Geografia (matura)

geografia

"opis ziemi"; nauka zajmująca się badaniem środowiska geograficznego i społeczno-gospodarczej działalności człowieka

litosfera

powłoka skalna

hydrosfera

powłoka wodna

atmosfera

powłoka gazowa

biosfera

powłoka organizmów żywych

pedosfera

powłoka glebowa

antroposfera

geosfera związana z życiem i działalnością człowieka

epigeosfera

zewnętrzna powłoka Ziemi obejmująca litosferę, hydrosferę i atmosferę

obwód równika (wartość)

40 075km

powierzchnia kuli ziemskiej (wartość)

510 mln km kwadratowych

geoida

nieregularna bryła, której powierzchnia pokrywa się z powierzchnią otwartych oceanów, a na obszarach lądowych i morzach przybrzeżnych przebiega między powierzchnią elipsoidy obrotowej a powierzchnią terenu.

siatka geograficzna

układ południków i równoleżników wyobrażany na powierzchni kuli ziemskiej, globusie lub innych trójwymiarowych modelach czy obrazach Ziemi

rozciągłość południkowa

różnica szerokości geograficznej między skrajnymi punktami położonymi na północ i południe

rozciągłość równoleżnikowa

różnica długości geograficznej punktów skrajnie oddalonych na wschód i zachód

odwzorowanie kartograficzne

matematyczny sposób przedstawienia powierzchni kuli na płaszczyźnie

generalizacja mapy

wyselekcjonowanie ważniejszych elementów na mapie w celu zredukowania rozmiaru mapy i wprowadzenia mniejszej skali, aby objąć większą powierzchnie terenu, proces pozwala na zachowanie czytelności i zrozumiałości mapy z zachowaniem najważniejszych informacji.

mapy wielkoskalowe (topograficzne)

wykonane w skalach większych niż 1:200 000

mapy średnioskalowe (topograficzno-przeglądowe)

wykonane w skalach od 1:200 000 do 1:1 000 000

mapy małoskalowe (przeglądowe)

wykonane w skalach mniejszych niż 1:1 000 000

zastosowanie odwzorowania płaszczyznowego/aztymutalnego

przedstawienie obszarów okołobiegunowych

zastosowanie odwzorowania stożkowego

przedstawienie obszarów szerokości umiarkowanych lub poszczególnych krajów

zastosowanie odwzorowania walcowego

przedstawienie całej Ziemi lub okolic równikowych

podział odwzorowań ze względu na występujące w nich odkształcenia

wiernnopowierzchniowe (równopolowe), wiernoodległościowe (równoodległościowe), wienokątne (równokątne)

siatka kartograficzna

układ południków i równoleżników wykreślony na płaszczyźnie

metoda kopczykowa

próba ukazania trzeciego wymiaru na mapie

metoda kreskowa

gęstość kresek określa wielkość nachylenia stoku

metoda cieniowania

pocieniowanie wzniesień

metoda hipsometryczna

pokazanie terenu za pomocą izohips, skali barw, punktów wysokościowych, umownych znaków i rysunku skał

metoda sygnaturowa (rodzaj i definicja)

jakościowa; pokazanie rozmieszczenia danego zjawiska za pomocą umownych znaków

rodzaje sygnatur

punktowe i liniowe

metoda zasięgów (rodzaj i definicja)

zaznaczenie za pomocą linii czy barw obszaru rozprzestrzeniania się zjawiska

metoda powierzchniowa (rodzaj i definicja)

oznaczenie barwami powierzchni, na które został podzielony obszar ze względu na jedną cechę

metoda izolinii/izarytmiczna (rodzaj i definicja)

zastosowanie linii jednakowych wartości liczbowych ukazujących natężenie danego zjawiska

metoda kropkowa (rodzaj i definicja)

określenie wielkości zjawiska za pomocą znaków graficznych, im większe znak tym wielkość zjawiska jest większa, duże nagromadzenie znaków pokazuje duże natężenie zjawiska

metoda kartogramu (rodzaj i definicja)

przedstawienie natężenia zjawiska za pomocą odpowiednio dobranych barw o ustalonej skali

metoda kartodiagramu (rodzaj i definicja)

przedstawienie wielkości, struktury, przebiegu zjawiska za pomocą wykresów i diagramów naniesionych na mapę, mogą dotyczyć punktu, powierzchni, linii

izohipsy

linie łączące punkty o jednakowej wysokości

izobaty

linie łączące punkty o jednakowej głębokości wody

izobary

linie łączące punkty o jednakowej wartości ciśnienia atmosferycznego

izohiety

linie łączące punkty o jednakowej sumie opadów atmosferycznych

izohaliny

linie łączące punkty o jednakowym zasoleniu

izoamplitudy

linie łączące punkty o jednakowych amplitudach

izohele

linie łączące punkty o jednakowym usłonecznieniu

izotachy

linie łączące punkty o jednakowej prędkości wiatru

interpolacja

sposób wyznaczania punktów, przez które przebiegają izolinie

cięcie poziomicowe

wartość o jaką zmieniają się poziomice na mapie

loksodroma

odchylona linia, która jest trasą obiektu poruszającego się ciągle takim samym kątem względem kierunku północ-południe, przecina wszystkie południki pod jednakowym kątem, powszechnie używana w nawigacji morskiej i lotniczej

ortodroma

linia stanowiąca najkrótszą drogę między dwoma punktami położonymi na kuli ziemskiej

nachylenie terenu

iloraz różnicy wysokości bezwzględnych dwóch punktów (wysokość względna) i odległości w poziomie między tymi punktami

kąt nachylenia terenu

funkcja trygonometryczna tangens z ilorazu wysokości względnej i odległości między punktami

odległość rzeczywista

pierwiastek z sumy kwadratów odległości między punktami na mapie i wysokości względnej mierzonej między tymi punktami (z twierdzenia Pitagorasa)

średnie nachylenie terenu

iloraz wysokości względnej między danymi punktami a odległością między punktami mierzoną na mapie wyrażony w procentach lub promilach

Teoria Wielkiego Wybuchu

zakłada, że ok. 13,7 mln lat temu rozpoczęło się rozszerzanie się wszechświata, w wyniku postępowania tego procesu zmniejszała się gęstość i temperatura tworzącej wszechświat materii, co doprowadziło w krótkim czasie do powstania wielu galaktyk

ciemna materia

materia nieemitująca światła, która stanowi ok. 90% masy Wszechświata

teoria geocentryczna

stworzona przez Ptolemeusza teoria w II w. zakładała, że Ziemia znajduje się w centrum wszechświata, a Słońce, planety, Księżyc oraz gwiazdy okrążają Ziemię po kołowych orbitach

teoria heliocentryczna

stworzona przez Kopernika teoria w XVI w. zakłada, że Słońce jest centralnym ciałem układu planetarnego, a Ziemia wraz z innymi planetami krążą wokół Słońca

galaktyka

zgrupowanie setek miliardów gwiazd, pyłów i materii międzygwiezdnej

halo galaktyczne

przestrzeń wokół galaktyki, gdzie ilość gwiazd jest zdecydowanie mniejsza niż w dysku galaktycznym

dysk galaktyczny

ramiona galaktyki

galaktyka eliptyczna

złożona głównie z gwiazd starych o małych masach, w przestrzeni tworzy elipsoidę, im bliżej centrum tym większe jest w niej zagęszczenie gwiazd

galaktyka spiralna

z jej jądra galaktycznego wychodzą dwie spiralnie ułożone ramiona tworzące spłaszczony dysk galaktyczny, skupione są głównie młode gwiazdy

galaktyka nieregularna

brak symetrycznego kształtu i niewielki rozmiar

jednostka astronomiczna (AU)

średnia odległość Ziemi od Słońca czyli ok. 149,6 mln km

rok świetlny

odległość przebyta przez światło w próżni w ciągu jednego roku czyli ok. 63 tys. AU

Droga Mleczna

galaktyka spiralna, w której znajduje się Układ Słoneczny (na jednym z ramion)

gwiazda

kuliste ciało niebieskie zbudowane z gazów (głównie wodoru i helu),w którego wnętrzu zachodzą reakcje termojądrowe prowadzące do emisji światła, krąży wokół centrum galaktyki

rozbłyski słoneczne

przejaw aktywności Słońca polegający na wyrzucie ogromnej ilości energii w przestrzeń kosmiczną

planetozymala

skalista bryła o rozmiarze dochodzącym nawet do kilkuset kilometrów, może się łączyć z innymi

planeta

ciało niebieskie, które krąży wokół Słońca, ma wystarczającą masę, aby dzięki sile grawitacji osiągnąć kształt kulisty, oczyściło sąsiedztwo swojej orbity z innych obiektów, nie świeci światłem własnym, lecz jak lustro odbija światło słoneczne

księżyc

ciało niebieskie krążące wokół planety, jest nazywany naturalnym satelitą

planeta karłowata

ciało niebieskie, które w przeciwieństwie do planety nie oczyściło sąsiedztwa swojej orbity z innych obiektów i nie jest satelitą planety, np. Pluton, Eris, Ceres

plenetoida

niewielki obiekt o średnicy nieprzekraczającej 1000km, obiega Słońce po prawie kołowej orbicie

pas główny planetoid

obszar między orbitami Marsa i Jowisza, przeważnie ciała skalne

pas Kuipera

obszar poza orbitą Neptuna, najczęściej ciała lodowe

meteoroidy

okruchy powstałe po zderzeniu planetoid

meteory

meteoroidy, które po wejściu w atmosferę spalają się, są widoczne na niebie jako spadające gwiazdy

meteoryty

meteoroidy, które docierają do powierzchni

kometa

małe ciało niebieskie zbudowane z lodu wodnego, zamrożonych gazów oraz okruchów skalnych

koma

otoczka komety, która tworzy się przez zbliżanie się do Słońca na skutek sublimacji, powstaje charakterystyczny warkocz komety zawsze zwrócony w kierunku przeciwnym do Słońca (działanie wiatru słonecznego)

magnetosfera

zatrzymuje cząstki wiatru słonecznego chroniąc powierzchnię Ziemi przed szkodliwym promieniowaniem

ruch precesyjny

niewielkie wahania osi ziemskiej

peryhelium

punkt orbity, w którym odległość Ziemi od Słońca jest najmniejsza (147 mln km) i Ziemia porusza się najszybciej

aphelium

punkt orbity, w którym odległość Ziemi od Słońca jest największa (152 mln km) i Ziemia porusza się najwolniej

sklepienie niebieskie

płaszczyzna nieba, która z punktu obserwacji na Ziemi przybiera układ sferyczny (wygląda jak półkula oglądana od środka)

astronomiczne pory roku

wiosna, lato, jesień, zima

górowanie Słońca (południe słoneczne)

najwyższe położenie tarczy słonecznej w ciągu doby nad widnokręgiem

zmierzch cywilny

w jego czasie można swobodnie odczytać drobny druk

zmierz żeglarski/nawigacyjny (zmrok)

rozpoczyna się po zakończeniu zmierzchu cywilnego

zmierzch astronomiczny

rozpoczyna się po zakończeniu zmierzchu żeglarskiego, gdy promienie słoneczne są słabsze od światła pochodzącego od gwiazd

zaćmienie Słońca

ustawienie, w którym Księżyc jest pomiędzy Ziemią a Słońcem i rzuca cień na Ziemię

zaćmienie Księżyca

ustawienie, w którym Ziemia znajduje się pomiędzy Księżycem a Słońcem

doba gwiazdowa

czas między dwoma kolejnymi górowaniami jednej gwiazdy, pełnego obrotu ziemi o 360 stopni, trwa 23 godziny 56 minut 4 sekundy

doba cywilna

doba liczona od północy do północy

prędkość kątowa

każdy punkt na Ziemi obraca się z prędkością 15 stopni na godzinę

prędkość liniowa

prędkość, z którą każdy punkt na Ziemi obraca się, jej wartość zależy od szerokości geograficznej punktu

siła Coriolisa

pozorna siła, w której wyniku ciała poruszające się na półkuli północnej są odchylone w prawo w stosunku do kierunku pierwotnego, a na południowej w lewo w stosunku do kierunku pierwotnego, ciała nieruchome i poruszające się po równiku nie ulegają działaniu tej siły

miesiąc syderyczny

pełen obrót Księżyca wokół Ziemi (27 dni 7 godzin 43 minuty)

czas słoneczny (miejscowy)

czas oparty na pozornym ruchu Słońca, ustalany dla danego punktu na podstawie wysokości Słońca nad widnokręgiem

czas uniwersalny

czas oparty na pozornym ruchu Słońca, ustalany dla danego punktu na podstawie wysokości Słońca nad widnokręgiem

czas strefowy

obliczany na podstawie umownego podziału kuli ziemskiej na 24 strefy czasowe, w każdej z nich obowiązuje inny czas ustalany na podstawie czasu uniwersalnego