Thema 2: sociale en politieke filosofie + casus 2

Inleiding tot de filosofie

het politieke

de organisatie van het menselijk samenleven (wat het is) en de uitoefening van macht over een samenleving (hoe het gebeurt)

→ collectief niveau

politieke filosofie

wat is politiek nu eigenlijk? (bv. wat is macht)

wat zou politiek moeten zijn? (bv. wanneer is macht slecht

rechtvaardigheid

rechten en goederen die we elkaar toestaan te hebben en de manier waarop we aan die rechten en goederen komen

naturalisme

de visie (o.a. van Aristoteles) dat een goede samenleving ingericht moet zijn in overeenstemming met de natuurlijke orde van de mens

conventionalisme

de visie (o.a. van Rousseau) dat politiek een kwestie is van menselijke afspraken of conventies

contracttheorie

het idee dat de samenleving gebaseerd is op een (hypothetisch) sociaal contract waarbij burgers rechten overdragen aan een centrale macht

liberale democratie

een staatsvorm die democratisch gelijkheid combineert met de besherming van individuele grondrechten en de trias politica (machtenscheiding)

natuurtoestand (Hobbes)

een hypothetische toestand zonder overheid, gekenmerkt door een “oorlo van allen tegen allen” door schaarste en wantrouwen

absolute staat (Leviathan)

de oplossing van Hobbes voor de natuurtoestand; een oppermachtige soeverein die de orde handhaaft

Entelechie (Aristoteles)

het proces waarbij een wezen zijn innerlijke potentieel volledig realiseert naar zijn doel (telos)

Bonum commune

het algemeen belang waarnaar de mens als ‘politiek dier’ (zoön politikon) van nature streeft

algemene wil vs. wil van allen (Rousseau)

de algemene wil (volonté générale) richt zich op het collectieve belang, terwijl de wil van allen slechts de optelsom van individuele belangen is

sociaal liberalisme (John Rawls)

pleit voor actieve overheidsbemoeienis om sociale rechtvaardigheid te realiseren via verdelende rechtvaardigheid

sluier van onwetendheid

een gedachte-experiment van Rawls waarbij men rechtvaardige principes kiest zonder te weten wat de eigen maatschappelijke positie zal zijn

maximin-principe

de keuze voor een maatschappelijke inrichting die de positie van de minst bedeelden maximaliseert

libertarisme (Robert Nozick)

stelt de onschendbaarheid van grondrechten (inclusief eigendom) centraal en wijst gedwongen herverdeling af

nachtwakersstaat

een minimale staat die alleen individuele rechten beschermt en de rest overlaat aan de vrije markt (vereffenende rechtvaardigheid)

agonisme (Chantal Mouffe)

een vorm van politiek conflict waarbij tegenstanders elkaars legitimiteit erkennen, in plaats van elkaar als uit te schakelen vijanden te zien (antagonisme)

Hegemonie

de heersende sociale orde die de uitkomst is van specifieke machtsverhoudingen en de andere mogelijkheden uitsluit

Loting (David Van Reybrouck)

een methode om burgers direct bij het bestuur te betrekken als remedie voor het “democratisch vermoeidheidssyndroom

monarchie

er is één persoon aan de macht die regeert in het algemeen belang. Aristoteles beschouwt dit theoretisch als de meest stabiele en morele vorm, maar hij vindt het vaak onrealistisch, omdat machthebbers in de praktijk sneller voor eigenbelang kiezen dan voor moraal

aristocratie

een kleine groep (letterlijk: ‘de besten’) heeft de macht en regeert in het algemeen belang

politeia

de hele gemeenschap (allen) regeert in het algemeen belang. Dit wordt gezien als een gezonde vorm van volksregering

tirannie

de gedegenereerde variant van de monarchie; hier regeert 1 persoon uitsluitend in zijn eigen belang

oligarchie

de slechte variant van de aristocratie; een kleine groep (vaak de rijken) regeert enkel voor hun eigen gewin

democratie

in de specifieke terminologie van Aristoteles is dit de negatieve tegenhanger van de politeia. Hier regeert het volk (allen) enkel in het eigen belang van de massa, wat kan leiden tot de onderdrukking van minderheden of chaos door de “willekeur van de massa”

verdelende rechtvaardigheid

betreft de rechtvaardige toewijzing van rechten en goederen door de overheid (publieke sfeer). Drie principes: gelijkheid, behoefte en verdienste

vereffenende rechtvaardigheid

betreft de rechtvaardige verwerving van goederen door individuen (private sfeer)

• ruilende rechtvaardigheid: eerlijkheid in de transacties tussen individuen

• straffende rechtvaardigheid: correcte straf bij oneerlijke transacties