Metabolizm
Reakcje biochemiczne i energetyka komórki
Pojęcie metabolizmu i poziomy organizacji przemian chemicznych:
Metabolizm stanowi całokształt reakcji chemicznych i towarzyszących im przemian energetycznych zachodzących we wszystkich żywych komórkach.
Reakcje te leżą u podstaw wszelkich funkcji fizjologicznych organizmu, takich jak ruch, percepcja bodźców smakowych i węchowych (gdzie związanie liganda z receptorem wyzwala kaskadę transdukcji sygnału, syntezę neuroprzekaźników i transport jonowy przez błony), trawienie czy biosynteza struktur komórkowych.
W naukach biologicznych rozróżnia się cząstki (elementarne składniki materii, np. protony, neutrony, elektrony, fotony) od cząsteczek (drobiny zbudowane z powiązanych chemicznie atomów).
Przestrzenna i sekwencyjna organizacja reakcji:
Szlak metaboliczny: liniowy lub rozgałęziony ciąg reakcji biochemicznych, w którym produkt jednej reakcji staje się substratem dla kolejnej, aż do powstania produktu końcowego ().
Cykl metaboliczny: zamknięty ciąg powiązanych reakcji, w którym produkt ostatniej reakcji jest jednocześnie jednym z kluczowych substratów inicjujących pierwszą reakcję kolejnego cyklu.
Porównanie kierunków metabolicznych – anabolizm a katabolizm:
Anabolizm:
Charakter chemiczny: reakcje syntezy ().
Profil energetyczny: procesy endoenergetyczne (wymagają dostarczenia energii swobodnej z zewnątrz, najczęściej z hydrolizy ATP).
Charakterystyka reagentów: substraty o niskiej masie i małej złożoności cząsteczek przekształcane są w produkty o wysokiej masie cząsteczkowej, złożonej architekturze i wysokim potencjale energetycznym.
Dynamika ontogenetyczna: przeważa w organizmach młodych i rozwijających się, u których tempo tworzenia nowych struktur przewyższa tempo ich degradacji.
Przykłady procesów: fotosynteza, chemosynteza, biosynteza białek, synteza kwasów tłuszczowych, glukoneogeneza, replikacja DNA.
Katabolizm:
Charakter chemiczny: reakcje analizy, degradacji i rozpadu ().
Profil energetyczny: procesy egzoenergetyczne (prowadzą do uwolnienia energii zmagazynowanej w wiązaniach chemicznych, która ulega rozproszeniu w postaci ciepła lub zostaje zmagazynowana w wiązaniach wysokoenergetycznych ATP).
Charakterystyka reagentów: złożone substraty o wysokiej energii wewnętrznej ulegają rozkładowi do prostych, niskoenergetycznych produktów.
Dynamika ontogenetyczna: przeważa w organizmach starych, u których procesy degradacyjne dominują nad procesami odnowy biologicznej.
Przykłady procesów: glikoliza, oddychanie tlenowe, fermentacja mleczanowa i alkoholowa, -oksydacja kwasów tłuszczowych, trawienie enzymatyczne wielkocząsteczkowych składników odżywczych.
W organizmach dorosłych, dojrzałych fizjologicznie, intensywność procesów anabolicznych i katabolicznych ulega zrównoważeniu dynamicznemu.
Chemiczne nośniki energii – trifosforany nukleozydów:
Energia chemiczna użyteczna metabolicznie jest magazynowana i przenoszona wyłącznie wewnątrzkomórkowo za pośrednictwem trifosforanów nukleozydów.
Budowa cząsteczki: zasada azotowa (purynowa lub pirymidynowa), cukier pentoza (ryboza lub deoksyryboza) oraz trzy reszty kwasu fosforowego połączone dwoma labilnymi wiązaniami bezwodnikowymi o charakterze wysokoenergetycznym.
Główne trifosforany nukleozydów obecne w komórkach:
Adenozynotrifosforan () oraz deoksyadenozynotrifosforan (),
Guanozynotrifosforan () oraz deoksyguanozynotrifosforan (),
Cytydynotrifosforan () oraz deoksycytydynotrifosforan (),
Urydynotrifosforan (),
Deoksytymidynotrifosforan ().
Czas połowicznego rozpadu wiązań wysokoenergetycznych w cząsteczce ATP wynosi około . Uniemożliwia to transport ATP między komórkami i wymusza jego nieustanną resyntezę w miejscu zapotrzebowania, jednocześnie zabezpieczając komórkę przed nadmiernym gromadzeniem energii i zaburzeniem homeostazy metabolicznej.
Mechanizmy przemian fosforylacyjnych:
Defosforylacja: stopniowe odszczepianie reszt fosforanowych na drodze hydrolizy, połączone z uwalnianiem porcji zmagazynowanej energii:
Fosforylacja: proces przyłączania reszty fosforanowej do nukleozydu monofosforanu lub difosforanu, wymagający dostarczenia energii:
Typy fosforylacji w zależności od źródła energii:
Fosforylacja substratowa: energia niezbędna do syntezy ATP pochodzi bezpośrednio z rozpadu i utlenienia wysokoenergetycznego substratu organicznego; reszta fosforanowa jest przenoszona z tego substratu na ADP; zachodzi w cytozolu (glikoliza) oraz matriks mitochondrialnym (cykl Krebsa).
Fosforylacja oksydacyjna: energia pochodzi z utleniania zredukowanych nukleotydowych przenośników elektronów (, ) w łańcuchu oddechowym, co generuje elektrochemiczny gradient protonowy napędzający syntazę ATP; zachodzi w grzebieniach wewnętrznej błony mitochondriów.
Fosforylacja fotosyntetyczna (fotofosforylacja): energia wykorzystywana do syntezy ATP pochodzi z kwantów promieniowania świetlnego zaabsorbowanych przez barwniki fotosyntetyczne; zachodzi w błonach tylakoidów chloroplastów (u roślin i protistów) lub ciałek chromatoforowych/wolnych tylakoidów (u bakterii fotosyntetyzujących).
Nukleotydowe przenośniki elektronów i protonów:
Dinukleotyd flawinoadeninowy: forma utleniona , forma zredukowana (przyłącza dwa protony i dwa elektrony).
Dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy: forma utleniona , forma zredukowana (przyłącza dwa elektrony i jeden proton; drugi proton pozostaje w środowisku reakcji).
Ester fosforanowy dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego: forma utleniona , forma zredukowana ; funkcjonuje jako swoisty donor siły redukcyjnej w procesach anabolicznych (np. w cyklu Calvina lub biosyntezie kwasów tłuszczowych).
Enzymy i biokataliza komórkowa
Natura biokatalizatorów:
Katalizator przyspiesza osiągnięcie stanu równowagi reakcji chemicznej poprzez obniżenie energii aktywacji, nie zmieniając ogólnej równowagi termodynamicznej ani kierunku reakcji, a po zakończeniu procesu pozostaje w stanie niezmienionym ilościowo i jakościowo.
Do biokatalizatorów zalicza się: enzymy (głównie białka, rzadziej katalityczne cząsteczki kwasów rybonukleinowych – rybozymy, np. rRNA o aktywności peptydylotransferazy w rybosomie), witaminy oraz hormony.
Budowa i struktura enzymu:
Apoenzym: część białkowa enzymu, determinująca jego specyficzność substratową poprzez unikalną strukturę przestrzenną (trzecio- i czwartorzędową).
Kofaktor: składnik niebiałkowy warunkujący katalityczną aktywność apoenzymu:
Koenzym: drobnocząsteczkowy związek organiczny luźno i odwracalnie połączony z apoenzymem (np. koenzym A – CoA, witaminy, , ).
Grupa prostetyczna: składnik organiczny lub nieorganiczny trwale (kowalencyjnie lub koordynacyjnie) połączony z apoenzymem (np. hemochromogen w hemoenzymach, jony metali).
Holoenzym: kompletny, aktywny katalitycznie kompleks złożony z apoenzymu oraz trwale lub odwracalnie związanego kofaktora.
Centrum aktywne (katalityczne): specyficzny obszar apoenzymu zbudowany z ściśle określonych łańcuchów bocznych aminokwasów, w którym dochodzi do wiązania substratów, koenzymów lub grup prostetycznych.
Centrum allosteryczne: dodatkowe miejsce wiązania regulatorów (efektorów allosterycznych), niebędące centrum aktywnym; jego obsadzenie indukuje zmianę konformacji przestrzennej białka enzymatycznego.

Mechanizm działania i specyficzność enzymatyczna:
Kataliza polega na związaniu substratu z centrum aktywnym i utworzeniu przejściowego kompleksu enzym-substrat (), co obniża energię aktywacji reakcji poprzez wymuszenie naprężeń wiązań chemicznych substratu i optymalną orientację przestrzenną reagujących grup.
Po zajściu reakcji powstaje nietrwały kompleks enzym-produkt (), który ulega dysocjacji, uwalniając wolny produkt i odzyskując nienaruszony enzym gotowy do kolejnego cyklu katalitycznego.
Liczba obrotów enzymu: liczba cząsteczek substratu przekształcanych w produkty przez jedną cząsteczkę enzymu w jednostce czasu (np. na sekundę) przy pełnym wysyceniu enzymu substratem.
Modele dopasowania substratu do centrum aktywnego:
Teoria zamka i klucza (Emil Fischer): centrum aktywne ma sztywny, preformowany kształt ściśle komplementarny do cząsteczki substratu jeszcze przed jej związaniem.
Teoria dłoni i rękawiczki (Daniel Koshland – model indukowanego dopasowania): centrum aktywne enzymu jest elastyczne; dopiero wiązanie substratu indukuje zmianę konformacyjną białka, optymalizując ułożenie grup katalitycznych.
Klasyfikacja enzymów pod względem typu katalizowanej reakcji:
Oksydoreduktazy: katalizują reakcje utleniania i redukcji (przenoszenie elektronów, atomów wodoru lub jonów wodorkowych między donorami a akceptorami).
Transferazy: katalizują przenoszenie określonych grup funkcyjnych (np. grup aminowych, fosforanowych, jednowęglowych) z jednej cząsteczki na drugą.
Hydrolazy: katalizują hydrolityczny rozpad wiązań kowalencyjnych (np. estrowych, glikozydowych, peptydowych) z obligatoryjnym udziałem cząsteczki wody.
Liazy: katalizują niehydrolityczne rozszczepienie wiązań (np. , , ), często z utworzeniem podwójnego wiązania lub odwrotnie – przyłączeniem grupy do podwójnego wiązania bez udziału wody.
Izomerazy: katalizują reakcje przegrupowań wewnątrzcząsteczkowych (racemizacje, epimeryzacje, izomeryzacje geometryczne i optyczne).
Ligazy (syntetazy): katalizują tworzenie nowych wiązań kowalencyjnych (, , , ), co jest bezpośrednio sprzężone z egzoergicznym rozpadem wiązania wysokoenergetycznego w ATP lub innym trifosforanie nukleozydu.
Proenzymy (zymogeny) i kompartmentacja wewnątrzkomórkowa:
Proenzymy: nieaktywne katalitycznie formy enzymów syntetyzowane w komórkach w celu ochrony struktur wewnątrzkomórkowych przed ich litycznym działaniem (np. enzymy proteolityczne).
Aktywacja wymaga specyficznego rozszczepienia proteolitycznego lub określonych warunków środowiska:
Pepsynogen, wydzielany przez komórki główne błony śluzowej żołądka, aktywuje się do aktywnej pepsyny dopiero w silnie kwasowym świetle żołądka pod wpływem kwasu solnego (), zapobiegając autolizie komórek żołądka.
Substancje proenzymatyczne obecne w ziarniakach zbóż ozimych ulegają aktywacji pod wpływem przejścia przez okres niskich temperatur (przechłodzenie), co umożliwia kiełkowanie dopiero w sprzyjającym sezonie wegetacyjnym.
Kompartmentacja: podział przestrzenny komórki na odrębne przedziały (organella otoczone błonami biologicznymi) różniące się składem chemicznym, obecnością enzymów i wartością pH. Środowisko reakcji stanowią wyspecjalizowane koloidy:
Matriks (macierz): wnętrze mitochondrium,
Stroma: wnętrze chloroplastu,
Cytozol: macierz cytoplazmatyczna otaczająca organella komórkowe.
Kinetyka enzymatyczna i czynniki regulujące:
Temperatura środowiska:
Szybkość reakcji rośnie ze wzrostem temperatury zgodnie z regułą van 't Hoffa aż do osiągnięcia optimum termicznego (zwykle u ssaków).
Powyżej następuje gwałtowny spadek aktywności w wyniku termicznej denaturacji białka enzymatycznego (zniszczenie wiązań wodorowych, oddziaływań hydrofobowych i mostków disiarczkowych stabilizujących strukturę przestrzenną).
Wyjątek stanowią enzymy ekstremofilnych archeobakterii (Archaebacteria) bytujących w gorących źródłach, zachowujące stabilność katalityczną w temperaturach bliskich lub przekraczających .
Odczyn środowiska ():
Każdy enzym wykazuje optymalne pH działania, przy którym jego centrum aktywne ma właściwy stan jonizacji:
Amylaza ślinowa: ,
Pepsyna: ,
Trypsyna: ,
Nukleazy trzustkowe: ,
Amylaza trzustkowa: .
Kinetyka Michaelisa-Menten:
Wykres zależności szybkości reakcji () od stężenia substratu () wykazuje przebieg krzywej hiperbolicznej (krzywa nasycenia).
Szybkość maksymalna (): asymptotyczna wartość prędkości, gdy wszystkie dostępne centra aktywne cząsteczek enzymu są całkowicie wysycone substratem.
Stała Michaelisa (): stężenie substratu, przy którym szybkość reakcji osiąga połowę wartości maksymalnej (). Jest miarą powinowactwa enzymu do substratu: im niższa wartość , tym większe powinowactwo enzymu i wyższa aktywność przy niskich stężeniach substratu.

Mechanizmy hamowania aktywności enzymatycznej (inhibicja):
Inhibicja kompetycyjna:
Inhibitor wykazuje wysokie podobieństwo strukturalne do cząsteczki substratu.
Cząsteczka inhibitora konkuruje bezpośrednio z substratem o związanie w centrum aktywnym enzymu.
Skutek kinetyczny: wzrost pozornej wartości (spadek powinowactwa) przy zachowaniu niezmienionej wartości ; inhibicję można całkowicie znieść przez wysokie stężenie substratu.
Inhibicja niekompetycyjna:
Inhibitor nie wykazuje podobieństwa strukturalnego do substratu.
Wiąże się z enzymem w innym miejscu niż centrum aktywne (zarówno z wolnym enzymem, jak i kompleksem ), wywołując deformację przestrzenną centrum aktywnego, co uniemożliwia przeprowadzenie katalizy.
Skutek kinetyczny: obniżenie wartości ; wartość pozostaje bez zmian; wzrost stężenia substratu nie znosi efektu hamowania.
Inhibicja allosteryczna:
Polega na odwracalnym związaniu efektora (inhibitora allosterycznego) w centrum allosterycznym apoenzymu, co skutkuje zmianą konformacji całego białka i inaktywacją centrum katalitycznego.
Jest fundamentalnym elementem sprzężenia zwrotnego ujemnego (ang. feedback inhibition), w którym nagromadzony produkt końcowy szlaku hamuje aktywność enzymu katalizującego jeden z początkowych, kluczowych etapów tego szlaku.

Oddychanie komórkowe tlenowe
Biologiczna rola i bilans ogólny oddychania tlenowego:
Oddychanie tlenowe to kataboliczny proces wieloetapowego, enzymatycznego utleniania wysokoenergetycznych związków organicznych (przede wszystkim heksoz) do prostych związków nieorganicznych ( i ), z udziałem tlenu cząsteczkowego jako ostatecznego akceptora elektronów.
W przeciwieństwie do syntezy ATP w fotosyntezie (wykorzystywanego lokalnie na potrzeby asymilacji węgla), ATP powstałe w procesie oddychania komórkowego zasila wszystkie procesy życiowe komórki: biosyntezy, transport aktywny przez błony, podziały komórkowe, pracę mechanomotoryczną cytoszkieletu, wici i rzęsek.
Równanie sumaryczne:
Kompartmentacja etapów oddychania tlenowego:
U prokariontów: glikoliza, reakcja pomostowa i cykl Krebsa zachodzą w cytozolu, a łańcuch oddechowy zlokalizowany jest we wpukleniach błony komórkowej (mezosomach).
U eukariontów:
Glikoliza: cytozol komórki,
Reakcja pomostowa: matriks (macierz) mitochondrium,
Cykl Krebsa: matriks mitochondrium,
Łańcuch oddechowy i fosforylacja oksydacyjna: grzebienie wewnętrznej błony mitochondrialnej.
Etap I – Glikoliza:
Liniowy ciąg dziesięciu reakcji enzymatycznych, w którym jedna cząsteczka glukozy () ulega rozszczepieniu i utlenieniu do dwóch cząsteczek pirogronianu ().
Przebieg etapu inwestycji energii:
Fosforylacja glukozy do glukozo-6-fosforanu (kosztem 1 cząsteczki ATP),
Izomeryzacja do fruktozo-6-fosforanu,
Ponowna fosforylacja do fruktozo-1,6-bisfosforanu (kosztem 1 cząsteczki ATP),
Rozszczepienie heksodiestry na dwie fosfotriozy: aldehyd 3-fosfoglicerynowy () oraz fosfodihydroksyaceton (który ulega izomeryzacji do drugiego ).
Przebieg etapu zysku energetycznego:
Utlenienie i fosforylacja każdej cząsteczki do 1,3-bisfosfoglicerynianu sprzężona z redukcją (powstają na cząsteczkę glukozy),
Dwie kolejne reakcje fosforylacji substratowej (z udziałem kinazy fosfoglicerynianowej i kinazy pirogronianowej), w których reszty fosforanowe są przenoszone na ADP, dając łącznie , cząsteczki wody metabolicznej oraz .
Zysk netto glikolizy na 1 mol glukozy: (zysk brutto wynosi 4 ATP, lecz 2 ATP są zużywane na aktywację heksozy) oraz .
Etap II – Reakcja pomostowa (dekarboksylacja oksydacyjna pirogronianu):
Pirogronian wytworzony w cytozolu jest transportowany przez obie błony mitochondrialne do matriks.
Kompleks dehydrogenazy pirogronianowej przeprowadza sprzężoną dekarboksylację (odszczepienie atomu węgla w postaci ), utlenienie grupy acetylowej połączone z redukcją do oraz przyłączenie reszty acetylowej do koenzymu A za pomocą wysokoenergetycznego wiązania tioestrowego.
Powstaje acetylo-koenzym A (acetylo-CoA; cząsteczka dwuwęglowa):
Etap III – Cykl Krebsa (cykl kwasu cytrynowego):
Rozpoczyna się kondensacją acetylo-CoA () ze szczawiooctanem () z udziałem wody, dając kwas cytrynowy (cytrynian, ) i uwalniając wolny .
Ciąg przemian izomeryzacji, dwóch dekarboksylacji oksydacyjnych oraz dehydrogenacji:
Przekształcenie cytrynianu w izocytrynian (),
Pierwsza dekarboksylacja oksydacyjna: izocytrynian przekształca się w -ketoglutaran () z wydzieleniem i redukcją ,
Druga dekarboksylacja oksydacyjna: -ketoglutaran przekształca się w bursztynylo-CoA () z wydzieleniem i redukcją ,
Fosforylacja substratowa: rozpad bursztynylo-CoA do bursztynianu () dostarcza energii do syntezy GTP z GDP (u roślin bezpośrednio ATP z ADP); GTP natychmiast przekazuje resztę fosforanową na ADP, tworząc ATP,
Dehydrogenacja bursztynianu do fumaranu () przez dehydrogenazę bursztynianową z jednoczesną redukcją kofaktora ,
Uwodnienie fumaranu do jabłczanu (),
Dehydrogenacja jabłczanu z redukcją , co prowadzi do odtworzenia cząsteczki wyjściowej – szczawiooctanu ().
Gdy w komórce wystąpi deficyt szczawiooctanu, może on zostać uzupełniony bezpośrednio z pirogronianu na drodze karboksylacji z udziałem enzymu zależnego od biotyny.
Sumaryczny bilans cyklu Krebsa na 1 mol spalonej pierwotnie glukozy (dwa obroty cyklu):

Etap IV – Łańcuch oddechowy i utlenianie końcowe:
Wewnętrzna błona mitochondrialna zawiera cztery duże kompleksy wielobiałkowe oraz ruchliwe przenośniki (ubichinon / koenzym Q, cytochrom c), uszeregowane według wzrastającego potencjału oksydoredukcyjnego.
Utlenianie zredukowanych dinukleotydów:
przekazuje elektrony na kompleks I (oksydoreduktaza NADH-ubichinon / FMN),
przekazuje elektrony na kompleks II (dehydrogenaza bursztynianowa),
Elektrony wędrują kolejno przez ubichinon, kompleks III (cytochromy b i ), cytochrom c, aż do kompleksu IV (oksydaza cytochromowa / cytochromy a i ).
Ostatecznym akceptorem elektronów jest tlen cząsteczkowy (). Zredukowany tlen wiąże protony obecne w matriks, tworząc wodę metaboliczną:
Sprzężenie chemiosmotyczne (mechanizm Mitchella):
Transport elektronów przez kompleksy I, III i IV generuje energię wykorzystywaną do aktywnego przepompowywania protonów () z matriks do przestrzeni międzybłonowej.
W przestrzeni międzybłonowej tworzy się wysokie stężenie jonów wodorowych (znacznie niższe pH niż w matriks i cytozolu), generując elektrochemiczny gradient protonowy.
Protony mogą powrócić do matriks wyłącznie przez kanał enzymatyczny kompleksu syntazy ATP (). Ruch protonów zgodnie z gradientem napędza mechaniczny obrót podjednostek enzymu, katalizując fosforylację oksydacyjną ADP do ATP.
Całkowity bilans energetyczny oddychania tlenowego:
Utlenienie 1 mola dostarcza energii do syntezy około , a 1 mola – około .
Zysk netto z 1 cząsteczki glukozy wynosi w warunkach fizjologicznych od 30 do 32 cząsteczek ATP (maksymalny teoretyczny bilans wynosi 36–38 ATP, po odliczeniu kosztu transportu czółenkowego zredukowanego NADH z cytozolu do mitochondrium).
Około uwolnionej energii akumulowane jest w wiązaniach ATP, a pozostałe ulega rozproszeniu jako energia cieplna służąca termoregulacji organizmów stałocieplnych.
Beztlenowe szlaki pozyskiwania energii
Fizjologia organizmów beztlenowych (anaerobów):
Organizmy beztlenowe (bakterie, pierwotniaki beztlenowe, drożdże, pasożyty przewodu pokarmowego, np. tasiemce) oraz komórki tkanek pracujących w deficycie tlenowym (komórki mięśni szkieletowych, bezjądrzaste erytrocyty ssaków pozbawione mitochondriów) nie przeprowadzają łańcucha oddechowego.
Jedynym etapem pozwalającym na wygenerowanie ATP na drodze fosforylacji substratowej jest glikoliza, która dostarcza zaledwie z 1 mola glukozy (zysk energetyczny nawet szesnastokrotnie niższy niż w oddychaniu tlenowym).
Konieczność regeneracji puli :
Podczas utleniania PGAL w glikolizie cząsteczki ulegają redukcji do .
Przy braku tlenu i łańcucha oddechowego wolny uległby całkowitemu wyczerpaniu, co natychmiast zatrzymałoby glikolizę i doprowadziło do śmierci komórki z braku ATP.
Rola drugiego etapu oddychania beztlenowego – redukcji pirogronianu – polega wyłącznie na reoksydacji do , co umożliwia ponowne wejście utlenionego dinukleotydu w kolejny cykl glikolityczny.
Formy fermentacji:
Fermentacja mleczanowa (mlekowa):
Pirogronian wytworzony w glikolizie zostaje zredukowany bezpośrednio do kwasu mlekowego (mleczanu) kosztem wodoru z :
Zachodzi u bakterii mlekowych, w erytrocytach oraz we włóknach mięśni szkieletowych podczas intensywnego wysiłku, gdy układ krążenia nie nadąża z zaopatrywaniem miocytów w tlen cząsteczkowy.
Fermentacja alkoholowa:
Przebiega dwuetapowo:
Pirogronian ulega dekarboksylacji z udziałem dekarboksylazy pirogronianowej do aldehydu octowego z uwolnieniem gazowego dwutlenku węgla:
Aldehyd octowy zostaje zredukowany do alkoholu etylowego (etanolu) przez dehydrogenazę alkoholową kosztem , regenerując :
Prowadzona głównie przez drożdże (Saccharomyces cerevisiae); wydzielany znajduje zastosowanie w przemyśle piekarniczym (spulchnianie ciasta), a etanol – w piwowarstwie i gorzelnictwie.
Oddychanie beztlenowe sensu stricto i proces denitryfikacji:
Od fermentacji różni się obecnością łańcucha transportu elektronów zlokalizowanego w błonie komórkowej bakterii, gdzie ostatecznym akceptorem elektronów i protonów nie jest tlen, lecz utleniony związek nieorganiczny.
Denitryfikacja: proces prowadzony przez bakterie glebowe (np. Nitrosomonas, Pseudomonas), polegający na redukcji azotanów(V) do azotanów(III) (denitryfikacja częściowa) lub do gazowego azotu cząsteczkowego (denitryfikacja całkowita).
Zestawienie porównawcze oddychania tlenowego i beztlenowego:
Cecha | Oddychanie tlenowe | Oddychanie beztlenowe / Fermentacja |
|---|---|---|
Substraty | Glukoza, , ADP, | Glukoza, ADP, (oraz utleniony związek nieorganiczny w oddychaniu beztlenowym) |
Produkty końcowe | , , ATP | Kwas mlekowy lub etanol i ; zredukowany związek nieorganiczny; ATP |
Lokalizacja | Cytozol, matriks i grzebienie mitochondrium | Wyłącznie cytozol komórki |
Ostateczny akceptor elektronów | Tlen cząsteczkowy () | Związek organiczny (pirogronian, aldehyd octowy) lub nieorganiczny (, ) |
Zysk energetyczny netto z 1 mol glukozy | Około (brutto do 36–38 ATP) | (brutto 4 ATP) |
Współczynnik oddechowy () | Zależny od substratu: węglowodany , białka , tłuszcze | Nieoznaczalny (brak zużycia ) lub dążący do nieskończoności |
Fotosynteza – mechanizm i zróżnicowanie
Strategie autotrofizmu:
Autotrofy (organizmy samożywne): syntetyzują własne związki organiczne z prostych substancji nieorganicznych.
Fotoautotrofy: wykorzystują energię promieniowania słonecznego zaabsorbowaną przez barwniki fotosyntetyczne (rośliny, protisty roślinopodobne, sinice, bakterie zielone i purpurowe).
Chemoautotrofy: wykorzystują energię chemiczną wyzwalaną podczas egzoergicznego utleniania zredukowanych związków nieorganicznych (wyłącznie wyspecjalizowane bakterie).
Struktury aparatu fotosyntetycznego:
U roślin i glonów: dwubłonowe chloroplasty; wewnętrzna błona tworzy spłaszczone woreczki – tylakoidy ułożone w stosy (grana), zanurzone w białkowej macierzy – stromie.
U sinic: wolne tylakoidy leżące bezpośrednio w cytozolu, zawierające chlorofil a oraz fikobiliny (fikocyjaninę i fikoerytrynę).
U bakterii zielonych i purpurowych: wpuklenia błony zwane ciałkami chromatoforowymi, zawierające bakteriochlorofile.
Fotosynteza tlenowa (oksygeniczna) a beztlenowa (anoksygeniczna):
Fotosynteza oksygeniczna:
Prowadzona przez rośliny, protisty roślinopodobne i sinice.
Dawcą elektronów i protonów jest woda ();
Produktem ubocznym jest tlen cząsteczkowy ():
Badania z użyciem ciężkiego izotopu tlenu () jednoznacznie dowodzą, że cały wydzielany tlen cząsteczkowy pochodzi z fotolizy cząsteczek wody, a nie z dwutlenku węgla.
Fotosynteza anoksygeniczna:
Prowadzona przez bezwzględnie beztlenowe bakterie zielone i purpurowe siarkowe.
Dawcą elektronów jest siarkowodór () lub wolny wodór;
Tlen nie powstaje, produktem ubocznym jest wolna siarka pierwiastkowa ():
Barwniki fotosyntetyczne i fotouktady:
Barwniki aktywne: chlorofil a i chlorofil b; wykazują maksima absorpcji w zakresie światła niebieskiego (długość fali ok. ) oraz czerwonego (długość fali ok. , , barwa zielona jest odbijana).
Barwniki pomocnicze: karotenoidy (pomarańczowy karoten, żółty ksantofil) oraz fikobiliny; przekazują zaabsorbowaną energię wzbudzenia rezonansowego na cząsteczki chlorofilu w centrum reakcji.
Fotoukład (fotosystem): kompleks antenowy złożony z barwników pomocniczych, białek strukturalnych oraz centrum reakcji zawierającego parę specjalnych cząsteczek chlorofilu a:
Fotosystem I (PS I): cząsteczka pułapkowa wykazuje maksimum absorpcji przy (),
Fotosystem II (PS II): cząsteczka pułapkowa wykazuje maksimum absorpcji przy (); połączony z kompleksem rozszczepiającym wodę (OEC) zawierającym kationy manganu ().

Faza zależna od światła (jasna) – przebieg niecykliczny i cykliczny:
Fotofosforylacja niecykliczna:
Absorpcja kwantu światła przez PS II powoduje wybicie elektronów z chlorofilu .
Luka elektronowa w PS II jest uzupełniana elektronami pochodzącymi z fotolizy wody katalizowanej przez enzymatyczny kompleks OEC:
Wybite elektrony wędrują przez łańcuch przenośników w błonie tylakoidu: plastochinon (Pq) kompleks cytochromów plastocjaninę (Pc) centrum reakcji PS I (), uzupełniając lukę elektronową powstałą w PS I po jego uprzednim wzbudzeniu fotonem.
Elektrony z PS I trafiają na ferredoksynę (Fd), skąd reduktaza ferredoksyna- przenosi je na stromy, redukując akceptor:
Przepływ elektronów przez kompleks cytochromów powoduje aktywne przepompowywanie jonów ze stromy do wnętrza woreczka tylakoidu (lumen). Dodatkowo stężenie protonów w lumen zwiększa fotoliza wody, a w stromie zmniejsza zużycie protonów do redukcji ;
Powstały gradient protonowy wymusza przepływ przez syntazę ATP do stromy, prowadząc do fotofosforylacji ADP do ATP.
Produkty fazy jasnej niecyklicznej: siła asymilacyjna ( i ) oraz produkt uboczny – tlen cząsteczkowy ().
Fotofosforylacja cykliczna:
Uruchamiana w warunkach silnego stresu wodnego (brak dostatecznej ilości wody do fotolizy) lub gdy w komórce występuje wysokie zapotrzebowanie na ATP przy nadmiarze NADPH.
Bierze w niej udział wyłącznie Fotosystem I (PS I).
Elektrony wybite z trafiają na ferredoksynę, lecz zamiast na reduktazę są zawracane przez kompleks cytochromów i plastocjaninę z powrotem do .
Zamknięty obieg elektronów generuje gradient protonowy i syntezę ATP przez syntazę ATP, bez fotolizy wody, bez wydzielania tlenu i bez redukcji .
Faza niezależna od światła (ciemna) – Cykl Calvina-Bensona:
Zachodzi w stromie chloroplastów i składa się z trzech faz:
Karboksylacja: enzym karboksylaza/oksygenaza rybulozo-1,5-bisfosforanu (RuBisCO) przyłącza dwutlenek węgla () do pięciowęglowego akceptora – rybulozo-1,5-bisfosforanu (RuBP). Powstaje przejściowy, skrajnie nietrwały związek sześciowęglowy (), który natychmiast ulega hydrolitycznemu rozpadowi na dwie cząsteczki kwasu 3-fosfoglicerynowego (PGA, ):
Redukcja: cząsteczki PGA ulegają fosforylacji kosztem ATP do kwasu 1,3-bisfosfoglicerynowego, a następnie redukcji przez do aldehydu 3-fosfoglicerynowego (PGAL, ):
Regeneracja: z każdych sześciu powstałych cząsteczek PGAL tylko jedna () stanowi czysty zysk asymilacyjny, służący do syntezy glukozy, kwasów tłuszczowych i aminokwasów. Pozostałe pięć cząsteczek () ulega ciągowi skomplikowanych kondensacji i izomeryzacji z nakładem energii z ATP, odtwarzając trzy cząsteczki RuBP ():
Do zsyntetyzowania 1 mola glukozy () cykl musi związać , zużywając i .
Wpływ wyłączenia światła na dynamikę cyklu Calvina: brak fazy jasnej natychmiast odcina dopływ siły asymilacyjnej (ATP i NADPH mają ułamek sekundy półtrwania); faza redukcji i regeneracji ulega zahamowaniu, co powoduje gwałtowny spadek stężenia RuBP do zera oraz gwałtowny wzrost i utrzymywanie się wysokiego stężenia kwasu 3-fosfoglicerynowego (PGA).

Czynniki wpływające na intensywność fotosyntezy:
Światło: warunek konieczny fazy fotochemicznej; intensywność fotosyntezy rośnie do świetlnego punktu nasycenia; przy nadmiernym natężeniu dochodzi do fotooksydacji i niszczenia chlorofilu. Rośliny dzielą się na światłolubne (heliofile, wyższe nasycenie) i cienioznośne (skiofile, optymalna praca przy słabym oświetleniu).
Temperatura: determinuje aktywność enzymów cyklu Calvina (głównie RuBisCO); przedział pracy wynosi , z optimum około .
Stężenie dwutlenku węgla (): naturalne stężenie atmosferyczne (ok. ) stanowi główny czynnik ograniczający wydajność asymilacji na lądzie; sztuczne nasycanie szklarni dwutlenkiem węgla (np. przez suchy lód) potęguje przyrost biomasy warzyw.
Dostępność wody: woda warunkuje turgor komórek szparkowych umożliwiający asymilację oraz dostarcza elektronów w fotolizie.
Modyfikacje szlaków asymilacji węgla u roślin – typy , i CAM:
Rośliny : pierwotnym produktem asymilacji jest trójwęglowy PGA; w warunkach wysokiej temperatury i suszy zamykają aparaty szparkowe, co drastycznie obniża fotosyntezę i inicjuje fotooddychanie.
Rośliny (kukurydza, proso, trzcina cukrowa):
Charakteryzują się przestrzennym rozdzieleniem procesów wiązania (anatomia wieńcowa liścia – komórki mezofilu i komórki pochwy okołowiązkowej).
W mezofilu enzym karboksylaza fosfoenolopirogronianowa (karboksylaza PEP), nieposiadająca powinowactwa do tlenu, wiąże z kwasem fosfoenolopirogronowym (PEP, ), tworząc szczawiooctan (), przekształcany w jabłczan.
Jabłczan dyfunduje plazmodesmami do komórek pochwy okołowiązkowej, gdzie ulega dekarboksylacji: uwolniony osiąga wysokie stężenie lokalne i zasila RuBisCO w klasycznym cyklu Calvina bez strat fotorespiracyjnych, a pirogronian wraca do mezofilu do odtworzenia PEP.
Rośliny CAM (gruboszowate, ananasowate, kaktusy):
Wykazują czasowe rozdzielenie procesów asymilacji węgla w celu maksymalnej oszczędności wody.
W nocy aparaty szparkowe są otwarte: jest asymilowany przez karboksylazę PEP do szczawiooctanu, a powstały jabłczan jest gromadzony w wakuolach w postaci kwasu jabłkowego.
W dzień aparaty szparkowe są szczelnie zamknięte: kwas jabłkowy opuszcza wakuolę i ulega dekarboksylacji w cytozolu; uwolniony wnika do chloroplastów, gdzie w pełnym świetle wchodzi w cykl Calvina zasilany siłą asymilacyjną z fazy jasnej.
Fotooddychanie (fotorespiracja)
Przyczyny i uwarunkowania środowiskowe:
Proces metaboliczny zachodzący u roślin typu w warunkach silnego nasłonecznienia, wysokiej temperatury otoczenia oraz deficytu wody w glebie.
W reakcji obronnej przed utratą wody na drodze transpiracji roślina zamyka aparaty szparkowe. Skutkuje to gwałtownym spadkiem stężenia w przestworach międzykomórkowych mezofilu przy jednoczesnym wzroście stężenia fotochemicznie produkowanego .
Przy wysokim stosunku do enzym RuBisCO ujawnia swoją drugą funkcję katalityczną – aktywność oksygenazową, wiążąc z rybulozo-1,5-bisfosforanem (RuBP) cząsteczkę tlenu zamiast dwutlenku węgla.
Przebieg procesu w trzech organellach komórkowych:
1. Chloroplast:
RuBisCO katalizuje przyłączenie do RuBP (), co skutkuje powstaniem jednej cząsteczki kwasu 3-fosfoglicerynowego (PGA, ) oraz jednej cząsteczki kwasu 2-fosfoglikolowego (fosfoglikolanu, ):
Fosfoglikolan ulega defosforylacji do glikolanu, który opuszcza chloroplast.
2. Peroksysom:
Glikolan zostaje utleniony przez oksydazę glikolanową do glioksylanu z równoczesnym powstaniem toksycznego nadtlenku wodoru ().
Peroksysomalny enzym katalaza natychmiast rozkłada nadtlenek wodoru:
Glioksylan na drodze transaminacji z kwasem glutaminowym przekształca się w aminokwas glicynę, która jest transportowana do mitochondrium.
3. Mitochondrium:
Dwie cząsteczki glicyny () ulegają dekarboksylacji i deaminacji, tworząc jedną cząsteczkę aminokwasu seryny (), z wydzieleniem cząsteczki dwutlenku węgla () oraz jonu amonowego ():
Powstała seryna wraca do peroksysomu, gdzie po przekształceniu w glicerynian trafia do chloroplastu, ulega fosforylacji kosztem ATP i zasila pulę PGA.
Skutki metaboliczne fotooddychania:
Prowadzi do utraty od do nawet uprzednio zasymilowanego węgla organicznego pod postacią uwolnionego .
Zużywa znaczne ilości ATP i NADPH na regenerację intermediatów, nie wytwarzając w zamian użytecznej energii biologicznej (powstały w mitochondrium NADH jest niewspółmiernie mały w stosunku do poniesionych nakładów).
Drastycznie obniża produktywność pierwotną i plonowanie roślin uprawnych typu .
Stanowi ewolucyjną pozostałość po wczesnych okresach biosfery, gdy stężenie tlenu w atmosferze pierwotnej było znikome, a enzym RuBisCO nie musiał wykazywać absolutnej selektywności wobec .
Chemosynteza
Istota chemoautotrofizmu:
Chemosynteza to proces autotroficznego wytwarzania związków organicznych z dwutlenku węgla i wody, prowadzony wyłącznie przez wyspecjalizowane bakterie (prokarionty), kosztem energii chemicznej uwolnionej podczas utleniania zredukowanych związków mineralnych (lub prostych związków jednowęglowych).
Odbywa się w środowiskach pozbawionych światła (gleba, osady denne, kominy hydrotermalne w strefie afotycznej oceanów).
Etap I – Wytwarzanie energii użytecznej biologicznie (ATP i zredukowanego przenośnika):
Bakterie utleniają związki nieorganiczne, a uwolniona energia jest wykorzystywana do fosforylacji ADP do ATP oraz redukcji nukleotydów przenośnikowych w łańcuchu transportu elektronów zlokalizowanym w błonie komórkowej:
Bakterie nitryfikacyjne:
Nitrosomonas: utleniają amoniak do kwasu azotowego(III) (azotynów):
Nitrobacter: utleniają azotyny do kwasu azotowego(V) (azotanów):
Bakterie siarkowe:
Beggiatoa: utleniają siarkowodór do wolnej siarki pierwiastkowej:
Thiobacillus / Thiotrix: utleniają siarkę pierwiastkową do kwasu siarkowego(VI):
Bakterie żelazowe (Leptothrix, Ferrobacillus): utleniają jony żelaza(II) do żelaza(III):
Bakterie wodorowe: utleniają wodór cząsteczkowy do wody:
Bakterie węglowe: utleniają tlenek węgla(II) do dwutlenku węgla:
Etap II – Asymilacja dwutlenku węgla:
Asymilacja zachodzi w cytozolu bakterii w cyklu Calvina-Bensona z udziałem enzymu RuBisCO i akceptora RuBP, w sposób identyczny jak w ciemnej fazie fotosyntezy.
Do wytworzenia 1 mola glukozy zużywane jest do energii pozyskanej w etapie I; pozostałe ulega rozproszeniu w postaci ciepła.
Rola ekologiczna chemoautotrofów:
Stanowią jedynych producentów biomasy w ekosystemach głębinowych pozbawionych dopływu światła słonecznego (np. wokół hydrotermalnych kominów oceanicznych, gdzie zasilają troficznie m.in. rurkoczułkowce Riftia pachyptila).
Uczestniczą w globalnym obiegu pierwiastków biogennych: bakterie nitryfikacyjne przekształcają fitotoksyczny amoniak w przyswajalne dla roślin wyższych jony azotanowe(V) ().
Inne procesy metaboliczne
Glukoneogeneza:
Istota procesu: enzymatyczna synteza glukozy z prekursorów niecukrowych (mleczanu, glicerolu, aminokwasów glukogennych, pirogronianu).
Lokalizacja narządowa i komórkowa: zachodzi głównie w wątrobie (hepatocyty – ok. ) oraz w korze nerek (nefrony – ok. ); reakcje przebiegają w mitochondrium, cytozolu i świetle siateczki śródplazmatycznej.
Mechanizm szlaku:
Nie jest prostym odwróceniem glikolizy, gdyż omija trzy nieodwracalne, silnie egzoergiczne reakcje glikolityczne za pomocą czterech specyficznych enzymów:
Pirogronian ulega karboksylacji w matriks mitochondrium do szczawiooctanu kosztem ATP (karboksylaza pirogronianowa),
Szczawiooctan w cytozolu ulega dekarboksylacji i fosforylacji do fosfoenolopirogronianu kosztem GTP (karboksykinaza fosfoenolopirogronianowa),
Fruktozo-1,6-bisfosforan ulega defosforylacji do fruktozo-6-fosforanu (fruktozo-1,6-bisfosfataza),
Glukozo-6-fosforan w siateczce śródplazmatycznej ulega hydrolizie do wolnej glukozy (glukozo-6-fosfataza), która opuszcza komórkę przez transportery GLUT do krwi.
Cykl Corich: fizjologiczne sprzężenie mięśniowo-wątrobowe; mleczan wytworzony w pracujących beztlenowo mięśniach jest transportowany przez krew do wątroby, tam przekształcany w glukozę na drodze glukoneogenezy, po czym glukoza wraca z krwią do mięśni jako źródło energii.
-Oksydacja kwasów tłuszczowych (oksydacja Knoopa):
Istota i lokalizacja: szlak rozkładu kwasów tłuszczowych zachodzący w matriks mitochondrium (u eukariontów) lub w cytozolu (u prokariontów).
Przebieg procesu:
Krótkie kwasy tłuszczowe (do 10 atomów węgla) swobodnie przenikają przez błony mitochondrialne; kwasy długołańcuchowe wymagają aktywacji do acylo-CoA w cytozolu kosztem ATP oraz transportu przez wewnętrzną błonę mitochondrialną za pośrednictwem czółenka karnitynowego.
W matriks cząsteczka kwasu tłuszczowego ulega powtarzalnej, czteroreakcyjnej sekwencji:
Dehydrogenacja przez dehydrogenazę acylo-CoA z redukcją ,
Uwodnienie podwójnego wiązania (przyłączenie cząsteczki ),
Dehydrogenacja grupy hydroksylowej z redukcją ,
Rozszczepienie tiolityczne (tioliza) przez cząsteczkę , co odcina dwuwęglowy fragment w postaci acetylo-CoA i skraca łańcuch kwasu o dwa atomy węgla.
Kwasy o parzystej liczbie atomów węgla rozpadają się całkowicie na cząsteczki acetylo-CoA (np. z kwasu palmitynowego powstaje 8 cząsteczek acetylo-CoA, które wchodzą w cykl Krebsa).
Kwasy o nieparzystej liczbie atomów węgla w ostatnim cyklu dają jedną cząsteczkę acetylo-CoA () oraz jedną cząsteczkę propionylo-CoA ().
Ketogeneza i kwasica ketonowa: przy diecie bogatotłuszczowej, głodzeniu lub nieleczonej cukrzycy nadmiar acetylo-CoA przewyższa możliwości przerobowe cyklu Krebsa (spowodowane m.in. wyczerpaniem szczawiooctanu do glukoneogenezy). Dochodzi wówczas do syntezy ciał ketonowych (acetooctanu, -hydroksymaślanu, acetonu). Ich nadmierne stężenie we krwi obniża pH poniżej wartości fizjologicznej (), wywołując zagrażającą życiu kwasicę metaboliczną.
Cykl mocznikowy (ornitynowy Krebsa-Henseleita):
Cel fizjologiczny: neutralizacja silnie neurotoksycznego amoniaku (), powstającego w tkankach w wyniku deaminacji aminokwasów, poprzez przekształcenie go w obojętny, nietoksyczny i dobrze rozpuszczalny mocznik.
Lokalizacja: hepatocyty wątroby; szlak jest rozdzielony pomiędzy matriks mitochondrium a cytozol.
Etapy cyklu mocznikowego:
Matriks mitochondrium: amoniak reaguje z dwutlenkiem węgla (pochodzącym z dekarboksylacji w cyklu Krebsa) i dwiema cząsteczkami ATP, tworząc karbamoilofosforan (enzym: syntaza karbamoilofosforanowa I).
Reszta karbamoilowa zostaje przeniesiona na aminokwas ornitynę, tworząc cytrulinę (enzym: karbamoilotransferaza ornitynowa). Cytrulina jest transportowana przez przenośnik błonowy do cytozolu.
Cytozol: cytrulina kondensuje z aminokwasem asparaginianem (który dostarcza drugą grupę aminową mocznika) kosztem hydrolizy cząsteczki ATP do AMP i pirofosforanu (), dając argininobursztynian.
Argininobursztynian ulega rozszczepieniu do argininy oraz fumaranu (fumaran zostaje włączony do cyklu Krebsa, tworząc metaboliczne powiązanie obu cykli – tzw. dwucykl Krebsa).
Arginina pod wpływem enzymu arginazy ulega hydrolizie z udziałem cząsteczki wody, uwalniając mocznik i regenerując ornitynę.
Ornityna powraca do matriks mitochondrium, zamykając cykl.
Mocznik trafia do układu krążenia, jest filtrowany w ciałkach nerkowych i wydalany z organizmu wraz z moczem.
Analiza problemów metabolicznych i doświadczeń
Kinetyka i termoregulacja enzymatyczna w organizmach zmiennocieplnych:
Węże po pobraniu pokarmu przemieszczają się w pobliże źródeł ciepła, aby podnieść temperaturę ciała. Zwiększa to energię kinetyczną cząsteczek, przyspiesza tempo tworzenia kompleksów enzym-substrat i optymalizuje aktywność enzymów trawiennych układu pokarmowego, skracając czas trawienia i zapobiegając procesom gnilnym zalegającego pokarmu.
Podczas długotrwałej głodówki węże odsuwają się od źródeł ciepła do chłodniejszych kryjówek, co obniża tempo metabolizmu podstawowego, spowalnia zużycie zmagazynowanych rezerw glikogenu i lipidów oraz ogranicza straty energii.
Mechanizm termogenezy bezdrżeniowej w brunatnej tkance tłuszczowej:
Błona wewnętrzna licznych mitochondriów komórek brunatnej tkanki tłuszczowej zawiera fizjologiczne białko rozprzęgające – termogeninę (UCP-1).
Termogenina tworzy kanał jonowy, przez który protony () zgromadzone w przestrzeni międzybłonowej powracają do matriks z pominięciem syntazy ATP.
Energia zgromadzona w gradiencie elektrochemicznym protonów nie zostaje zmagazynowana w wiązaniach ATP, lecz ulega natychmiastowemu rozproszeniu w postaci ciepła.
Gęsta sieć naczyń krwionośnych oplatających tkankę umożliwia szybkie rozprowadzenie wytworzonego ciepła po całym ciele noworodków lub zwierząt wybudzających się z hibernacji.
Transport gazów i efekt Bohra w tkankach o intensywnym metabolizmie:
W intensywnie pracujących komórkach (np. włóknach mięśniowych) zachodzi wzmożone oddychanie tlenowe, generujące duże ilości .
Pod wpływem erytrocytarnej anhydrazy węglanowej dwutlenek węgla ulega hydratacji do kwasu węglowego, który dysocjuje na jony wodorowęglanowe () i protony (), obniżając lokalne pH osocza.
Spadek pH powoduje protonację reszt aminokwasowych w hemoglobinie, co obniża jej powinowactwo do tlenu (przesunięcie krzywej dysocjacji hemoglobiny w prawo – efekt Bohra).
W efekcie hemoglobina znacznie łatwiej oddaje tlen w naczyniach włosowatych tkanek o wysokim zapotrzebowaniu tlenowym, co usprawnia dyfuzję tlenu do mitochondriów.
Endokrynna regulacja gospodarki węglowodanowo-lipidowej:
Insulina stymuluje wychwyt glukozy przez komórki, nasila glikolizę i glikogenogenezę w wątrobie i mięśniach oraz hamuje lipolizę w tkance tłuszczowej poprzez stymulację fosfatazy defosforylującej (inaktywującej) lipazę triacyloglicerolową oraz obniżanie stężenia cAMP.
Glukagon oraz adrenalina działają antagonistycznie: poprzez receptor sprzężony z białkiem G stymulują cyklazę adenylanową do syntezy cAMP. cAMP aktywuje kinazę białkową A, która fosforyluje i aktywuje lipazę triacyloglicerolową, wyzwalając lipolizę i uwalnianie wolnych kwasów tłuszczowych oraz stymulując glikogenolizę w wątrobie w stanach hipoglikemii.
Doświadczalna weryfikacja oddychania kiełkujących nasion:
W szczelnie zamkniętym układzie z kiełkującymi nasionami grochu i naczyniem z wodą wapienną () zachodzi intensywne oddychanie tlenowe.
Wydzielany przez nasiona reaguje z wodą wapienną, tworząc nierozpuszczalny węglan wapnia (), co powoduje zmętnienie roztworu:
Równoczesne pochłanianie przez nasiona i związanie wytworzonego przez odczynnik obniża ciśnienie wewnątrz kolby, wywołując podciąganie zabarwionej cieczy w rurce manometrycznej w kierunku kolby.
Prawidłowa próba kontrolna wymaga zastosowania nasion martwych (uprzednio ugotowanych i ostudzonych do temperatury pokojowej) o identycznej masie, umieszczonych w identycznym zestawie aparaturowym.