Week 1 Staats

Constitutioneel recht

Recht over de staat: staatsorganen, hun bevoegdheden en verhouding met burgers

Materiële constitutie

Praktijken, tradities en informele regels die de basis vormen van een politiek systeem

Formele constitutie

Een geschreven document met fundamentele principes

Buitengrondwettelijk constitutioneel recht

Regels buiten de grondwet die grondwettelijke bepalingen uitwerken, bijv. organieke wetten en het Statuut

Vier kenmerken van grondwetten

(1) hogere status, (2) complexe wijzigingsprocedure, (3) juridische verplichting tot naleving, (4) vestigen en reguleren van overheidsmacht

Constitutionalisme

Het politieke geloof dat overheidsmacht beperkt moet worden door een constitutie (limited government; rule of law i.p.v. rule by men)

Geschreven vs. ongeschreven constitutie

Geschreven: vastgelegd in één document. Ongeschreven: verspreid over meerdere bronnen zoals gewoonten en tradities

Rigide vs. flexibele constitutie

Rigide: moeilijk te wijzigen (bijv. Nederland). Flexibel: eenvoudiger te wijzigen

Formele vs. materiële constitutie

Formeel: regels in de grondwet zelf. Materieel: alle regels van fundamentele aard, ook buiten de grondwet

Sham constitution

Belooft veel, levert weinig — bijv. Noord-Korea

Weak constitution

Belooft weinig, levert weinig

Strong constitution

Belooft veel, levert veel

Modest constitution

Belooft niet veel, levert wel veel — de Nederlandse grondwet

Intern perspectief effectiviteit

Grondwet is effectief als het voldoet aan de bedoelingen van de grondwetgever

Extern perspectief effectiviteit

Grondwet bindt overheid aan het recht, zorgt voor doeltreffend rechtssysteem en bevordert vreedzame verhoudingen

Ideële verklaring grondwetsgroei (Hirschl)

Opkomst van grondwetten door het constitutionalisme: burgers geloven in de kracht van het grondwetsidee

Functionele verklaring grondwetsgroei (Hirschl)

Grondwetten nemen onzekerheden weg en zijn efficiënt voor de economie

Strategisch-politieke verklaring grondwetsgroei (Hirschl)

Grondwetten zijn strategische middelen voor grootschalige samenwerking; ze definiëren een politieke arena

Twee fundamenten van duurzame samenwerking (Voermans)

Vertrouwen en erkenning

Dunbar-getal

Cognitieve limiet voor samenwerking: maximaal 150 personen

Democratiseringsgolven (Huntington)

Drie golven waarbij democratieën toe- en afnemen; grondwetsgroei volgt dit patroon

Eerste democratiseringsgolf

1828-1926, na revoluties in VS en Frankrijk

Tweede democratiseringsgolf

Na WOII; dekolonisatie; in 1962 waren er 36 democratieën

Derde democratiseringsgolf

Vanaf 1974 (Anjerrevolutie Portugal); aantal democratieën verdubbelde naar ~120

Vier criteria voor een staat (Montevideo)

(1) permanente bevolking, (2) afgebakend gebied, (3) overheid, (4) vermogen tot internationale betrekkingen

Interne soevereiniteit

Staat heeft hoogste gezag over eigen territorium en bevolking

Externe soevereiniteit

Staat wordt erkend als onafhankelijke entiteit door andere staten

Volkssoevereiniteit

Het staatsgezag berust op de wil van het volk

Vier beginselen van de rechtsstaat

(1) legaliteitsbeginsel, (2) machtenscheiding, (3) grondrechten, (4) rechterlijke controle

Legaliteitsbeginsel

Overheid kan alleen eenzijdig verplichtingen opleggen als de wet dat toestaat; wetten moeten vooraf kenbaar zijn

Klassiek-liberale rechtsstaat

Overheid bemoeit zich zo min mogelijk met de samenleving

Sociale rechtsstaat

Overheid grijpt in om gelijke kansen te waarborgen

Constitutie als voorwaarde (economisch)

Voor vrije markt is veiligheid vereist en moet overheid kunnen ingrijpen bij marktfalen

Constitutie als factor (economisch)

Grondwet verlaagt transactiekosten doordat het de markt voorspelbaarder maakt

Minimax constitutie (Cooter)

Grondwet gericht op minimaliseren van maximale schade; hoofddoel is handhaving van de rechtsstaat

Legitimiteit (Weber)

Elk gezagssysteem rust op een geloof in de legitimiteit ervan — een voortdurend proces, geen vaststaand gegeven

Legitimiteitsvehikel

Grondwetten geven legitimiteit aan een rechtssysteem door een verhaal te vertellen over het volk en zijn leiderschap

Sociologische legitimiteit (Ginsburg en Huq)

De mate waarin een grondwet respect en loyaliteit verkrijgt bij een overgroot deel van de bevolking

Hans Kelsen over grondwetstatus

Een grondwet moet logisch noodzakelijk een hogere juridische status hebben dan gewone wetgeving, anders kan zij door de eerste de beste wet terzijde worden gesteld

Marbury v. Madison (1803)

Amerikaans Hooggerechtshof: grondwet moet hogere status hebben, anders zijn grondwetten absurde pogingen van het volk om macht te beperken

Herzieningsprocedure Nederlandse Grondwet (art. 137-142 Gw)

Twee lezingen: (1) verklaringswet bij gewone meerderheid + ontbinding Tweede Kamer; (2) tweede lezing met minimaal 2/3 meerderheid, geen amendement mogelijk

Verklaringswet / eerste-lezingswet

Wet die verklaart dat een grondwetswijziging in overweging wordt genomen (art. 137 lid 1 Gw)

Splitsingsrecht Tweede Kamer

TK kan een eerste-lezingsvoorstel splitsen in meerdere voorstellen (art. 137 lid 2 Gw)

Art. 140 Gw — sparende constructie

Wetten die strijdig zijn met een grondwetswijziging blijven gehandhaafd totdat een voorziening is getroffen

Belangrijke grondwetswijzigingen

1815: tweekamerstelsel; 1848: parlementaire democratie + ministeriële verantwoordelijkheid; 1917: algemeen kiesrecht; 1983: sociale grondrechten

Algemene bepaling Grondwet (2022)

Toegevoegd vóór art. 1: de grondwet garandeert de democratische rechtsstaat

Dissuetude

Risico dat een grondwet niet meer wordt nageleefd doordat zij verouderd raakt en niet wordt herzien

Rechtspositivisme

Het recht is een verschijnsel; wetboeken en rechterlijke uitspraken zijn de rechtsbronnen

Natuurrechtstheorie

Het recht is een reflectie van een hogere waarheid of goddelijke ordening