1/49
Zestaw fiszek pojęciowych (Vocabulary) obejmujący pełny zakres materiału z metabolizmu: energetykę reakcji biochemicznych, mechanikę enzymów i inhibicji, oddychanie komórkowe tlenowe i beztlenowe, fotosyntezę, fotooddychanie, chemosyntezę, glukoneogenezę, beta-oksydację oraz cykl mocznikowy.
Szlak metaboliczny
Szereg powiązanych ze sobą reakcji biochemicznych, w których produkt jednej przemiany staje się substratem kolejnej reakcji.
Cykl metaboliczny
Zamknięty ciąg reakcji biochemicznych, w którym produkt ostatniej reakcji składającej się na cykl jest jednocześnie substratem pierwszej reakcji tego cyklu.
Anabolizm
Ogół reakcji syntez (A+B→C), w których z prostych substratów o niskim poziomie energii i małej złożoności powstają związki bardziej złożone o wysokim poziomie energetycznym; procesy te są endoenergetyczne i dominują w młodych organizmach.
Katabolizm
Ogół reakcji analizy i rozpadu (D→E+F), w których ze złożonych substratów o wysokim poziomie energetycznym powstają prostsze cząsteczki o niskim poziomie energetycznym; procesy te są egzoenergetyczne i dominują w starszych organizmach.
Trifosforany nukleozydów
Związki (np. ATP, GTP) zbudowane z pentozy, zasady azotowej oraz trzech reszt kwasu fosforowego połączonych dwoma wiązaniami wysokoenergetycznymi, pełniące funkcję wewnątrzkomórkowych przenośników energii o krótkim okresie półtrwania (ok. 0,5s).
Defosforylacja
Proces uwalniania energii połączony z odłączeniem reszty kwasu fosforowego od cząsteczki trifosforanu lub difosforanu nukleozydu.
Fosforylacja
Proces magazynowania energii polegający na przyłączeniu reszty kwasu fosforowego do monofosforanu lub difosforanu nukleozydu (np. synteza ATP z ADP).
Fosforylacja fotosyntetyczna (fotofosforylacja)
Typ fosforylacji, w którym energia służąca do utworzenia wiązania wysokoenergetycznego pochodzi z przekształconej energii świetlnej; zachodzi w błonach tylakoidów chloroplastów komórek roślinnych.
Fosforylacja substratowa
Typ fosforylacji, w którym energia do syntezy ATP pochodzi bezpośrednio z rozkładu wysokoenergetycznych związków chemicznych (towarzyszy m.in. glikolizie i cyklowi Krebsa).
Fosforylacja oksydacyjna
Typ fosforylacji zachodzący w mitochondriach podczas utleniania końcowego, w którym energia do syntezy ATP uwalniana jest w procesie utleniania zredukowanych przenośników elektronów (NADH, FADH2).
Apoenzym
Białkowa część enzymu zbudowana z łańcuchów polipeptydowych o unikalnej strukturze trzeciorzędowej, która odpowiada za swoistość wiązania i przebieg katalizy.
Centrum aktywne
Miejsce w cząsteczce enzymu (apoenzymu), z którym wiążą się substraty, a także koenzymy lub grupy prostetyczne, umożliwiające przeprowadzenie reakcji enzymatycznej.
Centrum allosteryczne
Występujące w niektórych enzymach miejsce poza centrum aktywnym, do którego mogą przyłączać się cząsteczki regulatorowe (np. inhibitory lub aktywatory allosteryczne), wpływając na kształt i aktywność enzymu.
Koenzym
Niewielka cząsteczka niebiałkowa łącząca się z apoenzymem nietrwale (tymczasowo), niezbędna do aktywacji i prawidłowego działania danego enzymu.
Grupa prostetyczna
Składnik niebiałkowy połączony z apoenzymem w sposób stały, konieczny do pełnienia przez enzym funkcji katalitycznej.
Holoenzym (haloenzym)
Aktywny katalitycznie kompleks składający się z apoenzymu połączonego z komponentem niebiałkowym (koenzymem lub grupą prostetyczną).
Liczba obrotów enzymu
Wskaźnik określający liczbę cząsteczek substratu, jaką jedna cząsteczka danego enzymu jest w stanie przekształcić w produkty w jednostce czasu (np. w ciągu jednej sekundy).
Oksydoreduktazy
Klasa enzymów katalizujących reakcje utleniania i redukcji (reakcje redoks).
Transferazy
Klasa enzymów katalizujących reakcje przenoszenia określonych grup funkcyjnych między cząsteczkami.
Hydrolazy
Klasa enzymów katalizujących reakcje rozkładu wiązań chemicznych z udziałem cząsteczek wody (np. hydroliza skrobi).
Liazy
Klasa enzymów katalizujących rozpad wiązań chemicznych bez udziału cząsteczek wody.
Izomerazy
Klasa enzymów katalizujących reakcje przegrupowań wewnątrzcząsteczkowych, polegające na przekształcaniu jednego izomeru w inny.
Ligazy
Klasa enzymów katalizujących reakcje syntezy nowych cząsteczek poprzez powstawanie wiązań chemicznych (np. C−C, C−N, C−S) przy udziale energii.
Proenzym (zymogen)
Nieaktywna postać enzymu wydzielana przez komórki, która ulega uaktywnieniu dopiero w docelowym środowisku działania (np. pepsynogen aktywowany do pepsyny pod wpływem HCl w żołądku).
Kompartmentacja
Zjawisko podziału wnętrza komórki na odrębne przedziały o zróżnicowanych warunkach chemicznych i fizycznych, wynikające z obecności rozbudowanego systemu błon śródplazmatycznych.
Stała Michaelisa-Menten (KM)
Wartość stężenia substratu, przy której szybkość reakcji enzymatycznej osiąga połowę wartości maksymalnej (0,5Vmax); stanowi miarę powinowactwa enzymu do substratu.
Inhibicja kompetycyjna
Hamowanie aktywności enzymu polegające na współzawodnictwie inhibitora strukturalnie podobnego do substratu o przyłączenie do centrum aktywnego; działanie to można znieść przez podwyższenie stężenia substratu.
Inhibicja niekompetycyjna
Hamowanie aktywności enzymu przez inhibitor niepodobny do substratu, który przyłącza się poza centrum aktywnym i zmienia jego konformację; wzrost stężenia substratu nie znosi tej inhibicji.
Inhibicja allosteryczna
Hamowanie enzymu spowodowane połączeniem inhibitora z centrum allosterycznym, co prowadzi do zmiany przestrzennej struktury całego enzymu i utraty jego aktywności katalitycznej.
Ujemne sprzężenie zwrotne
Mechanizm regulacji szlaku metabolicznego, w którym nagromadzony produkt końcowy hamuje aktywność enzymu katalizującego jeden z początkowych etapów tego szlaku.
Glikoliza
Pierwszy, beztlenowy etap oddychania komórkowego przebiegający w cytozolu, w którym 1mol glukozy ulega rozkładowi do 2moli pirogronianu, przynosząc zysk netto w postaci 2moli ATP oraz 2moli NADH.
Reakcja pomostowa
Etap oddychania tlenowego w matriks mitochondrium, polegający na oksydacyjnej dekarboksylacji pirogronianu do acetylo-koenzymu A (acetylo-CoA) z uwolnieniem CO2 i wytworzeniem NADH.
Cykl Krebsa (cykl kwasu cytrynowego)
Szereg reakcji w matriks mitochondrium, w którym grupa acetylowa z acetylo-CoA łączy się ze szczawiooctanem w cytrynian, a w toku kolejnych przemian powstają NADH, FADH2, ATP (lub GTP) oraz uwalniany jest CO2.
Łańcuch oddechowy
Układ czterech kompleksów białkowych ulokowanych w błonie grzebieni mitochondrialnych, uszeregowanych według wzrastającego potencjału oksydoredukcyjnego, przenoszących elektrony i pompujących protony (H+) do przestrzeni międzybłonowej.
Syntaza ATP
Kompleks enzymatyczny w wewnętrznej błonie mitochondrium (i błonach tylakoidów), który wykorzystuje energię gradientu stężeń protonów dyfundujących przez jego kanał do syntezy ATP z ADP i fosforanu nieorganicznego.
Fermentacja mlekowa
Proces beztlenowego oddychania zachodzący w cytozolu (m.in. u bakterii oraz w niedotlenionych mięśniach szkieletowych), w którym pirogronian ulega redukcji do kwasu mlekowego w celu utlenienia NADH do NAD+.
Fermentacja alkoholowa
Proces oddychania beztlenowego (np. u drożdży), w którym pirogronian po odszczepieniu CO2 tworzy aldehyd octowy, a ten po redukcji przez NADH daje alkohol etylowy (etanol).
Denitryfikacja
Proces beztlenowego oddychania u niektórych bakterii (np. Nitrosomonas), w którym rolę ostatecznego akceptora elektronów z NADH pełnią nieorganiczne azotany.
Fotoliza wody
Rozkład cząsteczki wody zachodzący w fotosystemie II (PS II) przy udziale kompleksu rozszczepiającego wodę (OEC) i manganu, dostarczający protonów (H+), elektronów uzupełniających lukę w chlorofilu oraz tlenu cząsteczkowego (O2).
Siła asymilacyjna
Zestaw wysokoenergetycznych cząsteczek w postaci ATP oraz NADPH+H+ powstałych w fazie jasnej fotosyntezy, koniecznych do redukcji CO2 w cyklu Calvina.
Fotofosforylacja cykliczna
Przebieg fazy jasnej fotosyntezy z udziałem wyłącznie fotosystemu I (PS I), w którym wybite elektrony wracają do chlorofilu PS I przez kompleksy cytochromów, generując gradient protonowy i syntezę wyłącznie ATP (bez wytwarzania NADPH i fotolizy wody).
Cykl Calvina
Faza fotosyntezy niezależna od światła przebiegająca w stromie chloroplastu, obejmująca trzy kolejne etapy: karboksylację, redukcję kwasu fosfoglicerynowego (PGA) do aldehydu fosfoglicerynowego (PGAL) oraz regenerację RuBP.
RuBisCO
Karboksylaza rybulozo-1,5-bisfosforanu; kluczowy enzym fazy ciemnej fotosyntezy katalizujący przyłączenie cząsteczki CO2 do RuBP w procesie karboksylacji.
Fotooddychanie
Proces zachodzący u roślin C3 w warunkach silnego nasłonecznienia, wysokiej temperatury i niskiego stężenia CO2, w którym enzym RuBisCO przyłącza do RuBP tlen zamiast dwutlenku węgla, prowadząc do strat energii i biomasy w chloroplastach, peroksysomach i mitochondriach.
Rośliny C4
Rośliny nasłonecznionych i ciepłych stref, u których pierwotna asymilacja CO2 zachodzi w komórkach mezofilu na fosfoenolopirogronian (PEP) z wytworzeniem szczawiooctanu, po czym węgiel jest uwalniany do cyklu Calvina w komórkach pochwy okołowiązkowej.
Rośliny CAM
Rośliny środowisk skrajnie suchych (np. kaktusy), które otwierają aparaty szparkowe i pochłaniają CO2 wyłącznie w nocy, magazynując go w postaci jabłczanu, a cykl Calvina przeprowadzają za dnia.
Chemosynteza
Autotroficzny proces wytwarzania związków organicznych z dwutlenku węgla prowadzony przez bakterie chemoautotroficzne, w którym siła asymilacyjna (ATP) powstaje z utleniania prostych związków nieorganicznych (np. związków azotu, siarki, żelaza).
Glukoneogeneza
Anaboliczny proces wytwarzania glukozy ze związków niecukrowych (np. pirogronianu, aminokwasów, glicerolu), zachodzący głównie w komórkach wątroby (hepatocytach) oraz nerek.
β-oksydacja (oksydacja Knoopa)
Proces rozkładu kwasów tłuszczowych w matriks mitochondrium, polegający na ich cyklicznym utlenianiu do cząsteczek acetylo-koenzymu A (acetylo-CoA) z wytworzeniem zredukowanych nukleotydów (NADH, FADH2).
Cykl mocznikowy (cykl ornitynowy)
Cykliczny szlak metaboliczny w mitochondriach i cytozolu komórek wątroby, w którym toksyczny amoniak wraz z CO2 i asparaginianem jest przekształcany w nietoksyczny mocznik kosztem energii z ATP.