les 8) Domineedichters en Revolutie van Tachtig

.

welke 3 personen hadden kritiek op camera obscura van Nicolaas Beets?

• Johannes Petrus Hasebroek

• EJ Potgieter

• Nicolaas Beets zelf

1) Camera obscura

waarom had Johannes Petrus Hasebroek kritiek op Beets’ werk?

• was een domineedichter

• probleem met Hildebrand → ingenomen, denkt dat die beter is dan anderen

• vond Beets een ‘nestbevuiler’: Beets was zelf afkomstig uit burgerij dus bevuilt zijn eigen levens-context

2) camera obscura

waarom had EJ Potgieter kritiek op Beets?

• “Kopijeerlust des dagelijkschen levens” → dit boek was slechts het kopieren van dagelijks leven, voorts geen functie, gebrek aan hoger doel, enkel amuserend voor de lezer

• als redacteur van De Gids vond hij dat Nederland terug moest naar glorietijd van Gouden eeuw → lit mmoet bijdragen aan de bloei/wederopstanding van het vaderland

3) Camera Obscura

waarom gaf Nicolaas Beets zichzelf commentaar voor het boek?

• studeert theologie, wil dominee worden

• dit boek was een kritische maatschappijvisie oa op Gods schepping: ‘lelijk ned’, ‘fysiek en moreel lelijke mensen’, etc. → staat haaks op wat van een devote dominee mag verwacht worden

• ‘Het is geen schande om te hebben gespeeld. Het is wel een schande om er niet mee te kunnen ophouden.’ - Horatius

• schrijft voor de rest van zijn leven ‘domineepoëzie’

wat is Domineepoëzie?

• genre tussen 1840 en 1880: aanwezig tot eind 19de eeuw

• geschreven door dominee/predikant: geestelijke leider binnen protestante kerk; lagere middenklasse

wat is ‘poëzie voor de kansel’?

Poëzie die vanuit een preekgestoelte verkondigd zal worden

dienstbare poëzie, bepaald doel voor ogen

wat houdt ‘Poëzie voor de kansel’ in?

• schrijven over wat een doorsnee ned raakt en roert

• troost bieden bij overlijden

  • gij bloeit steeds voort (Hasebroek)

• religieuze moraal overbrengen

  • vb: ‘de onbekende’ van Hasebroek

wat is de stijl van ‘Poëzie voor de kansel’?

• formeel heel eenvoudig en klassiek

  • geen moeilijke taal of ingewikkelde metaforen

  • eenvoudig metrum en rijm

  • vorm volledig ondergeschikt aan de stichtelijke boodschap

→ te vergelijken met Guido Gezelle van Vlaanderen.

wie zou er winnen in een poetry slam en waarom?

tussen Gezelle en Beets

• Gezelle

  • vormexperimenten

  • wil effect sorteren met zijn experimenten

  • streefde ernaar om natuur in woorden te vatten

  • taal us niet beweeglijk, maar wil met klanken sensatie proberen brengen bij lezer

• Beets

  • blijft klassieker

  • MAAR, wil niet zeggen dat alle domineedichters zomaar aan de kant worden geschoven

waar gaat het gedicht ‘De moerbeitoppen ruischten’ over? bespreek ook de stijl

• lyrisch ik/ subject heeft het s’avonds bij slapengaan moeilijk

• zijn gedachten ontstellen hem, geen nood want god is aan onze zijde

• god wordt als vader voorgesteld

• vormelijk is het heel ingenieus, nauw gebreid gedicht

• titel is een citaat uit het Oude Testament → David aangevallen door filistijnen: god zegt wacht op mijn teken (het teken was dat de moerbijtoppen gaan ruisen)

geef de context van ‘Predikanten-lied’.

• strikt genoem een lofzang op domineedichters

• je voelt echter aan alles dat het spottend is

• doorspekt met ironie en sarcasme

• ‘voor hen is het geen inspanning, want in het priesterlijke pakje gaat het van een leien dakje’

  • De gedichten geschreven door de dominees is ‘volgens hetzelfde receptje’; iedereen kan dat.

wat zijn enkele bekende namen bij de Tachtigers?

• Frederik van Eeden

• Willem Kloos

• Arnold Aletrino

wat was de Tachtigers?

• sommigen noemen het een beweging

• anderen een revolutie

• de tachtigers worden gezien als hemelbestormers

  • Hemel: bestormers van literaire veld op dat moment en de jonge groep wil het bestormen

• beweging → het is niet geleidelijk gegaan, maar was echt een radicaal, vitalistisch gebeuren, krachtdadige optreden

  • wilde het geen revolutie noemen want het was niet gewelddadig

• niet onschuldig gekozen, als zij dynamisch zijn, dan is de oude orde ‘statisch, star en oud

mag je de Tachtigers zien als een poëtica?

• ja

  • radicale verschuiving van literatuuropvatting dan wat we gewoon waren voor 19de eeuw

  • 1 van de grootste poëticale omwentelingen in de lange 19de eeuw

  • hun visie bepaald nog steeds hoe we naar lit kijken

  • wat we lit vinden en niet kunnen we terugvoeren tot dit moment

• Nee

  • eerder een manier hoe de groep zichzelf gaat manifesteren

  • → radicaal komaf maken met alles wat ervoor bestond

  • ook dat is radicaal karakter

op welke 3 manieren gaan Tachtigers zichzelf als ‘hemelbestormers’ gedragen?

1) Poëzie van voorgangers ridiculiseren

• zoals grassprietje

2) eigen tijdschrift oprichten ‘De Nieuwe Gids’

3) er komt naast de eerste, nog een tweede provocerende mystificatie

gedragen als ‘hemelbestormers’

wat hield ‘De Nieuwe Gids’ in?

• de groep zet hun ideeën uiteen

• redactie: Kloos, Van Eeden, Van der Goes, Paap, en Verwey

• wordt spreekbuis van nieuwe generatie

• titel: ‘nieuw’ tegenover de oude Gids

  • nieuwe vaderlandse letteroefeningen, terwijl er toen al een ‘vaderlandse letteroefening’ was.

gedragen als hemelbestormers

wat hield de tweede provocerende mystificatie in?

• Kloos en Verwey schrijven ‘Julia, een verhaal van Sicilië’ onder het pseudoniem Guido

  • dit was een parodie op de positief onthaalde ‘Eene liefde in het Zuiden’ -Van Loghem (sentimentele spaanse geschiedenis vol hindernissen in versvorm)

• doel: de draak ermee steken, maar deze keer subtieler dan bij Grassprietje

  • Grassprietje werd snel doorzien

  • maar nu niet, veel critici schrijven lovende recensies en zien niet wat er aan de hand is

• Dus dan publiceren Kloos en Verwey als reactie een genadeloos stuk:

  • 7 mei 1886: De onbevoegdheid der Hollandsche literaire kritiek door Willem Kloos en Albert Verwey

  • → critici als ‘zwijnen onzer literatuur’

• effect:

  • stijging aantal abonnees van De Nieuwe Gids

  • toon verhardde → feller en onbarmhartiger tov gevestigde poëzie

wie waren de stemmingsdichters bij de Tachtigers?

• willem Kloos

• albert verwey

• Herman Gorter

wie waren de prozaïsten van de Tachtigers?

• Frederik van Eeden

• Lodewijk van Deyssel

wie waren de oprichters van de Nieuwe Gids?

• Willem Paap

• Frank van der Goes

• Willem Kloos

• Albert Verwey

• Frederik van Eeden

wie was Willem Kloos?

• bevoegdheid van De Tachtigers

• geboren in Amsterdam

• debuteert in tijdschrift Nederland met ‘Rhodopis’

• 1881: richtte het genootschap Flanor op

• had een belangrijke ontmoeting*

wat is Flanor?

• genootschap van Willem Kloos

• werk vertalen, aan elkaar voorleggen, etc

met wie had Willem Kloos een belangrijke ontmoeting? leg uit wie hij is.

Jacques Perk

• belangrijke inspiratiefiguur voor Willem Kloos

• zoon van een dominee: had dus veel literaire contacten

• was een grote tachtiger, maar stierf te vroeg

• schreef: ‘Mathilde, een sonnettenkrans’

  • nalv ontmoeting met de mooie jonge mathilde tijdens een tripje in de Ardennen

wat heeft Kloos te maken met Perk zijn ‘Mathilde: een sonettenkrans’?

• de ontmoeting is een katalysator

• Kloos werkt zich op als een soort executeur die het testament van Perk gaat uitvoeren

• Perk overlijdt aan longziekte → Kloos wordt executeur-testamentair

  • publiceert In Memoriam Jacques Perk

  • het voorwoord bij de uitgave van Mathilde-gedichten wordt beschouwt als een manifest van de Tachtigers

wat is een manifest?

• betoog waarin mensen hun programma naar voren schuiven.

wat is tabula rasa?

filosofisch en psychologisch principe dat stelt dat mensen zonder aangeboren kennis worden geboren en hun persoonlijkheid en vaardigheden volledig via ervaringen vormen.

wat is de ratio tussen vorm en inhoud bij de Tachtigers?

• vorm en inhoud zijn één

• eerst was de boodschap altijd belangrijker, nu moet de vorm afgestemd zijn op de inhoud.

  • schoonheid wordt hier als doel van lit naar voren geschoven

  • niet dichten vanuit iets buiten de dichter, dichter krijgt autonomie: geen boodschappenjongen

• Kloos: “Kunst is de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie.” → connectie met Romantiek.

behoren de Tachtigers tot de Romantiek?

• neen, maar ze vertonen wel een aantal gelijkenissen met Romantiek:

  • het individu

  • gevoel en emotie

  • verbeelding

  • afkeer van burgerlijkheid en regels

  • kunstenaar als bijzonder persoon

• maar nee want

  • romantici zagen kunst als uitdrukking van grote idealen, natuurbeleving, religieuze gevoelens, nationale ID

  • Tachtigers hechten aandacht aan artistieke vormgeving van persoonlijke gewaarwording

  • in romantiek is dichter een soort profeet, maar nog altijd bemiddelaar, geen uitdrukking van eigen individuele emotie

    • bij Tachtigers: religie slechts als beeldspraak

  • romantiek is dienstbare poëzie, Tachtigers: lyrisch-ik staat centraal

  • Romantiek: eenvoudige woorden, toegankelijk voor iedereen

    • Tachtigers: enkel toegankelijk voor cultureel gevorderde elite

tot welke stroming behoren de Tachtigers?

Impressionisme

• interesse in onmiddellijke persoonlijke ervaring

• kunst als autonome schoonheid

• vaak esthetisch en zintuiglijk

geef nog eens kenmerken van de Tachtigers

• enkel toegankelijk voor de happy few (cultureel gevorderde elite) → als lit niet door de menigte wordt begrepen is het pas echte lit

• Tachtigers hechten aandacht aan artistieke vormgeving van persoonlijke gewaarwording

• religie slechts als beeldspraak

  • poëzie op zelfde hoogte als godsdienst

• lyrisch-ik staat centraal

• het individu

• gevoel en emotie

• verbeelding

• afkeer van burgerlijkheid en regels

• kunstenaar als bijzonder persoon

wat bedoelen we met ingewijden vs oningewijden?

• oningewijden: domineedichters → lit zonder passie

• ingewijden: tachtigers

hoe zou je het gedicht Deinè Theos van Jacques Perk analyseren?

• het is een sonnet

  • 2 kwatrijnen (octaaf)

  • 2 terzinnen (sextet)

  • volta (gedachtewending) → na het octaaf, eerste zin van sextet

• hier was de volta dus “Schoonheid, o gij, wier naam geheiligd zij”

• heeft intertekstuele band met onze lieve vader

  • niet de vader wordt aangeroepen

  • maar de schoonheid

  • duidelijke uitdrukking

• in eerste twee verzen wekt hij religieuze beelden op

• neologisme: weekblauw

analyseer dit gedicht van Willem Kloos, hoe past het bij Tachtigers?

• Schoonheid als godheid: Het gaat niet meer om het doorgeven van boodschappen, maar esthetische schoonheid (1)

• hier verwerft niet alleen de literatuur autonomie, maar ook de dichter zelf: ‘Ik de dichter ben een God in het diepst van mijn gedachten’

• niet dienstbaar aan de andere ‘ik zit op de troon’

• er klinkt een duidelijk individualisme in door: ‘op eigen kracht’

• een heir = leger → vitalistische krachten

• na volta: ipv strijd en macht, het wordt emotioneel, een figuur in de onmacht

• drukt zijn gevoel uit, bevestigt poëticale wending

Tachtigers zijn aanhangers van Impressionisme, maar hoe impressionisme in de schilderkunst?

• Kunstenaar geeft de dingen niet weer zoals hij ze objectief waarneemt, maar hoe hij ze subjectief ervaart

• Poging om de vluchtige zintuigelijke (vaak intense en overweldigende) indrukken in kunst vast te leggen

• Observatie → impressie
  

hoe vertaalt impressionisme zich in de poëzie? vergelijk ook schilderkunst met poëzie

• aandacht voor zintuigelijke, kleur, licht, beweging

• natuurimpressionisme

• schilderen is makkelijker omdat je de materie hebt, lit moet dat eerst nog coderen

  • lit: moet met bestaande taal het effect sorteren, net zoals dat bij schilders, indruk wekken over hoe je de werkelijkheid ervaart, vanuit idee dat vorm en inhoud één moeten zijn

• impressionisme zichtbaar door gebruik van zachte klanken, inzetten van zintuigelijke waarnemingen

wie was Herman Gorter? uit welke drie delen bestaat zijn oeuvre en onder welke stroming is zijn werk op te vatten?

• 3 delen:

  • Mei (1889)

  • Verzen (1890)

  • socialistische verzen

• stroming: sensitivisme

wat is sensitivisme?

• sensatie is het zijn vader overtreffende kind van de impressie

• er gaat iets met de taal moeten gebeuren: de taal die veel te heftig was uitgedrukt moet nu minder druk worden uitgedrukt door taal.

• zoektocht naar adequate poëtische uitdrukkingsmiddelen → hoe ga je de vehevigde sterke sensaties van het lyrisch ik uitdrukken in woorden?

wat voor gedicht is dit van Herman Gorter? welke stijlfiguren worden er gebruikt?

Natuurimpressionisme

• aandacht voor zintuigelijke: kleur, licht, beweging

stijlfiguren

• alliteratie

• assonantie

• synesthesie

• neologisme

• ongrammaticaliteiten

• verassende beeldspraak

• stamelende zinnen

Lucebert schrijft als vijftiger het gedicht ‘mijn duiveglans’, wie koos hij als inspiratie en waarom?

• wil de taal opwekken, probeert de liefde in woorden te vatten, maar blijkt niet te lukken

• gezelle was iemand die al met vorm heeft geëxperimenteerd, aan de andere kant is er lucebert

• kiest Gorter als inspiratie en niet Kloos:  vanwege de manier waarop hij taal gaat opwekken. Zijn taalspel: het onderzoeken van hoe je taal kan inzetten

wat is de paradigmashift tussen het ethische en esthetische?

• ethisch: vóór de tachtigers

• esthetisch: de tachtigers zelf

wat is ‘Van Nu en Straks’?

• Vlaams literair en cultureel tijdschrift

• Vlaamse tegenhanger van De Nieuwe Gids

  • in tegenstelling tot De Nieuwe Gids omarmt Van Nu en Straks → inspiratie nemen uit buitenland

wie waren de mannen van Van Nu en Straks

• August Vermeylen

• Emmanuel de Bom

• Cyriel Buysse

• Prosper van Langendonck

• Herman Teirlinck

• Karel van de Woestijne

• Stijn Streuvels

wat heeft jugendstil te maken met Van Nu en Straks?

• allebei deel uitmaken van de fin-de-siècle-vernieuwing rond 1900

• esthetiek, vorm en moderniteit staan centraal

• de traditionele burgerlijke kunstopvatting wordt verworpen.

wie was August Vermeylen?

• Vlaams gezin in verfransend Brussels milieu

• voorman van Van Nu en Straks

• schreef De Wandelende Jood

• belangrijke essayist

  • Kritiek der Vlaamsche Beweging

    • over dat omwenteling anders is in Belgie dan in Nederland

    • we moeten af van het woord ‘ras’ want we zijn allemaal te verschillend

    • nadruk op taal

  • Vlaamsche en Europeesche beweging

welke kritieken heeft August Vermeylen?

• We moeten niet meer concentreren op het verleden, onze problemen vandaag zijn anders dan toen.

• We moeten aantonen dat we groter zijn door niet in defensie te kruipen en andere volken te geringachten.

wat is Vermeylen zijn standpunt tegenover Conscience?

• Conscience heeft het werk geleverd, heeft de eerste stappen gezet voor de Vlaamse literatuur, maar we moeten die literatuur nu volwassen maken.

• maar geen beef met Conscience: Heeft zelfs gesproken op het 100 jaar consciencefeest.

• Het komt er op neer dat we de deuren moeten opengooien. We moeten Vlamingen zijn om Europees te worden. Het is tijd voor de volgende stap: kosmopolitische literatuur.

is er sprake van een Vlaamse evenknie met Van Nu en Straks?

Ja

• Ze willen de schrijver bevrijden voor dienstbaarheid.

• geen ondergeschikte rol meer

• We zitten in Vlaanderen, onze literatuur is nog jong, het is geen exacte kopie.

op welke manier is er sprake van synthese bij Van Nu en Straks?

o   Individu EN gemeenschap

o   Ethiek EN esthetiek

o   Traditie EN vernieuwing

o   Niet meer kiezen voor 1 kant.