Biologie Hoofdstuk 2: cel en leven

actief transport

transport via een membraan tegen de concentratie-richting in, kost energie

amyloplasten

zetmeelkorrels, plastiden zonder kleur, in het grondplasma van plantaardige cellen

anafase

de fase van de mitose waarin trekdraden de afzonderlijke chromatiden als zelfstandige chromosomen uit elkaar trekken

apoptose

het sterven van een cel als na controle blijkt dat het DNA onherstelbaar beschadigd is

basenparing

twee stikstofbasen zijn op een vaste manier door twee of drie H-bruggen met elkaar in het DNA verbonden (A met T en C met G)

cascade

een proces dat in een aantal opeenvolgende stappen verloopt

cel

functionele basiseenheid van het leven

celcyclus

de periode waarin een cel ontstaat, groeit, actief is en opnieuw deelt; bestaat uit G1-, S-, G2-, en M-fase

celdeling

het splitsen van een cel in twee dochtercellen

celdifferentiatie

ontstaan van cellen die verschillen in grootte, vorm en functie

celmembraan

membraan aan de buitenkant van de cel, bestaat uit fosfolipiden, cholesterol en eiwitten

celwand

buitenlaag bij plantaardige cellen (opgebouwd uit cellulose), bacteriën (opgebouwd uit suikers en aminozuren) en schimmels (opgebouwd uit chitine)

centriolen

twee loodrecht op elkaar staande buisjes van eiwitten (centriolen) in dierlijke cellen, die een rol spelen bij de celdeling

centromeer

bindingsplaats van de twee identieke chromatiden, deelt bij een celdeling als laatste

chloroplasten

bladgroenkorrels in het grondplasma van plantaardige cellen waar fotosynthese plaatsvindt

chromatiden

identieke helften van een verdubbeld chromosoom, verbonden in het centromeer

chromoplasten

kleurstofkorrels in het grondplasma van plantaardige cellen, geven kleur aan onderdelen van planten

coderende streng

de DNA-streng, complementair aan de matrijsstreng, waarvan de basenvolgorde overeenkomt met mRNA; het verschil is dat mRNA uracil bevat in plaats van een thymine

codon

een tripletcode in het mRNA

complementaire streng

de tegenoverliggende streng

cytoplasma

het grondplasma en de organellen

cytoskelet

een draadvormig netwerk van structuureiwitten in het grondplasma dat de cel stevigheid en vorm geeft; de eiwitdraden spelen een rol bij het transport van organellen, bijvoorbeeld transportblaasjes

diffusie

verplaatsen van deeltjes, kost geen energie

DNA-moleculen

moleculen, opgebouwd uit nucleotiden, die de bouwinstructies bevatten om eiwitten te maken

dubbele helix

de moleculaire bouw van een DNA-molecuul in de vorm van een wenteltrap

dubbelstrengs

bestaand uit twee strengen

ecosysteem

een begrensd gebied waarin organismen met elkaar en met de levenloze natuur relaties hebben

emergente eigenschap

een nieuwe eigenschap op een hoger organisatieniveau die ontstaat door interactie van delen op een lager organisatieniveau; de onderdelen apart hebben die eigenschap niet

endocytose

opname van deeltjes door afsnoering van een stukje celmembraan

endoplasmatisch reticulum (ER)

organel dat bestaat uit een netwerk van membranen in de cel voor transport van eiwitten

enkelstrengs

bestaand uit één streng

eukaryoot

organisme waarvan cellen een celkern hebben

exocytose

afgifte van stoffen uit (transport)blaasjes die versmelten met het celmembraan

flagellen

lange eiwitdraden voor de voortbeweging van eencelligen

fosfolipide

vetachtige stof met een fosfaatgroep, bouwstof voor (biologische) membranen

G0 -fase

de fase na de celdeling waarin de cel niet deelt

G1 -fase

de fase van de celcyclus waarin de cel groeit

G2 -fase

de fase van de celcyclus waarin de cel groeit en de organellen verdubbelen

gefaciliteerd transport

transport van deeltjes via specifieke eiwitpoorten, transporteiwitten, in celmembraan

gen

een stuk van een DNA- molecuul met informatie voor het maken van een eiwit

golgisysteem

organel dat bestaat uit een aantal platte membraanzakken; het sorteert stoffen voor verder transport naar specifieke organellen of het celmembraan

grondplasma

de waterige inhoud van de cel; vormt samen met de organellen het cytoplasma

hydrofiel

(polair) trekt water aan

hydrofoob

(apolair) waterafstotend

hypertonisch

met een hogere concentratie opgeloste stoffen/ osmotische waarde

hypotonisch

met een lagere concentratie opgeloste stoffen/ osmotische waarde

interfase

de voorbereiding op een celdeling, bestaat uit G1-, S- en G2- fase

isotonisch

met gelijke osmotische waarde

kanker

een kwaadaardige tumor die zich door het lichaam verspreidt

kapsel

beschermingslaag rond de celwand bij prokaryoten

kernspoel

trekdraden en steundraden, gevormd door structuurreiwitten van het cytoskelet

levensgemeenschap

alle organismen (die onderling (voedsel-) relaties hebben) in een bepaald gebied

levenskenmerken

alle kenmerken, eigenschappen en processen die typisch zijn voor het leven zoals we dat op aarde kennen

lysosoom

blaasje afkomstig van het golgisysteem met verteringsenzymen die versleten die versleten organellen en opgenomen stoffen afbreken

mattrijsstreng

de DNA-streng waaraan de mRNA streng ontstaat bij een transcriptie :ook wel template

metafase

de fase van de mitose waarin de verdubbelde chromosomen in het midden van de cel liggen

metastaseren

uitzaaien van kankercellen naar andere organen of weefsels elders in het lichaam

mitochondrium

organel dat energie levert voor een cel, opgebouwd uit twee membranen

mitose (M-fase)

de fase van de celcyclus waarin de cel de verdubbelde DNA-moleculen over twee dochterkernen verdeelt

molecuul

een structuur die bestaat uit twee of meer atomen; het zijn de kleinste deeltjes van een stof met nog alle eigenschappen van die stof

mRNA

een ribonucleïnezuurmolecuul dat de informatie voor een eiwit van de kern naar de ribosomen in het grondplasma brengt

mutatie

veranderingen in DNA-moleculen

nucleotiden

de bouwstenen van DNA- en RNA-moleculen

orgaan

verschillende weefsels die samenwerken aan een bepaalde taak

orgaanstelsel

diverse organen die samen een bepaalde taak hebben

organel

een onderdeel van de cel met een bepaalde functie

organisatieniveaus

begrensde biologische structuren, met een duidelijke samenhang tussen de onderdelen, waarbij elk niveau voortbouwt op de onderliggende niveaus

organisme

levend wezen

osmose

diffusie van water door een semipermeabel membraan heen; van een oplossing met een lage concentratie opgeloste stoffen naar een oplossing met een hoge concentratie opgeloste stoffen

osmotische waarde

een maat voor de hoeveelheid opgeloste stoffen

passief transpot

transport via een membraan met de concentratierichting mee, kost geen energie

plasmiden

stukjes cirkelvormig DNA in prokaryoten

plasmolyse

door het krimpen van een cel in een hypertonische oplossing laat het celmembraan los van de celwand

plastiden

gekleurde (zie chloroplasten en chromoplasten) en ongekleurde (zie amyloplasten) korrels in het grondplasma van plantaardige cellen

populatie

een groep organismen van dezelfde soort in een bepaald gebied

profase

de fase van de mitose waarin de chromosomen spiraliseren tot compacte chromosomen

prokaryoot

eencellig organisme zonder celkern

receptoreiwit

eiwit in celmembraan dat bepaalde deeltjes aan zich bindt

ribosoom

organel dat aminozuren aan elkaar koppelt tot eiwitten

selectief permeabel

doorlaatbaar voor het oplosmiddel (meestal water) en een deel van de opgeloste stoffen

semipermeabel

doorlaatbaar voor het oplosmiddel, niet voor de opgeloste stoffen

S-fase

de fase van de celcyclus waarin de DNA-moleculen verdubbelen

soort

alle organismen met vergelijkbare eigenschappen die zich onderling kunnen voortplanten en vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen

stamcellen

celen die het vermogen hebben zich te blijven delen en kunnen differentiëren in gespecialiseerde celtypen

startcodon

de tripletcode van een mRNA molecuul waarmee de vorming van een polypeptideketen start

stikstofbase

stikstofhoudend molecuul, bouwstof voor DNA en RNA (DNA: A,C, G en T; RNA: A, C, G en U)

stopcodon

een tripletcode in het mRNA-molecuul waarmee de vorming van een polypeptide stopt

structuureiwitten

eiwitten die de cel vorm en stevigheid geven

systeem Aarde

systeem bestaande uit alle ecosystemen: de fysische, chemische en biologische processen op aarde en hun onderlinge interacties

telofase

de fase van de mitose waarin twee kernen ontstaan en de chromosomen despiraliseren

template

de DNA-streng waaraan de mRNA streng ontstaat bij een transcriptie :ook wel mattrijsstreng

transcriptie

overschrijven van DNA in mRNA

translatie

vorming van het uiteindelijke functionele eiwit

transportblaasje

vervoeren eiwitten van het ene organel naar het andere en naar het celmembraan

transporteiwit

eiwitmolecuul dat dienstdoet als transportkanaaltje in het celmembraan

tumor

een gezwel van cellen ontstaan door ongecontroleerde celgroet

turgor

de druk van de inhoud van de cel op de celwand in een hypotonische oplossing

vacuole

een met water en opgeloste stoffen gevulde blaas in plantaardige cellen

weefsel

een groep cellen met dezelfde bouw en functie