Kopie.docx

Kerk

In de vroege middeleeuwen waren de kerk en wereldlijke macht vermengd, met kloosters in lekenbezit en bemoeienis.

Steden

In de vroege middeleeuwen waren steden primair machtscentra, vorstenresidenties, religieuze centra en secundair commercieel, lokaal (landgoed/abdij) en internationaal (emporia).

Onderwijs

In de vroege middeleeuwen waren kloosterscholen en kathedraalscholen centra van intellectuele vorming.

Commerciële Revolutie

Tussen 900 en 1200 vond een commerciële revolutie plaats met een internationale toename van handel, schaalvergroting en nieuwe financieringsinstrumenten.

Cluny

Cluny was een abdij die in 910 werd gesticht en hervormingen doorvoerde voor zuiverheid volgens de regels van Benedictus, met een centrale rol in geleerdheid en liturgie.

Pax Dei

De Godsvredebeweging, ook bekend als Pax Dei, ontstond in 989 en was gericht op het beperken en verbieden van geweld in banale heerschappijen, afgedwongen door de kerk.

Investuurstrijd

Tussen 950 en 1250 vond de investuurstrijd plaats, waarbij er een conflict was over de verkiezing van bisschoppen en de positie van de paus, resulterend in religieuze vernieuwing en nieuwe idealen in de kerk.

Empathie met Christus

Tussen 1100 en 1400 ontstond de imitatio Christi-beweging, waarbij gelovigen dichter bij Christus wilden komen door zijn lijden te imiteren en zijn aanwezigheid te ervaren, wat leidde tot een grotere nadruk op devotie en contemplatie.

Commerciële Revolutie (Lopez)

Tussen 900 en 1200 vond een commerciële revolutie plaats met een toename van internationale handel, schaalvergroting en nieuwe ontwikkelingen die de oorsprong van het kapitalisme vormden.

Commune

Een commune was een gezworen gemeenschap van burgers met zelfbestuur en specifieke rechten, die solidariteit, horizontale verbanden en gelijkheid bevorderde, vaak in strijd met de landheer om autonomie te verkrijgen.

Concordia

eensgezindheid (samenwerking)

Pax

vrede (intern)

Justitia

recht(vaardigheid)

Publieke ruimte

van gemeenschap

Utilitas publica

algemeen belang

Stadsmuren + stadshuis

bescherming en bestuurlijke centrum

Financiën

rekening

Rechtsgebied

stadsrecht

Autonomie

bestuurlijke vrijheid

Patriciaat

elite kooplieden (erfachtig)

Ambachtslieden

middenstand, wevers

Arbeiders

ververs, scheerders

Marginalen

soms werk

Schepenen

bestuur + rechtspraak

Gerechtsofficier

voorzitter, aanklager + vonnisuitvoerder

Simonie

verkoop geestelijke ambten

Excommunicatie

uitsluiting gelovigen uit christelijke gemeenschap

Interdict

opschorten kerkelijke diensten gebied

Verkettering

wereldlijke vorsten bij verstoren wereldvrede vs afwijken kerkleer

Investituur

uiterlijk bekleden als ambt

Kruistochten

strijd tegen ketters + ongelovigen

Urbanisatiegraad

percentage bevolking in steden

Nijverheid

productie van goederen

Voedseloverschot

extra voedselproductie op het platteland

Marktgerichte productie

productie voor de markt, niet alleen voor eigen gebruik

Verstedelijkingsgraad

De mate van verstedelijking in een gebied, bepaald door factoren zoals bevolkingsdichtheid en afstoting.

Urban potential

De mate waarin een gebied geschikt is voor verstedelijking, gemeten aan de hand van criteria zoals inwonersaantallen per stad, onderlinge afstand tussen steden en geografische ligging.

Stadsrechten

Juridische privileges en autonomie verleend aan steden, vaak gekoppeld aan lidmaatschap met geld en eed, om eigendomsrechten te verzekeren en vertrouwensrelaties te bevorderen.

Patriciaat

Een sociale klasse bestaande uit economisch onafhankelijke handelaren en eigenaars van waardevolle stadsgrond, die vaak de stadsbesturen domineerden en adel nabootsten.

Kruistochten

Religieuze militaire expedities gelanceerd door de paus om het Heilige Land te heroveren, waarbij kruisvaarders werden gemotiveerd door religieuze roeping en ridderlijke deugdzaamheid.

Aandeelhouders

Personen die aandelen bezitten in een bedrijf en daardoor mede-eigenaar zijn

Handelscorrespondentie (koeriers)

Koeriers die handelsberichten en documenten bezorgen tussen handelspartners

Handelsvertegenwoordigers (informaten)

Personen die handelsinformatie verstrekken en optreden als vertegenwoordigers van handelsbelangen

Verificatie ladingen

Het controleren en bevestigen van de inhoud van ladingen voor transport

Monetarisering

Het omzetten van arbeid in geld als betaalmiddel

Stad

Een geconcentreerde nederzetting van mensen met een georganiseerd bestuur en economische activiteiten

Scholastiek

Een middeleeuwse filosofische en theologische stroming die gericht was op het verzoenen van geloof en rede

Katharen

Een religieuze groepering die werd vervolgd door de kerk en feodale staten vanwege hun afwijkende geloofsopvattingen

Kartuizers/Chartreuse

Een strenge kloosterorde die bekend stond om afzondering en heremitische tradities

Hanzen + gilden

Genootschappen van handelaren die samenwerkten voor bescherming en handelsprivileges in de middeleeuwen.

Handelskolonies

Buitenlandse kooplieden verenigd voor bescherming en controle in wijken of kwartieren

Duurzame relaties

Permanente vestigingen in knooppunten zoals havensteden

Bescherming buitenlandse handelaren

Lokale overheden beschermen handelaren voor activering van de plaatselijke economie en verhoging van inkomsten

Jaarmarktbescherming

Concentratie van globaal aanbod en vraag bij grote steden of handelsroutes

Lombarden

Italiaanse financiële specialisten aan Europese hoven met macht door geld te belenen en complexiteit

Stadskern

Exclusieve gebieden in steden met gilden en bestuur met klassenkarakter

Gilden

Organisaties van ambachtslieden en handelaren voor bescherming en belangenbehartiging

Universiteiten

Instellingen voor hoger onderwijs met verschillende faculteiten en specialisaties

Mongoolse expansie

Uitbreiding van het Mongoolse Rijk met contacten naar Oost-Azië en Europa

Wetenschap vs christendom

Spanningen tussen natuurwetenschap en religie, resulterend in verschillende perspectieven op de werkelijkheid

Wisselbrief

Informeel betalingsopdracht via partners, verlenen handelskrediet, overmaken wisselkoers, belangrijk voor handelsoperaties.

Giraal geld

Geld van ene rekening naar andere overmaken zonder fysiek geld, deposito’s bij bankier, gebruikelijk in Europa.

Standaardmunten

Goudmunten zoals Genovino, Florijn, Dukaat met stabiel gewicht en gehalte, gebruikt als referentie voor andere munten.

Moderne Devotie

Beweging voor innerlijke geloofsbeleving, eenvoud en stilte, populariteit van goedkope boekjes en volkstaal.

Reliekenjacht

Vereren van lichamelijke overblijfselen, belangrijk in Europa voor heilzame werking en contact met heiligen.

Stadsbevolking

Groei leidt tot nieuwe krachtsverhoudingen, voetvolk vs ruiter-legers, invloed op oorlogen en belastingen.

Stedelijke netwerken

Centrale handelsposities, sterke commerciële elite, autonomie in bestuur, kenmerkend voor Europese steden.

Parlementarisme

Vertegenwoordigers, weerstand en coalities, reactie op geconcentreerde machtsmiddelen, belangrijk in Europa.

Handelsbelangen

Belang van handelsrelaties voor steden, vrijheid van handel los van vorsten, invloed op politieke stelsels.

Opstanden

Spanningen tussen werkgevers en werknemers door arbeidskrapte, reactie op economische veranderingen in Europa.

Grootschalige opstanden

Veel stedelijke oproeren, vooral in grote steden, tussen stadsvolk, boeren, elite en abdijen.

Humanisme in Europa (1300-1600)

Focus op Romeinse schrijvers, grammatica, retorica, geschiedenis, poëzie, moraalfilosofie en politieke redevoeringen.

Moderne staat

Autonoom politiek systeem met gecentraliseerde bestuursorganisatie, overwicht geweldsmiddelen, ambtelijke hiërarchie en soevereiniteit.

Staatsvorming

Belang van oorlogvoering, schaalvergroting, professionalisering, economische politiek, staatsmacht en bureaucratie.

Composite polities

Verschillende staatsvormen zoals autonome steden, vorstendommen, koninkrijken, keizerrijken en unies, met directe of gemediatiseerde soevereiniteit.

Bureaucratisering

Ontstaan van bureaucratische instellingen, professionalisering van ambtenaren, reglementering, vaste procedures en juridische hiërarchie.

Secularisering

Overgang van wereldlijke naar kerkelijke macht, verlies van kruistochtideaal, opkomst van commerciële economie en behoud van regionale instellingen.

Dualisme in de 14th century

Marsilius en Wyclif's ideeën over de verdeling van macht tussen geestelijkheid en wereldlijke leiders, en de rol van de kerk in de samenleving.

Avignon

Verlies van universalisme, centralisatie van de pauselijke macht, belastingen op geestelijkheid, religieuze crisis en conflicten tussen vorsten en pausdom.

Lekenheersers en christenheersers

Opkomst van nationale kerken, meer invloed van leken binnen de kerk en variatie in politieke filosofie binnen het christendom.

Scheiding en verdeling leiden tot kerkelijke crisis

Toenemende scheiding en verdeling binnen de kerk leidden tot conflicten en crises, zoals het conflict tussen Bonifatius VII en Filips IV.

Immuniteit van geestelijkheid tegen belastingen en koninklijke rechtspraak

Bonifatius VII en Filips IV streden over de immuniteit van geestelijken tegen belastingen en koninklijke rechtspraak, wat resulteerde in een crisis.

Conciliarisme

Het concept waarbij concilies boven de paus worden geplaatst als hoogste autoriteit in de kerk, zoals tijdens het Westers Schisma (1378-1417).

Moderne Devotie

Een religieuze beweging onder leken, zoals de alliantie tussen Geert Grote en lekenbroeders en -zusters, gericht op meditatie en navolging van Christus boven kerkelijke rituelen.

Grote Hongersnood (1315-1317)

Een periode van hongersnood veroorzaakt door slecht weer, gebrekkige marktwerking en grote bevolkingsconcentraties, met verstrekkende gevolgen voor de bevolking en economie.

Studia Humanitas in Italië (1300)

Een onderwijsprogramma gericht op grammatica, retorica, geschiedenis, poëzie en moraalfilosofie, dat een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het humanisme in de regio.

Vernieuwingen tekstkritiek

Nadruk op echtheid, interpretatie afhankelijk van context, vergelijkend en historisch perspectief, verwerping van middeleeuws christendom en aandacht voor toevalligheden.

Onderwijs in Parijs (1350)

Bestuur door 1 rector en 3 decanen, algemene tweedeling in onderwijs via moderna (gescheiden wetenschap en theologie) en via antiqua (verweven wetenschap en theologie).

Zwarte Dood in Europa (1347-1353)

Pestepidemie veroorzaakt door Yersinia pestis-bacterie, pandemisch en endemisch, verspreiding via vlooien op knaagdieren naar mensen, builenpest en longpest met hoge mortaliteit.

Pestbestrijding

Isolatie van steden, huizen en wijken, quarantaine in steden zoals Milaan en Venetië, hygiënemaatregelen in Neurenberg, echo-epidemieën met hoge sterftecijfers in Europa.

Pest oorsprong en verspreiding

Exogene factor uit Zuid-Azië, bacterie via handelsroutes naar West-Europa, verspreiding vanuit Krim naar Mediterranen in 1347, verspreiding door ratten en vlooien, impact op Europa.

Pestverspreiding en kenmerken

Snel, gebrek aan immuniteit, overbevolking, verschillende vormen zoals builenpest en longpest, terugkerende epidemieën met hoge mortaliteit en impact op bevolking.

Reacties op de pest

Geen medisch antwoord, religieuze interpretaties als toorn Gods, maatregelen zoals quarantaine en hygiëne, impact op Europa en bevolking.

Sociale veranderingen in Europa (1400)

Toenemende urbanisatie, statusgroepen met eigen levensstijl, positie van vrouwen in verschillende klassen, opkomst van geneeskunde en negatieve magie, impact van de pest op samenleving en economie.

Financiële buffer

Grote boeren hadden geen financiële reserves en moesten zich aanpassen aan de markt door diversificatie en bescheidener consumptie.

Stijging reële lonen

Tussen 1350 en 1490 was er een stijging van de reële lonen, wat resulteerde in een relatieve toename van de koopkracht.

Daling graanvraag

Een daling in de vraag naar graan leidde tot lagere prijzen, terwijl de lonen stegen door een afname van arbeidskracht.

Gouden eeuw loonarbeid

De periode waarin grond goedkoper werd en arbeid duurder, wat resulteerde in een toename van de vraag naar ambachtelijke producten en luxegoederen.

Humanisme

Een intellectuele beweging die in de 15e eeuw opkwam, gericht op de studie van antieke teksten en waarden, en leidde tot culturele ontwikkelingen en verbeteringen in kerkelijke en individuele moraliteit.