bio CE

SSL

celmembraan

selectief transport

celkern

• bevat DNA

• stuurt de cel aan

• mRNA synthese

ER (Endoplasmatisch Reticulum)

transport stoffen binnen de cel

• glad: zonder ribosomen (GER)

• ruw: met ribosomen (RER)

ribosomen

eiwitsynthese / translatie

eiwitsynthese

maken van eiwitten

richting:

celkern→ER→ribosomen→golgi systeem→mitochondrien→cytoplasma→celmembraan

Golgi systeem

• opslag stoffen

• afwerken van eiwitten

mitochondrien

verbranding / dissimilatie

ENERGIE ATP (verbranden glucose waardoor ATP ontstaat)

cytoplasma

celvloeistof

lysosoom

met enzymen breken ze afvalstoffen af dan; hergebruiken of veilig uitscheiden

vacuolemembraan

• in plantaardige cel

• zitten ionen in

• water reguleren

producenten

autotrofe organismen: kunnen zelf anorganische stoffen omzetten in organische stoffen voor eigen energie en groei

vb. planten, algen, sommige bacterien

consumenten

heterotrofe organismen: zijn afhankelijk van andere organismen voor organische stoffen voor eigen energie en groei vb. dieren

reducenten

heterotrofe organismen: breken organische stoffen af tot anorganische stoffen

vb. sommige bacterien, schimmels

uitspoeling

voedingsstoffen uit de bodem spoelen met regen mee naar grond- en oppervlaktewater

eutrofiering

het voedingsrijker worden (stikstof en mineralen) van oppervlaktewater

vb. uitspoeling na stikstofbemesting, ammoniak uit intensieve veehouderij

Bruto Primaire Productie (BPP)

brutto totaal inkomst

altijd groter dan NPP →zolang die leeft

de aanmaak van organische stoffen door producenten, totaal aangemaakte organische stoffen

vb. fotosynthese

Netto Primaire Productie (NPP)

netto-totaal inkomst

altijd kleiner dan NPP

bruto primaire productie - dissimilatie van producenten

gemaakt-gebruikt!

net als: dissimilatie (energiete krijgen) = BTW kosten(belasting dienst)

biomassa

hoeveelheid massa levende organismen

kan gemeten in: versgewicht of drooggewicht

biomassa versgewicht

verse massa inclusief water

biomassa drooggewicht

droge massa na onttrekking van water

autotrofe organismen

kunnen zelf anorganische stoffen omzetten in organische stoffen voor eigen energie en groei

vb. plant

heterotrofe organismen

zijn afhankelijk van organische stoffen van andere organismen voor eigen energie en groei

vb. mens of dier

abiotische factoren

uit de levenloze natuur

vb. temperatuur, steen

biotische factoren

uit de levende natuur

vb. ziekteverwekkers, concurrerende planten, reducenten

niche/nis

specifieke functie van een soort binnen een ecosysteem

trofische niveaus

schakels in de voedselketen

accumulatie

ophoping van schadelijke stoffen in de voedselketen

gif: concentratie neemt toe

[E] een organisme is meer dan zijn lichaamsgewicht, dus hoe verder in de voedselketen, hoe groter het effect van ~.

genetische modificatie

het inbrengen en tot expressie laten komen van vreemd genetisch materiaal

→ inbrengen genconstruct met vreemd gen gaat via plasmide bacterie of virus

→ cisgeen of transgeen

cisgeen

ingebracht gen van zelfde soort

transgeen

ingebracht gen van andere soort

RNA-interferentie (RNAi)

remmen van genexpressie door kapot maken specifiek mRNA

PCR

BiNaS:71M2

vermenigvuldigen van DNA om voldoende hoeveelheid te krijgen voor onderzoek

gelelectroforese

stukken DNA, RNA of eiwit op grootte scheiden

hoe: transport door een gel, hoe groter hoe trager (blijft hoger in de gel)

gen

stukje DNA dat codeert voor een eigenschap

vb. voor oogkleur

locus

plaats van gen op het chromosoom

mindenkinek ugyanott van az eigenschap

allel

variant van een gen (egy szelet a ket virslibol)

vb. bruin (A), blauw (a)

homozygoot

twee dezelfde allelen

vb. AA, aa

heterozygoot

twee verschillende allelen

vb. Aa

dominant

het allel dat tot uiting komt in een heterozygoot individu

vb. Aa → bruine ogen

recessief

het allel dat niet tot uiting komt in een heterozygoot individu

vb. Aa → blauwe ogen

genotype

alle genetische informatie van een individu (az egesz ket virsli)

fenotype

waarneembare eigenschappen van een individu wordt bepaald door mate waarin een gen tot uiting komt en door de omgevingsfactoren/milieu

vb.huidskleur, lengte

geslachtschromosomen

X- en Y-chromosoom, bepalen het geslacht van een individu

vb. mens 1 paar; XX=vrouw, XY=man

autosomaal

alle chromosomen behalve de geslachtschromosomen

vb. mens 22 paar

diploid

chromosomen in tweevoud aanwezig

vb. mens 2n=46 (in paren)

haploid

chromosomen in enkelvoud aanwezig

vb. mens n=23

alleen: geslachtscellen

veredelen

gericht kruisen met ouders die gewenste eigenschappen bezitten

vb. extra sappige tomaten

→ gunstige eigenschappen met elkaar kruisen om die gunstiger hebben

evolutie

geleidelijke verandering van eigenschappen en het onstaan van nieuwe soorten

soort

groep organismen die onderling vruchtbare nakomelingen kunnen krijen

vb. merel, bonte kraai, homo sapiens

populatie

alle individuen van een soort in een bepaald gebied die zich onderling voortplanten

vb. alle merels die in een bos leven

fitness

kans op het doorleven van eigen allelen/genen aan de volgende generaties

(niet per se sterkst maar meest gewenst)

neemt toe bij grotere overlevingskans of grotere vruchtbaarheid

genetische variatie

aantal verschillende sets van allelen in een populatie

ookwel: verscheidenheid

grote hersenen

functie: bewuste processen

voorbeeldsymptomen: geheugenverlies, gedragstoornis, halfzijdige verlamming

aansturing: gekruist

kleine hersenen

functie: coordinatie

voorbeeldsymptomen: coordinatiestoornis

aansturing: ongekruist

hersenstam

functie: onbewuste processen; vitale functies

voorbeeldsymptomen: ademstop, bewustzijnverlies

aansturing: ongekruist

ruggenmerg

functie: impulsgeleiding en reflexen

voorbeeldsymptomen: gevoelverlies

aansturing: ongekruist

animaal

bewuste processen

autonoom

onbewuste processen

• orthosympathisch

• parasympathisch

orthosympathisch

onbewuste processen in actie

parasympathisch

onbewuste processen in rust

dendriet

1.

naar cellichaam toe

afferent = aanvoerend

afferent

aanvoerend

axon

2.

van cellichaam af

efferent = effect/exit

myelineschede

zorgt voor snelle impulsgeleiding

sensorische neuron

1.

begint: zintuig

eindt: centrale zenuwstelsel (CZS)

schakel neuron

2.

begint: centrale zenuwstelsel (CZS)

eindt: centrale zenuwstelsel (CZS)

motorische neuron

3.

begint: centrale zenuwstelsel (CZS)

eindt: spier/klier

centrale zenuwstelsel (CZS)

hersenen en ruggenmerg

hierin zitten schakelneuronen, die zorgen voor signaalverwerking kan stimulerend of remmend zijn

hormonen

functie: constant houden intern milieu (homeostase)

hypothalamus

aanmaak regulerende hormonen

vb. TRH

hypofyse

aanmaak regulerende hormonen

vb. TSH

hormoonklier vb. schildklier

aanmaak hormoon

vb. thyroxine

doelorgaan

waar de hormoon de effect uit moet oefenen

vb. aanzetten stofwisseling

regelkring

bloed (transport) → werking langzaam en langdurig

concentratie hormoon in bloed neemt toe + reactie in doelorgaan neemt toe

negatieve terugkoppeling

hormoon remt eigen aanmaak

signaalverwerking

kan via second messengers: signaalstoffen die bepaalde signalen doorgeven aan de celkern

vb. insuline:peptide hormoon, dus second messenger

hart

slagader

plaats: hart → orgaan

zuurstof: O2-rijk (uitzondering: longen, navelstreng daar O2-arm)

bouw: elastisch + dik + gespierd

bloeddruk (BD): hoog

haarvat

plaats: in weefsel

zuurstof: O2-uitwisseling

bouw: 1 cellaag dun

bloeddruk (BD): gemiddeld

ader

plaats: orgaan→hart (uitzondering poortader)

zuurstof: O2-arm (uitzondering: longen, navelstreng daar O2-rijk)

bouw: kleppen + dun

bloeddruk (BD): laag

vatenstelsel