Begrippenlijst Cultuur en Levensbeschouwing (RZL)

Een uitgebreide vocabulairelijst gebaseerd op de colleges Cultuur en Levensbeschouwing (RZL), dekkend over begrippen rondom maatschappelijke angsten, filosofische stromingen, gender en diversiteit.

Plurale context

Verschillende visies op maatschappelijke problemen.

Dualistisch denken

Zwart-wit denken waarbij angst dikwijls reageert.

Nativisme

Nationale trots op het Vlaming zijn, waarbij nationaliteit belangrijk is en alles wat vreemd is wordt wegehouden.

Conservatieve gezinspartijen

Partijen die zichzelf niet als populair of (radicaal) rechts zien.

Systeemdenken (Maatschappelijk)

Denken in termen van het goede tegenover het slechte, met twee groepen en niets daar tussenin.

Cultureel aangeleerde angst

Angst die men kan aanpassen, zoals angst voor bijvoorbeeld vrouwen of holebi’s.

Biologische angst

Angst die je niet kunt aanpassen, zoals het instinctieve weglopen van een leeuw.

Aanvaarden

Het akkoord gaan met wat je ziet.

Tolereren

Iets zien en weten wat het is, maar er niet mee akkoord gaan.

Principieel consistent

Het principe dat als je de ene persoon op een bepaalde manier behandelt, je de andere ook zo moet behandelen.

Verbeelding cultuveren

De menselijke opdracht om jezelf in te beelden hoe een situatie voor een ander zou zijn.

Levensbeschouwing

Een geheel van mensbeeld, wereldbeeld en godsbeeld dat in staat is om maatschappelijke angsten te counteren.

Mensbeeld

De manier waarop je met jezelf en andere mensen omgaat.

Wereldbeeld

De manier waarop je omgaat met alles wat zichtbaar en niet-menselijk is.

Godsbeeld

De visie op alles wat niet empirisch waarneembaar of zichtbaar is.

Ongelijktijdige gelijktijdigheid

Het verschijnsel waarbij een wereldbeeld eerst verandert in de maatschappij, wat vervolgens ongeveer $400$ jaar duurt om volledig te kunnen counteren.

Agnost

Iemand die stelt dat het mensoverstijgende niet met het verstand te vatten is, maar die bereid is te geloven bij bewijs.

Atheïst

Iemand die niet gelooft in zaken die mensoverstijgend zouden kunnen zijn.

Feuerbach

Denker die stelt dat God een creatie is van de mens in zijn meest ideale vorm.

Marx

Stelde dat godsdienst het opium van het volk is, een drug waardoor men volledig van de wereld is.

Disneyficatie

Het mooier maken van zaken dan ze eigenlijk zijn, zoals bijvoorbeeld de dood.

Stepping-stone theory

De theorie dat stap $1$ nodig is voor stap $2$, stap $2$ voor stap $3$, enzovoort.

Cherrypicking

Het enkel gebruiken van elementen die goed uitkomen in iemands eigen kraam.

Fake news

Een reactie-element (meestal van machthebbers) en wapen van de conservatieve pers om in opzwepende bewoordingen aan te zetten tot ondoordachte daden.

UVRM

Universele verklaring van de rechten van de mens, omvattende burgerlijke, politieke, economische, sociale, culturele en solidariteitsrechten.

Abolotitio nominis

Het letterlijk uit de geschiedenis gewist worden.

Censuur op naaktheid

Schaamte over naaktheid die ontstond in de $16e$ eeuw.

Censuur op voedsel

Het verbod op bijvoorbeeld varkensvlees bij joden omdat zij niet akkoord gaan met die levensbeschouwing.

Opernplats

Een vreugdevuur waar boeken, artikels en films die niet strookten met het nazisme werden vernietigd.

Radicalisme

Mensen of groeperingen met ideeën die ver afwijken van de norm, maar binnen een wettelijk kader blijven (bijv. Vlaams Belang).

Extremisme

Activiteiten buiten het wettelijk kader, zoals aanslagen of illegale oproepen in de media.

Fundamentalisme

Het teruggaan naar de oorspronkelijke ideeën, waarden en normen van de Christenen.

Religieus fanatisme

De mate waarin iemand een religie aanhangt; dit hoeft niet noodzakelijk negatief te zijn.

Intern pluraliseren

Het bestaan van verschillende stromingen binnen één levensbeschouwing.

Eclecticus

Iemand die verschillende elementen samenvoegt tot een eigen levensbeschouwing.

PKG-schaal

Een instrument om de verhouding van de vier geloofsstijlen bij een individu of populatie in kaart te brengen via twee kruisende assen.

Story

Het letterlijk lezen van een goddelijk geïnspireerde tekst.

History

Het op zoek gaan naar de historische wortels van verhalen die men hoort of leest.

Transhistory

De betekenis van een verhaal en de relevantie ervan voor vandaag.

Orthodoxie

Een geloofsstijl waarbij lezen weten is en men letterlijk gelooft (verbonden met story).

Tweede naïviteit

Een houding waarbij twijfelen weten is en men toepassingen zoekt binnen het hedendaags kader (verbonden met transhistory).

Relativisme

Een zuiver intellectuele en inspirerende houding zonder verdere diepgang (verbonden met history).

Externe kritiek

Het zoeken naar bewijzen in wetmatigheden door zuiver wetenschappelijke mensen, zoals Darwinisten (beïnvloedt story niet).

Ietsisme

Het geloof in 'iets', zonder precies te weten wat dat is.

Authentiek

Een positie dicht bij de gelovige kant maar licht naar de symbolische kant, erkennend dat kennis niet alomvattend is.

Animisme

Het geloof dat alles bezield is.

Basisvertrouwen

Het fundamentele vertrouwen dat zaken werken zoals verwacht, bijv. dat het licht aangaat bij het indrukken van een knop.

Creed

De boodschap of het bronmateriaal van een levensbeschouwing.

Cult

De manier waarop de boodschap van een levensbeschouwing gevierd of toegepast wordt.

Code

De toepassingen van een levensbeschouwing in het dagelijks leven.

Cultuur

Alles wat geen natuur is en door mensenhanden is gemaakt.

Ethos of moraal

Het verrichten van spontane handelingen omdat zij als het goede worden beschouwd.

Normatieve ethiek of waarderende ethiek

Het kritisch bevragen van de bestaande ethos of moraal.

Meta-ethiek

Het nadenken over het nadenken over het spontane handelen.

Fatalisme

De overtuiging dat iemands lot vaststaat, zoals 'eens slaaf, altijd slaaf'.

Mythe

Een verhaal waarin goden of helden centraal staan en dat antwoorden geeft op uiteindelijkheidsvragen en praktische richtlijnen biedt.

Socrates

De oervader van de westerse moraalfilosofie.

Plato

Opvolger van Socrates die stelde dat men het mensoverstijgende nodig heeft om de werkelijkheid te begrijpen.

Aristoteles

Filosoof die meende dat men het mensoverstijgende niet nodig heeft om de werkelijkheid te snappen.

Socratisch leergesprek

Een dialoogvorm die ervan uitgaat dat de mens van nature niets weet.

Systeemdenken (Plato)

De opvatting dat de dagelijkse werkelijkheid slechts een afspiegeling is van een hogere waarheid (zoals schaduwen op een muur).

Kennisleer

De door Plato opgestarte theorie over hoe wij de werkelijkheid kunnen kennen en begrijpen.

Mensopvatting (Plato)

De visie dat de mens bestaat uit een eeuwige ziel en een vergankelijk lichaam.

De normerende waarde

Weten hoe je met zaken moet omgaan zodra de ziel beseft waar het lichaam een afspiegeling van is.

Begrijpelijke onbewogen beweger

Een concept dat de ziel kan aannemen maar het lichaam niet, later geïdentificeerd als God.

Historische Jezus

De man van vlees en bloed die gedoopt werd door Johannes en stierf aan het kruis.

Religieuze Jezus

De Jezus zoals beschreven in de Bijbel, inclusief legendemotieven.

Evangelist

Iemand die het evangelie verspreidt.

Marcus

Evangelist gesymboliseerd door een leeuw; zijn evangelie begint met de schreeuw van een wild dier.

Lucas

Evangelist gesymboliseerd door een stier; zijn evangelie begint met het offeren van een stier.

Mattheus

Evangelist gesymboliseerd door een engel; begint zijn evangelie met de stamboom van David.

Johannes

Evangelist gesymboliseerd door een arend; verbindt de aardse en religieuze Jezus.

Godsbewijs

Poging om het bestaan van God rationeel aannemelijk te maken (harmoniemodel).

Verlichting

De overgang van de mens als afhankelijk object naar autonoom subject.

Dogmatische autoriteiten

Instanties die wetten opleggen waarover geen vragen gesteld mogen worden.

Autonoom subject

Een mens die zelf zijn richting kiest zonder alles aan het goddelijke te toetsen.

Copernicaanse revolutie

Het inzicht dat de mens geen 'onbeschreven blad' meer is.

Deïsme

Overtuiging dat God bestaat als een leidraad maar zich niet bezighoudt met bovennatuurlijke openbaringen.

Leibniz

Filosoof die stelde dat het goddelijke de best mogelijke wereld voor de mens heeft gemaakt.

Theologisch stadium

Stadium volgens Comte waarin de mens een speelbal is van goden en de natuur.

Metafysisch stadium

Stadium volgens Comte waarin een mensoverstijgende kracht enkel richtlijnen geeft en de mens vrij blijft.

Positief-wetenschappelijk stadium

Stadium volgens Comte waarin het handelen uitsluitend wordt bepaald door wetenschappelijke formules.

Onttovering

Het proces van overgang tussen de verschillende stadia van werkelijkheidsbeleving.

Magische werkelijkheidsopvatting

Het uitvoeren van handelingen zoals een kaarsje branden voor een examen voor geluk.

Objectivering

Het opstellen van zaken vanuit een zuiver wetenschappelijke benadering.

Laplace

Stelde dat alles in de werkelijkheid voorspelbaar en wetenschappelijk te berekenen is.

Nietzsche

Bekend om de uitspraak: 'God is dood en de mens is een moordenaar.'

Secularisering

Het proces waarbij de georganiseerde godsdienst haar greep op de maatschappij verliest.

Georges Lemaître

Pater die de big bang theorie ontdekte; deze werd door de katholieke kerk overgenomen.

Creationisme

De religieuze overtuiging dat het universum en het leven ontstaan zijn door een scheppingsdaad.

Evolutionisme

De wetenschappelijke kijk op het ontstaan van soorten door Darwin, gericht op verklarende factoren.

Zondebokmechanisme

Mechanisme waarbij een objectief onschuldig slachtoffer wordt gekozen, wat de principiële consistentie belemmert maar basisvitaliteit in de samenleving creëert.

Holocaust

De vernietiging van Joden, letterlijk 'brandoffer'.

Shoah

De Hebreeuwse term voor vernietiging.

Kazerne Dossin

Voormalige legerkazerne in Mechelen die diende als doorgangskamp naar concentratiekampen, nu een museum.

Treblinka

Een uitroeiingskamp waar mensen direct bij binnenkomst vernietigd werden.

Duaal denken

De menselijke voorkeur voor hokjes en categorieën voor psychologische rust en voorspelbaarheid.

The Genderbread Person

Een model om genderidentiteit en -ervaringen te verklaren die afwijken van de maatschappelijke verwachting.

Genderidentiteit

Hoe iemand zich voelt (traditioneel M/V/X).

Gender expressie

De manier waarop iemand zijn genderidentiteit naar buiten brengt.