Geschiedenis van ZO-EU: belangrijke termen

termen waarvan tijdens de les specifiek gezegd is dat ze belangrijk zijn, staan IN HOOFDLETTERS, of in het geval van jaartallen, met een (!). Dit is niet per sé accuraat meer naar de latere lessen toe

transhumance

boeren trekken in de zomer met hun vee naar hoger gelegen gebieden in de bergen. De reden van deze trek is dat het in de zomer veelal te heet en te droog is in de lagere delen. (=semi-nomadische manier van vee houden)

grieken

een autochtoon volk op de balkan

macedoniërs

een autochtoon volk op de balkan, oftewel zijn dit grieken, oftewel zijn dit gehelleniseerde illyriers. Rond de 4e eeuw voor christus slokt het macedonisch konkrijk de grieken op onder lijding van Alexander de Grote, dit vormt de hellenistische beschaving

thraciers

een autochtoon volk dat volgens griekse bronnen in het oosten van de balkan leefden

illyrische stammen

een autochtoon volk dat volgens griekse bronnen in het westen van de balkan leefden

romeinse verovering

• vanaf de 3e eeuw voor christus zijn er contacten, en verslaan ze de macedoniers

• rond het jaar 0 is het gebied tot aan de donaugrens onder romeinse controle, en is de balkan een kerngebied van het romeinse rijk

• vanaf de 3e a 5e eeuw is er instabiliteit in het romeinse rijk

diocletianus

romeinse keizer van balkanafkomst, bij split. Hij kon carriere maken in het romeinse leger omwille van het militaire belang van de regio

Constantijn de grote

romeinse keizer van balkanafkomst. Hij kon carriere maken in het romeinse leger omwille van het militaire belang van de regio

Jireček-lijn

ten noorden van deze lijn wordt latijn de belangrijkste taal, ten zuiden van deze lijn kan het grieks zijn positie behouden

justinianus

laatste echt romeinse keizer van het ORR, na zijn dood kan je spreken van byzantium, en valt het ORR uit elkaar redenen = latijn als bestuurstaal, pogingen tot het herstellen van territorium

DE SLAVISHE KOLONISATIE

• na dood justinianus → avaren en slaven vallen ZO-eu binnen

• 6e eeuw = panonië (gebied ten N/O van Slovenië)

• 7e eeuw = eerste slavische staat (samo, ong zelfde gebied als panonië), slaven koloniseren t.e.m griekse eilanden → slavisering behalve in griekenland

avaren

steppevolk met Khanaat ten noorden van de donau en de zwarte zee. leven van plundertochten op omliggenden verdreven in de 7e eeuw; uitgeschakelt in de 8e eeuw door KDG

Slaven tijdens de SLAVISCHE KONOLISATIE

trekken mee met de avaren naar de balkan, zijn op dat moment half-nomadisch. Ze plunderen ook het ORR mee met de avaren

vlachen (etnische groep)

geromaniseerde autochtone bevolkingsgroepen op de balkan, blijven tot de middeleeuwen op de centrale balkan leven

etnogenese

de etnische afstamming van moderne naties, niet altijd per se correct, maar wel belangrijk voor staatslegitimatie bij tekort aan staatskundige tradities, zoals het geval is op de balkan

continuiteitsthese

link tussen de antieke samenleving en huidige samenleving (belangrijk bij de etnogenese)

Arianisme

streng monotheistische visie op de plaats van christus binnen de triniteit. JC is als schepping van God ondergeschikt aan God. Deze visie is veroordeeld op de concillie van Nicea: "vader en zoon bestaan uit dezelfde substantie"

monofysitisme

visie op het debat van de plaats van christus binnen de triniteit: "JC bestaat uit 2 naturen, goddelijk en menselijk, die versmolten zijn tot 1 geheel" veroordeeld op een concillie. "JC is een hyposthatische unie: hij heeft 2 ongemengde naturen". Deze veroordeling werd niet erkend door orientaals-orthodoxe kerken

ICONOCLASME

8e eeuw; de byzantijnse keizer verbied afbeeldingen van JC en heiligen, je kan het goddelijke niet capteren. dit lijd tot een beeldenstorm. De beslissing werd niet erkend door de paus in rome. later komt de keizer erop terug.

FILIOQUE

leid tot het schisma van 1054. rome zegt; de heilige geest bestaat uit de vader EN de zoon constantinopel zegt; de heilige geest bestaat uit de vader DOOR de zoon --> debat over de plaats van christus in de triniteit --> wederzijdse excommunicatie

macedonische rennaissance

bloei van kunst en cultuur tussen de 9e en de 11e eeuw na christus. Byzantium herovert gebieden van de arabieren en krijgt controle over de Slaven in hun rijk terug

SYMBIOSE

tussen kerk en staat in het byzantijnse rijk. De twee zijn sterk afhankelijk van elkaar en versterken elkaar. De kerk wordt in essentie een staatskerk, de macht wordt gesacraliseerd

TWEEZWAARDENLEER

de relatie tussen kerk en staat in Rome. de twee zijn twee kanten van hetzelfde zwaard. Ze werken wel samen, maar zijn niet even hard versmolten als in het byzantijnse rijk.

TEMA-SYSTEEM

systeem in het byzantijnse rijk; tema = een legereenheid en hun toegewezen gebied dat ze verdedigen en van waaruit ze inkomsten halen. Staat onder de leiding van een strateeg, maar die bezit de grond NIET. Grondbezit ligt bij de boeren-soldaten.

SELTSJOEKEN

turks-islamitisch nomadenvolk, met perzie als kerngebied. Ze breiden in de 11e eeuw uit richting anatolië, en vestigen het sultanaat van Rum (rome). Zorgen voor instabiliteit in byzantium.

normandiers

zorgen voor instabiliteit in byznatium in de 11e eeuw, basis in Zuid-italie en sicilie. Zorgen voor invallen langs de adriatische oost-kust

krusvaarders

zorgen voor instabiliteit in byzantium in de 11e eeuw. Christelijke ridders die de seltsjoeken willen tegenwerken. Daarvoor moeten ze door byzantium passeren, waar ze ook plunderen. Vestigen zich uiteindelijk deels in het nabije oosten

De 4e kruistocht

verovering constantinopel 1204. Byzantium verbrokkeld. delen worden verdeeld onder; latijnse keizerrijk, venetie, en de resten van belangrijke byzantijnse dynastien

1054

schisma tussen de orthodoxe en de katholieke kerk

1204

val van constantinopel

gedeeltelijk herstel van Byzantium

Nicea herrovert constantinopel, 1261 --> alsnog vergane glorie

HESYCHASME

mystieke orthodoxe stroming die focust op spiritualiteit en assetische levenstijl (veel zefldicipline), streven naar 1worden met god leider; Gregorius Palamas

Palaeologenrenaissance

paleologen = 1 van de laatste dynastien die macht hadden binnen het byzantijnse rijk, laatste bloeiperiode voor byzantijnse kunst. Zorgt voor een toename in orthodox bewustzijn

proto-bulgaren

turks ruitervolk, sticht in de 7e eeuw een stammenfederatie ten noorden van de donau, maar werden verdreven. deel: tartastan, ander deel; donaudelta, bij groep slaven --> assimilatie --> 1ste bulgaarse rijk. valt uiteen 10e-11e eeuw

SIMEON I

onder hem beleeft bulgarije een gouden tijdperk bulgarije van de drie zeeen streeft ernaar deel te worden van byzantium met hem als keizer

864

bulgaarse kerstening. Kan Boris w. Knjaz Mihail. Krijgt eigen patriarchaat in 919

Kerk-slavisch

groot-morovie wilt in 860 slavische ritus om de invloed van HRR in te perken. Cyrillus en Methodius ontwikkelen glagolitisch alfabet. dit gaat in tegen de drietalendoctrine.

Kroatisch vorstendom - 9e eeuw

centrum in het dalmatisch hinterland, steeds meer uitbreiding landinwaards. Centraal-eu politiek systeem met adel, clerus en landdag. Rooms katholieke invloed, hier en daar wordt glagolitisch abc wel gebruikt

TOMISLAV

onder hem bereikt kroatie zijn grootste omvang

Kerstening van Hongarije

1000 na christus

consolidatie van hongarije

vestiging in 9e eeuw, consolidering onder Stefan I. 1102: personele unie met Kroatie, geeft kroatie historisch staatsrecht

2e bulgaarse rijk

opkomst na verval byzantium, kortstondig herstel van de 3 zeeen.

1ste servische rijk

wordt sterke actor, ontwikkelt zich uit Raška. bekende leider; Stefan Nemanja. hebben eigen autonome kerk. hoogtepunt; Stefan Dušan, ziet zichzelf als opvolger byzantijnse keizer. feodale versnippering; 14e-15e eeuw

byzantine commonwealth

gemeengebest van staten gemodeleerd naar het byzantijnse rijk.

Uç Beylik

grensgebied van het seltsjoekenrijk dat plundertochten uitvoert op byzantium en blijft uitbreiden. Leider Osman sticht Ottomaanse dynastie, tegen de 14e eeuw controlleert die dynastie anatolië

anatolie

schiereiland dat momenteel tukije is

3 stappen van Ottomaanse expansie

1. plunderen: krijgsbuit en slavenjacht 2: vazalrelaties met de plaatselijke (christelijke) heersers 3: formele onderwerping

1371 !

Slag bij Marica: coalitie van slavenvorsten die de ottomaanse plundertochten willen stoppen en samen de strijd aangaan. De osmanen winnen, dit is de start van de vazalrelaties

! venetie bood geen hulp: eigen strijd tegen Hongarije op dat moment

1389 !

Slag op het Merelveld: weinig historisch belang, maar er ontstaat veel volkstraditie rond. wordt belangrijk deel servische ID

KRUISTOCHT VAN 1396

laatste grootschalige westerse poging om ottomaanse rijk te vechten --> faalt

SKANDERBEG

albanese adel en ottomaanse vazal, kreeg Ottomaanse opleiding en maakte carriere in het leger. Desserteerd tijdens een kruistocht en vecht mee met de ridders --> vestigd lokaal anti-osmaans verzet. Osmaanse leger kan het niet breken terwijl skanderbeg leeft. Wordt symbool van christelijk verzet

Het einde van middeleeuws hongarije

1526: dood H-vorst --> opvolginsstrijd resultaat; driedeling. centraal; ottomaans west: habsburgs transylavnie: lokale adel, vazalstaat van Ottomaanse rijk

Bloeiperiode Ottomaanse rijk

16e eeuw, onder sultan Sulayman I de prachtlievende

• grootste territoriale expansie

• Sultan wordt Kalif na de verovering van egypte --> islamitische tegenhanger Heilig Roomse Rijk, ottomaanse rijk is nu wereldse vertegenwoordiger van religie

• bloei in wetenschappen, cultuur en kunst

FANARIOTEN

Byzantijnse elite die een rol blijven spelen in het Ottomaanse rijk, ook al was het standaard proces om de elites uit de weg te ruimen. Door de brede talenkennis werden ze vooral ingezet voor diplomatie.

MILET - systeem

(nog niet direct een systeem) --> hoe het ottomaanse rrijk omgaat met religieuze diversiteit 3 milets; orthodox christelijk, armeens christelijk en Joods (islam is standaard; geen milet nodig) milet heeft autonomie; doctrine, economie, juridisch,… niet territoriaal, enkel religieus afgebakend

timar-systeem

niet erfelijke grond, toegekend aan een timarioot. Komt met militaire verplichtingen. Door expansie blijven er timars bijkomen. Wanneer de expansie vertraagt worden timars in almaar kleinere stukjes gedeeld --> wordt onhoudbaar

Janitsaren

keurtroepen v.d osmaanse sultan, komen van bloedbelasting. Krijgen verdienstelijke staatsambachten en verzetten zich tegen militaire hervormingen (die hun macht zouden imperken)

ayans

lokale heren in het osmaanse rijk, krijgen hun macht door een geweldmonopolie. Doen aan grootgrondbezit, innen belasttingen en regelen handel --> soort van staat binnen de staat

militärgrenze

habsburgse en venetische buffer tegen de ottomanen, mensen mogen daar vestigen om de strijd te helpen.

tanzimat-hervormingen

trachten het verval van het osmaanse rijk tegen te gaan

• militiar; van cavalerie naar modern leger, algemene dienstplicht

• economisch; fiscale nationalisering & modern systeem, modernisering infrastructuur

• bestuurlijk; verdichting van de staat & centralisatie, princiepe van civiele staat; men is nu staatsburger en niet onderdaan, ontstaan burgerrechten

• osmanılık

OSMANıLıK

loyaliteit aan de osmaanse staat

1878 (!)

Verdrag van San Stefano idee: onafhankelijk bulgarije, servie en montenegro, russische uitbreiding herzage; autonome provincie bulgarije, servie, roemenie en montenegro wel onafhankelijk, bosnie wordt oostenrijk-hongaars protectoraat

1867 (!)

dubbelmonarchische vorming van Oostenrijk-hongarije in Hongarije: beperkte democratie, hongarisering in Oostenrijk; liberalen, industrie en decentralisering, rechten voor taalminderheden --> ETNISERING van het publieke leven

RIGAS VELESTINLIS

opgeleide grieks-orthodoxe christen binnen OR, beinvloed door franse revolutie --> roept op tot heleense republiek (op civiel-nationalistische wijze)

civiel nationalisme

burgerschap op basis van natie-identiteit, is multi-etnisch

etnisch nationalisme

burgerschap op basis van afkomst, is aangeboren en geen keuze

irredentisme

het streven om volksgenoten aan de andere kant van de grens te "bevrijden"

fasemodel van nationalisering

A: herontdekking van eigen volk B: politieke bewustmaking c: masale politieke mobilisatie

JOEGOSLAVISME

samen zijn de zuidslavische volken sterker tegen oostenrijk en hongarije. (cultureel: standaardisering BKS en religieuse tolerantie)

DE LIGA VAN PRIZEEN

• albanische grootgrondbezitters en ambtenaren
• politieke eisen: eenmaking albanese provincies, gebruik albanese taal !BINNEN OR
• militaire strijd tegen montenegrijnse bezetting --> later pas anti-osmaans

SAMI & NAIM FRASHERI

albanese geschiedschrijvers, schreven leerboeken voor albanezen; poezieen en de biografie van skanderbeg

Balkanoorlogen (deel 1)

balkanliga valt OR aan, maar maken geen territoriale afspraken op voorhand. Ze winnen een heleboel territorium. Albanie roept uit voorzorg onafhankelijkheid uit, maar iedereen wou albanie --> dan maar naar Mac (maar bulgarije wou mac voor haar alleen ):)

Balkanliga

aliantie van christelijke natiestaten op de balkan met als doel het ottomaanse rijk verdrijven van het schiereiland.

Balkan oorlogen (deel 2; electric boogaloo)

Bulgarije is boos en wilt mac voor haar alleen (possesive) --> oorlog tegen vorige bondgenoten binnen balkanliga

• roemenie joint om bulg te verslaan
• roemenie bezet bulg gebieden
• eindigt met verdrag van boekharest

VERDRAG VAN BOEKHAREST

= uitkomst van balkanoorlogen

• OR beperkt zich tot oost thracie
• roemenie: krijgt delen van bulgarije
• servie: krijgt noord macedonie en delen van kosovo
• griekenland; krijgt deel van macedonie
• bulgarije: kleine delen van thracie en macedonie ):

WOI

in feite verderzetting van balkanoorlogen

de-ottomanisering

• radicaal

• het ideaal om compleet het tegenovergestelde van ottomaans te zijn = verwestersing, europeanisering praktijk;

• ontdoen van moslimbevolking (unmixing of people, etnische zuivering, gedwongen bekering,…)

• OR-instellingen verwijderen

• grenzen compleet veranderen, nieuwe elites

• verwijdering orientaalse invloed in architectuur, cultuur en taal

Interbellum op de balkan

• natiestaten met formeel democratisch systeem

• westerse vormen overgenomen, weinig substance

• koningsdictaturen (past in europese tendens van zwakker wordende democratie)

• extreem instabiel

agrarische kwestie

• veel boerenpartijeen

• 80% van de bevolking doet aan landbouw

• economische crisis jaren 30

• = boeren-socialisme, niet vrij van populisme

Joegoslavische samengestelde staat

• gevormd in 1918

• organisatie niet op voorhand afgesproken (=instabilitiet)

• pogingen tot vorming gemeenschappelijke identiteit, project faalt

behandeling van minderheden tijdens het interbellum

1. Assimilatie; dmv onderwijs, kunst, kerk, leger en kolonisatie

2. Accomodatie; minderheidsrechten, maar praktijk is anders.

3. exclusie: ontmengen van de bevolking, bevolkingsruilen

5 periodes van politieke ontwikkelingen tijdens de koude oorlog

1. Communistische machtsgreep (1943-48)

2. Stalinisme (1948-56)

3. Destalinisatie (1956-68)

4. Stagnatie (1970s) [5. Crisis (1980-91)]

1. Communistische machtsgreep

• 1943-48
• 1. differentiatie tussen volksfronten (antifa) en collaborateurs) 2. vestiging van communistische hegemonie binnen volksfronten
• Joegoslavie & albanie: zonder hulp SU, established partizanen met ervaring + bevrijd zonder rode leger
• rest: heel zwak zonder hulp SU

2. Stalinisme

• 1948-56

• communistische dictatuur & 1-partijstelsel

• naar model van SU

• Ideologie van radicale transformatie vd samenleving = strijd tegen analfabetisme, nieuwe steden, alles bevestigd ideologie, leiderscultus, high modernism,…

Destalinisatie

• 1956-68

• afstand van tereurpolitiek

• herverspreiding ideologie BEZ tereur

• ontspanning cultuurpolitiek

Stagnatie

• 1970s

• stopzetting reformatiepolitiek (bv; neerslagen praagse lente)

• ondermijning ideologische draagkracht --> nationalisme

Albanië in communisme

• vasthouding aan stalinistisch regime tot jaren 80

• want: dictator kwam aan de macht na conflict tito-stalin --> kon niet steunen op Joegoslavie --> extreem loyaal aan stalin --> isolatie na destalinisatie

• zoals noord korea vandaag

transitie weg van communisme

• vanaf 91

• opvolgers van communismepartijen blijven populair

• demo, anti-com partijen zijn instabiel door mengelmoes

• etnische minderheidspartijeen

• competitive authoritarianism => wordt norm ipv transitiestaat

• vrije markt, maar machtsmisbruik door elites

• uitbreiding navo en eu

• nationalisme was grootste uitdager communisme --> blijft enorm dominant

politieke structuur Joegoslavie

• Decentralisatie --> federale staat

• 6 republieken (constituerende naties)

• 2 autonome provincies (Kosovo & Vojvodina) binnen Servie

• meer en meer bevoegdheden voor de onderdelen --> wordt confederatie

economische structuur joegoslavie

• federaal fonds; rijkere delen herverdelen hun geld naar minder ontwikkelde delen

• grens loopt relatief gelijk met habsburgs-ottomaanse grens --> fantoomgrens?

culturele structuur joegoslavie

• affirmatief nationalisme (vooral bij voorheen onerkende naties) (=> mac als titoistisch constuct volgens bulg)

Kroatische lente

• 67-71

• ontevredenheid over; dominantie belgrado en servisch, economische transfers,…

• willen; erkenning kroatische taal, fiscale onafhankelijkheid

• serven in HRV verzetten zich

• masale studentendemonstraties

• tito grijpt in --> zuvieringen

redenen voor einde Joegoslavie

• verbreken van sociaal contract

• schuldencrisis

• kloof tussen deelrepublieken vergroot (herverdeling werkt niet)

• einde Koude Oorlog --> weg zwitserlandpositie

• dood van tito --> politieke crisis

• ruzie over beste uitweg

• nationalisme wordt populairder dan communisme

kroatische oorlog

• 1991-95

• start door vorming onafhankelijke servische regio: krajina

• militaire bezetting krajina door joegoslavische leger --> etnische zuiveringen

• 92; eu erkend onafhankelijkheid + wapenstilstand

• pas gedaan in 95 bij herovering krajina

• verdrijven van servische minderheid --> 2 groepen hebben andere herinerringen

bosnische oorlog

• 1992-95

• gelijke patronen

• servische en kroatische autonome regio

• onafhankelijkheid in 92

• militaire bezetting servische gebieden

• militaire clashes kroatie en bosnie

• geweldescalatie tussen bosnie en servie

• urbicide en genocide en navo bombardementen

• 95 --> dayton akkoord

kosovaarse oorlog

• 1992-99

• 2 parallele naratieven: Serb; kosovo als integraal onderdeel, alb; kos-alb staat is nodig

• hoop op dayton gesprek, maar komt niet

• geweld in kosovo tegen politie en staatsaanwezigheid

• masaal etnisch geweld

• uiteindelijk vredesgesprekken onder druk van VS en internationale interventie

• verdrag door russische en eu-bemiddeling

• naoorlogs geweld

model voor post-joegoslavische oorlogen

• etnisch teritoriale afbakeningen --> zuivering
• complexe oorlogsactoren: politici spelen in op etnicitiet, joegoslavisch leger wordt servisch, paramilitaire groepen, nieuwe staatslegers
• internationale dimensies; betrekking publieke opinie, sancties, vredestroepen,…