouwing

Reflecteren op de taalvorm, inclusief grammatica en spellingregels.

Spelling

Het correct schrijven van woorden, toepassen van spellingsregels en interpunctie.

De 3 functies van taal

Communicatieve/sociale, conceptualiserende/cognitieve, en expressieve taalfunctie.

De communicatieve / sociale functie

we gebruiken de taal als communicatiemiddel, interactie tussen mensen

De communicatieve / sociale functie: zelfhandhaving

beschermen wat je hebt, opkomen voor wat je wilt (“Die had ik)

De communicatieve / sociale functie: zelfsturing

aangeven wat je gaat doen (“Ik ga aankleden, dan naar de bakker”)

De communicatieve / sociale functie: sturing van anderen

beïnvloeden van gedrag van anderen (“Zullen we gaan zwemmen?”)

De communicatieve / sociale functie:structurering van een gesprek

beïnvloeden van het gespreksverloop (“Mag ik even wat zeggen?”).

De conceptualiserende / cognitieve functie: rapporteren

verslag over de werkelijkheid (beschrijven, vergelijken)

De conceptualiserende / cognitieve functie: redeneren

stap verder dan beschrijven (chronologisch ordenen, concluderen, relaties leggen, oplossingen voorleggen)

De conceptualiserende / cognitieve functie: projecteren

verplaatsen in gedachten en gevoelens van een ander.

De expressieve taalfunctie:

→ gevoelens uiten
→ experimenteren
→ creatief verwoorden

De communicatieve competentie

vermogen om de communicatieve functie toe te passen

De communicatieve competentie: Grammaticale competentie

kennis van taal en taalregels (inclusief woordenschat en correcte uitspraak)

De communicatieve competentie: Tekstuele competentie

kennis van gesproken en geschreven teksten

De communicatieve competentie: Strategische competentie

strategieën voor bepaalde doelen. Bv overtuigen, aanzetten tot actie

De communicatieve competentie: Functionele competentie

aanpassen van taalgebruik per situatie

De verschillende niveaus van taal

Pragmatisch, fonologisch, morfologisch, syntactisch, semantisch, en orthografisch niveau.

Pragmatisch niveau

gebruik van woorden (het kind maakt zich de regels eigen voor het gebruik van de taal.)

Fonologisch niveau

uitspraak van woorden (het kind vormt spraakklanken)

Morfologisch niveau

opbouw van woorden (het gaat om de manier waarop woorden worden gevormd)

Syntactisch niveau

volgorde van woorden (zinnen) (kinderen leren de regels voor het combineren van woorden)

Semantisch niveau

betekenis van woorden (het gaat om de betekenis van woorden)

Orthografisch niveau

spelling van woorden

Fases in het taalverwervingsproces

Prelinguale, vroeglinguale, differentiatie, en voltooiingsfase.

Prelinguale fase

0 tot 1 jaar → huilen (0 - 6 weken) → vocaliseren (6 weken - 4 maanden) klinkers of vocalen = 2 klinkers → vocaal spel (4 - 7 maanden) spelen met toonhoogtes, luidheid en duur + medeklinkers → brabbelen (> 7 maanden) klanken in de moedertaal, zonder betekenis. Bv. mamama

Vroeglinguale fase

1 - 2,5 jaar ~ eenwoordzin: koppeling tussen woord en werkelijkheid (1 - 1,5 jaar) ~ tweewoordzin: begin in leren van grammatica. Sommigen slaan deze fase over ~ meerwoordzin: sprong in de woordenschat

Differentiatie fase

2,5 - 5 jaar → ontwikkelt zich op elk niveau: het ontwikkelen van tijdsbesef (maakte), gebruik van functiewoorden (want) groter taalaanbod en grotere leefwereld door school → overgeneralisatie (Bv. gevald) → neologismen: niet bestaande woorden

Voltooiingsfase

5 - 9 jaar → uitbreiding van gestarte processen → uitbreiding van woordenschat

De linguale periode (1 – 9 jaar)

De vroeglinguale periode ( 1 – 2,5 jaar) = brabbelen gaat over naar betekenisvol taalgebruik.

De differentiatiefase (2,5 – 5 jaar) = kinderen leren dat woorden van vorm kunnen veranderen en dat die vormverandering ook iets betekent.

De voltooiingsfase (5 – 9 jaar) = alle processen uit de vorige periode worden nu verder opgebouwd

Overgeneralisatie

kinderen passen taalregels onterecht toe. Voorbeeld: loopte, gevald, meegebrengt. Dit komt vooral voor in de differentatiefase

Tweedetaalverwerving

Simulante en successieve tweetaligheid, interferentiefouten.

Tweedetaalverwerving Simulante tweetaligheid

iemand leert twee talen min of meer gelijktijdig. Kinderen leren voor hun derde jaar een tweede taal.

Tweedetaalverwerving Successieve tweetaligheid

kinderen leren een tweede taal nadat ze een eerste geleerd hebben.

Tweedetaalverwerving Interferentiefouten

zijn fouten die voortkomen uit de verschillen tussen een eerste en een tweede taal

Spreekstrategieën

1. Oriënteren op het spreekdoel (= informeren, amuseren, instrueren, overtuigen)

2. Oriënteren op het onderwerp en het inzetten van eigen kennis

3. Oriënteren op het soort spreektaak → hoe breng ik het over

4. Oriënteren op het publiek of gesprekspartners

5. Reflecteren op de spreektaak (tijdens) → gaat het ‘presenteren’ nog goed?

6. Monitoren van de spreektaak (tijdens) → kan ik iets doen om mijn ‘presentatie’ te verbeteren?

7. Evalueren van de spreektaak (na afloop) → hoe is het verlopen?

Luisterstrategieën Globaal luisteren

probeer je globaal te volgen wat er gezegd wordt. Het gaat om het begrijpen van informatie. Dit wordt ook wel begrijpend luisteren genoemd en is een goede voorbereiding op begrijpend lezen. o Je luisterdoel is bij deze strategie: een bepaald gevoel willen ondergaan.

Luisterstrategieën Intensief luisteren

je probeert ook alle details van een verhaal in je op te nemen. o Je luisterdoel is bij deze strategie: iets te weten willen komen.

Luisterstrategieën Kritisch luisteren

je probeert een mening te vormen tijdens het luisteren. o Je luisterdoel is bij deze strategie: een mening willen vormen.

Luisterstrategieën Gericht luisteren

dit pas je toe als je geïnteresseerd bent in bepaalde aspecten van een verhaal. o Je luisterdoel is bij deze strategie: een bepaalde handeling willen uitvoeren

Spreekdoelen Informeren

overbrengen van feitelijke informatie. De spreker wil iets uitleggen of verduidelijken.

Spreekdoelen Amuseren

de spreker wil zijn toehoorders vermaken, boeien of ontroeren.

Spreekdoelen Overtuigen

de spreker wil de luisteraar overhalen een bepaald standpunt of bepaalde mening in te nemen.

Spreekdoelen Instrueren

je wilt bijvoorbeeld uitleggen hoe iets werkt

Mentaal lexicon

Opslagplaats van alle geleerde woorden.

Woordbetekenis

Label, concept, concrete, abstracte, en contextuele betekenis.

Label betekenis

klankvorm van het woord (Bv. auto)

Concept

betekenis van het woord (Bv. voertuig)

Concrete betekenis

uitleggen van een woord op ervaringsniveau, wat je kunt aanwijzen of ervaren

Abstracte betekenis

idee van de betekenis van een woord, bv. muziekinstrumenten

Contextuele betekenis

alle relaties die een woord heeft met een ander woord

Woordenschat

Woordenschatuitbreiding, productieve/passieve woordenschat.

Woordenschatuitbreiding

meer nieuwe woorden leren en een diepere woordkennis krijgen

Productieve / actieve woordenschat

woorden die je gebruikt om te communiceren (het zien van een cavia en deze kunnen benoemen)

Receptieve / passieve woordenschat

woorden die je begrijpt en kent (horen of lezen over een cavia, en deze als plaatje aan kunnen wijzen

Woordenschatopbouw

Synoniem, hyponiem, antoniem, rijmwoorden, homofoon, homograaf, homoniem.

Synoniem

woorden met dezelfde betekenis (diabetes / suikerziekte)

Hyponiem

onderbrengen in een klasse

Antoniem

tegenstelling (snel / langzaam)

Rijmwoorden

woorden die rijmen (slaap / gaap)

Homofoon

zelfde uitspraak, andere spelling (licht / ligt)

Homograaf

zelfde spelling, andere uitspraak, Bv. dolfijn = dólfijn (heel fijn) of dolfíjn (zeezoogdier)

Homoniem

zelfde uitspraak, zelfde spelling, Bv. bank (om op te zitten of waar geld op staat)

Principes voor woordenschatverwerving

Labelen, categoriseren, netwerkopbouw.

Labelen

Koppeling tussen woord en werkelijkheid (een goudvis in een kom noem je een vis)

Categoriseren

Iedere label verwijst naar een categorie van dingen (veel verschillende zwemmende dieren heten ook een vis, ze verschillen in vorm, kleur enz.)

Netwerkopbouw

associaties bij een woord, Bv. vis = het dier een vis, het werkwoord vissen en dit kan met een hengel en een net.

Soorten informatie over een woord in het mentaal lexicon Akoestisch,

hoe een woord klinkt

Soorten informatie over een woord in het mentaal lexicon articulatorisc

weten wat je lichaam moet doen om en klank uit te spreken

Soorten informatie over een woord in het mentaal lexicon fonologisch.

hoe je een woord uitspreekt (akoestisch en articulatorisch gecombineerd)

Soorten informatie over een woord in het mentaal lexicon Morfologisch

Het begrip van de opbouw van woorden met voor- en achtervoegsels.

Soorten informatie over een woord in het mentaal lexicon Syntactisch

Het gebruik van een woord in een zin.

Soorten informatie over een woord in het mentaal lexicon Semantisch

De betekenis van een woord.

Soorten informatie over een woord in het mentaal lexicon Orthografisch

De manier waarop een woord wordt geschreven.

Woordleerstrategieën

Werkwijzen om bewust de betekenis van woorden te achterhalen.

Woordleerstrategieën

• Analyseren van een woord: wordt veelal gebruikt om de betekenis van langere woorden te achterhalen. Voorbeeld: vuilnisophaaldienst

• Gebruik maken van de (verbale en non-verbale) context.

• Gebruik maken van een bron in de eerste of de tweede taal. Voorbeeld: woordenboek, klasgenoot, leerkracht, internet

• Letten op overeenkomsten tussen de eerste en tweede taal.

Schooltaalwoorden

abstracte begrippen die de leerlingen moeten kennen om het onderwijs te volgens. Voorbeeld: oorzaak, gevolg, functie.

Vaktaalwoorden

woorden die kinderen in het gewone taalverkeer niet tegenkomen, maar wel op school krijgen. Vakinhoudelijke begrippen. Voorbeeld: erosie, persoonsvorm, zin, klinker etc..

Inhoudswoorden

woorden met een duidelijke betekenis. Voorbeeld: zelfstandig naamwoord, werkwoorden.

Functiewoorden

woorden met een minder duidelijk omschreven betekenis. Voorbeeld: desondanks, niettemin

Signaalwoorden

woorden die de lezer informatie geven over de relaties in een tekst.

Cognitieve Academische Taalvaardigheid (CAT)

Taalgebruik gericht op kennisoverdracht in een schoolse context.

Dagelijkse Algemene Taalvaardigheid (DAT)

Taalgebruik voor dagelijkse omgang.

pictografisch

een geheel woord is verbeeld

Logografisch

één teken voor één woord

Geletterdheid

Belangstelling voor geschreven woorden en inzicht in de functies van geschreven taal.

Ontluikende geletterdheid De interesse van jonge kinderen in letters

de letter M herkennen als Mc Donalds. Of pictografische afbeelden: WWF panda. Of symbolen die staan voor begrippen: kikker die staat voor het Duinrell logo.

Ontluikende geletterdheid Boekoriëntatie

rug van een boek laten zien → met de vinger bijwijzen

Ontluikende geletterdheid Verhaalbegrip

verhaal laten voorspellen → verhaal laten naspelen

Ontluikende geletterdheid Alfabetisch principe

lke klank komt overeen met een afzonderlijke letter (foneem - grafeem) → Welke klanken en letters hoor je in /vis/ ? → Noem woorden die beginnen met een/s/

Geletterdheid

belangstelling voor het geschreven woord en de inzichten die kinderen ontwikkelen in de functies van geschreven taal.