Historia: Liberalismoa, Feminismoa, Nazionalismoa eta Ideologia Politikoak

Leku-oharretan oinarritutako flashcard multzo zabala, Aro Garaikideko kontzeptu historiko, politiko eta sozial nagusiak biltzen dituena (Feminismoa, Nazionalismoa, Nazismoa, Iraultza Sobietarra, etab.).

Olaudah Equiano

Bizitza osoan esklabotzaren kontra egin zuen gizona; Erresuma Batuko William Wilberforce konbentzitu zuen salerosketaren aurka egiteko.

William Wilberforce

Erresuma Batuko parlamentuko kidea, $1807$n Atlantiko barruko esklaboen salerosketa debekatzea lortu zuena.

Abraham Lincoln

Estatu Batuetako presidentea ($1809$–$1865$); herrialdearen batasuna eta esklabotzaren deuseztapena bultzatu zituen, nahiz eta hasieran berdintasun osoa ez defendatu.

Frederick Douglass

Esklabo gisa jaio zen aktibista eta hizlaria ($1817$–$1895$); Lincoln konbentzitu zuen afroamerikarren eskubide berdintasunaren alde.

Montesquieu

Botere bereizketaren pentsalari nagusia ($1689$–$1755$); boterea legegilea, betearazlea eta judiziala adarretan banatzea proposatu zuen.

Noble kapareak

Euskal Herriko (Bizkaia eta Gipuzkoa) sistema foralean nobleziako kidetzat hartzen ziren biztanleak, teorian pribilegiatuak baina gehienak nekazari pobreak.

Gerda Lerner

Emakumeen historiaren aitzindaria; patriarkatua eraikuntza sozial gisa defendatu zuen eta ugalketa-harremanak aztertzearen garrantzia azpimarratu zuen.

Olympe de Gouges

"Emakume eta Herritarren Eskubideen Adierazpena" idatzi zuen Frantziako Iraultzaren garaian; gillotinatua izan zen.

Joan Scott

Historialaria, generoaren kontzeptua gizarteak eta kulturak eraikitako zerbait bezala garatu zuena historiografiaren barruan.

Mary Wollstonecraft

Feminismo modernoaren aitzindaria; emakumeen gutxiagotasuna hezkuntza faltaren ondorio zela defendatu zuen.

Flora Tristan

Sozialismoa eta feminismoa uztartu zituen pentsalaria; "Munduko langileak, elkar zaitezte" esaldiaren sortzailea.

Charles Fourier

Sozialista utopikoa, falansterioak proposatu zituena eta ziurrenik "feminismo" hitza asmatu zuena.

Clara Zetkin

$Martxoaren 8$ko Emakumeen Nazioarteko Egunaren sustatzaile nagusia eta sozialista alemaniarra.

Alexandra Kollontai

Historiako lehen emakume ministroa; Errusiako Iraultzaren ondoren dibortzioa eta abortua legeztatzen lagundu zuen.

Clara Campoamor

Espainian emakumeen boto eskubidearen defendatzaile nagusia, $1931$n eskubide hori lortu zuena.

Emmeline Pankhurst

Britainia Handiko sufragista erradikalen buruzagia; boto eskubidea lortzeko ekintza zuzenak eta sabotajeak antolatu zituen.

Sojourner Truth

Esklabo ohia, arrazakeriaren eta emakumeen diskriminazioaren aurkako borrokaren ikur bihurtu zena.

Federica Montseny

Espainiako lehen emakume ministroa; Gerra Zibilaren garaian abortatzeko eskubidea sustatu zuen.

John Stuart Mill

Emakumeen boto eskubidearen alde egin zuen lehen politikari eta filosofo garrantzitsuenetako bat.

Sophie Scholl

Nazismoaren aurkako erresistentzian parte hartzeagatik exekutatu zuten ikasle alemaniarra.

Generoa

Gizonen eta emakumeen arteko desberdintasun sozial eta kulturalak definitzen dituen kontzeptua.

Patriarkatua

Gizonek boterea eta pribilegio nagusiak dituzten sistema soziala, historian zehar eraikitakoa.

Historia kontributiboa

Emakumeak historian sartzen dituen ikuspegia, baina bigarren mailako pertsonaia bezala mantentzen dituena.

Herstory

Emakumeen esperientziak eta historia propioa erdigunean jartzea proposatzen duen ikuspegia.

Ekoizpen-harremanak

Langileen eta nagusien arteko harreman ekonomikoak, Marxek aztertutakoak.

Ugalketa-harremanak

Gizonen eta emakumeen arteko botere-harremanak familiaren, sexualitatearen eta seme-alaben inguruan.

Domestizitatea

Emakumearen lekua etxean eta etxeko lanetan dagoela defendatzen duen XIX. mendeko ideia.

Sufragismoa

Emakumeek boto eskubidea lortzeko XIX. mende amaieran eta XX. mende hasieran sortutako mugimendua.

Paperezko berdintasuna

Legeek berdintasuna aitortu arren, praktikan desberdintasunak mantentzen direnean gertatzen den egoera.

Emantzipazioa

Askatasuna lortzeko eta mendekotasuna gainditzeko prozesua, berdintasun juridiko eta soziala helburu duena.

Komunismo primitiboa

Historiaren hasierako gizarte berdinzalea, klase sozialik eta jabetza pribaturik gabekoa.

Putting-Out System

Protoindustrializazio garaiko sistema, non produktuak langileen etxeetan egiten ziren.

Factory System

Industria Iraultzarekin lana etxeetatik fabriketara pasatu zuen sistema.

Coverture

Ingalaterra eta AEBetan emakume ezkonduak juridikoki senarraren menpe jartzen zituen sistema.

Napoleonen Kode Zibila

$1804$ko lege multzoa, emakumeak eta adingabeak gizonaren menpekotasunean jartzen zituena.

Falansterioa

Charles Fourierrek proposatutako komunitate utopikoa, gizonezkoen eta emakumezkoen arteko eskubide berdintasunean oinarritua.

Nazioa

Historia, hizkuntza, kultura edo tradizio komunak partekatzen dituen pertsona-taldea.

Estatua

Lurralde jakin batean botere politikoa, gobernua eta subiranotasuna duen erakundea.

Estatu-nazioa

Estatuaren eta nazioaren mugak bat datozenean sortzen den eredu politikoa.

Nazionalismoa

Nazioaren identitatea eta burujabetza defendatzen dituen ideologia.

Autodeterminazio eskubidea

Herri batek bere etorkizun politikoa askatasunez erabakitzeko duen eskubidea.

Gutxiengo nazionala

Beste nazio baten barruan bizi den talde nazional desberdina.

Irredentismoa

Beste estatu batean dauden nazio bereko kideak estatu nagusiarekin batzeko nahia.

Sionismoa

Juduek beren estatu propioa sortzeko XIX. mende amaieran garatutako mugimendua.

Nazionalismo etnikoa

Nazioa odolean, jatorrian edo hizkuntzan oinarritzen dela dioen ideologia.

Nazionalismo zibikoa

Nazioa herritartasunean, legeetan eta balio komunetan oinarritzen dela dioen ideologia.

Giuseppe Mazzini

Italiako batasunaren aldeko nazionalismoaren teoriko nagusia.

Kolonialismoa

Europako potentziek beste kontinenteetako lurraldeak okupatzeko eta ustiatzeko politika.

Inperialismoa

XIX. mendetik aurrera potentziek lurralde osoak menderatzeko garatu zuten politika zabala.

Metropolia

Kolonia bat kontrolatzen eta gobernatzen duen estatu nagusia.

Esklabotza

Pertsonak ondasun edo jabetza gisa tratatzen dituen sistema.

Merkataritza triangeluarra

Europa, Afrika eta Amerikaren arteko merkataritza sarea (manufakturak, esklaboak eta lehengaiak).

Darwinismo soziala

Herri batzuk besteak baino nagusiagoak direla dioen ideologia, inperialismoa justifikatzeko erabilia.

Akulturalizazioa

Herri batek bere kultura galdu eta beste baten eragina bereganatzeko prozesua.

Genozidioa

Talde etniko, nazional edo erlijioso bat suntsitzeko asmoz egindako ekintza sistematikoak.

Neokolonialismoa

Herrialde aberatsek herrialde pobreak ekonomikoki kontrolatzen jarraitzen duten egoera, independentzia lortu ondoren ere.

Theodor Herzl

Sionismo politikoaren sortzailea, $1896$an estatu judu baten beharra defendatu zuena.

Otto von Bismarck

Alemaniako kantzilerra; aliantza sistemen bidez Europan bakea eta Frantziaren isolamendua bilatu zituena.

Gavrilo Princip

Serbiar nazionalista, Sarajevoko atentatuaren bidez Lehen Mundu Gerraren hasiera eragin zuena.

Milunka Savić

Lehen Mundu Gerrako emakume soldadu saritua, hasieran gizonez mozorrotuta parte hartu zuena.

Armistizioa

Borroka eteteko akordioa; Lehen Mundu Gerran $1918$ko azaroaren $11$n sinatu zen.

Entente Hirukoitza

Frantziak, Erresuma Batuak eta Errusiak osatutako blokeari deitzen zaio.

Raphael Lemkin

Jurista, $1944$an "genozidio" hitza sortu eta herri baten suntsiketa definitu zuena.

Holokaustoa (Shoah)

Nazi Alemaniak egindako sei milioi judu ingururen genozidio sistematikoa.

Poraimos

Naziek Bigarren Mundu Gerran ijitoen aurka egindako genozidioa.

Nazio Batuen Erakundea (NBE)

$1945$ean sortutako erakundea, munduko bakea eta diplomazia mantentzeko helburuarekin.

Benito Mussolini

Faxismoaren sortzailea eta Italiako diktadorea ($1883$-$1945$).

Erromarako Martxa

$1922$an Mussoliniren jarraitzaileek egindako mobilizazioa, faxismoa boterera eraman zuena.

Korporatibismoa

Faxismoaren sistema ekonomikoa, langileak eta enpresariak estatuaren kontrolpeko korporazioetan batzen dituena.

Estatu totalitarioa

Gizartearen eta bizitzaren alderdi guztiak kontrolatzen dituen estatu eredua.

Camicia Nere

Mussoliniren talde paramilitarrak (Alkandora Beltzak), indarkeria erabiltzen zutenak.

Sección Femenina

Espainiako Falangearen emakumeen erakundea, emakumeak emazte eta ama izateko hezten zituena.

Führer

Alemanieraz "buruzagia" esan nahi du; Hitlerrek erabilitako titulua dugu.

Gestapo

Alemania naziko polizia sekretua, oposizioa jazartzeaz arduratzen zena.

Lebensraum

Hitlerren teoriaren arabera, Alemaniak herria garatzeko behar zuen "bizi-espazioa".

Nurenbergeko Legeak

$1935$ean juduei herritartasuna eta eskubideak kendu zizkieten lege diskriminatzaileak.

Kristal Hautsiaren Gaua

$1938$ko azaroan juduen aurka egindako eraso masiboa eta suntsitzailea.

Bipolarizazioa

Gerra Hotzean mundua bi bloketan (kapitalista eta komunista) banatu zeneko egoera.

Marshall Plana

AEBek Europa berreraikitzeko eta komunismoa gelditzeko emandako laguntza ekonomikoa.

NATO

$1949$an sortutako mendebaldeko potentzien aliantza militarra.

Varsoviako Ituna

$1955$ean Sobietar Batasunak eta bere aliatuek NATOri erantzuteko sortutako aliantza.

Mikhail Gorbachev

Perestroika eta Glasnost erreformak bultzatu zituena, Gerra Hotzaren amaiera ekarriz.

Muhammad

Islamaren profeta eta sortzailea; Gabriel aingeruaren errebelazioa jaso zuen $610$ean.

Jihadismoa

Islamismoaren adar erradikala, gizartea indarkeriaren bidez antolatu nahi duena.

Sharia

Koranean eta tradizioan oinarritutako lege islamikoari deitzen zaio.

Nazioen Liga

Lehen Mundu Gerraren ondoren ($1919$) sortutako erakundea, munduko bakea bermatzeko helburuarekin.

Boltxebikeak

Leninek zuzendutako alderdi iraultzailea, $1917$an Errusian boterea hartu zuena.

SESB

$1922$an sortutako Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna.

Joseph Stalin

Sobietar Batasuneko diktadorea ($1878$-$1953$), industrializazio azkarra eta errepresio gogorra ezarri zituena.

Gulag

Sobietar Batasuneko lan behartuko kontzentrazio-esparruen sistema.

Holodomor

$1932$-$1933$an Ukrainan Stalinek eragindako gosete ikaragarria.

Leon Trotsky

Armada Gorriaren sortzailea; Stalinekin aurrez aurre egon ondoren, erbestean hil zuten.