08_Zdolność do czynności prawnych

Zdolność do czynności prawnych- definicja

„Zdolność nabywania praw i zaciągania zobowiązań w drodze własnych działań prawnych (poprzez składanie prawnie skutecznych oświadczeń woli)”

czyli: możliwość dokonywania osobiście czynności prawnych

Od czego zależała zdolność do czynności prawnych w prawie rzymskim?

ZNAĆ !!!

• Wiek

• Płeć

• Stan umysłowy

• Marnotrawstwo

Zdolność do czynności prawnych a zdolność prawna

A – w tym osoby mające jedynie zdolność prawną (obywatele rzymscy, wolni, sui iuris, ale z przyczyn wieku, płci lub stanu umysłowego pozbawieni lub ograniczeni w zdolności do czynności prawnych np. kobiety sui iuris, mężczyźni niedojrzali lub marnotrawcy)

B – w tym osoby mające jedynie zdolność do czynności prawnych (np. niewolnicy, wolne osoby alieni iuris – w prawie współczesnym kategoria ta nie występuje, gdyż każda osoba ma zdolność prawną ☺)

C – osoby mające zarówno zdolność prawną, jak i zdolność do czynności prawnych (np. obywatele rzymscy, wolni, sui iuris i spełniający przesłanki pełnej zdolności do czynności prawnych - o odpowiednim wieku, płci i stanie umysłowym, czyli w zasadzie dojrzali, zdrowi psychicznie mężczyźni)

Wiek - zestawienie

INFANTES dzieci do 7 roku życia - brak zdolności do czynności prawnych

IMPUBERES 7-12 lat dziewczęta/7-14 lat chłopcy – ograniczona zdolność do czynności prawnych

PUBERES w tym mężczyźni 14-25 lat (minores viginti quinque annis) – czyli minorzy z ustanawianym na ich wniosek kuratorem do dokonywania poszczególnych czynności

UWAGA !!! Puberes mają pełną zdolność do czynności prawnych

Impuberes

• Czynności przysparzające (po stronie pupila) były ważne

• Czynności rozporządzające oraz zobowiązujące dokonane bez zgody opiekuna były nieważne

• Auctoritas tutoris (zgoda lub późniejsze zatwierdzenie czynności przez opiekuna) – była warunkiem ważności dokonanej czynności prawnej (!!!)

• Czynności zobowiązujące o charakterze mieszanym (powodujące równoczesne przysporzenie w majątku pupila w postaci nabycia przez niego wierzytelności – jak i połączone z obciążeniem jego majątku w postaci powstania w jego majątku długu) były ważne w zakresie przysporzenia (negotium claudicans)!

Negotium claudicans

• Jeśli czynność jest dwustronnie zobowiązująca:

• Zobowiązanie pupila nie powstaje – kontrahent nie ma skargi z zawartego kontraktu

• Zarazem jeśli kontrahent spełni swoje świadczenie, nie ma możliwości dochodzenia jego zwrotu

• Pupil może potwierdzić dokonaną przez siebie czynność po dojściu do dojrzałości i wówczas staje się ona ważna (ratihabitio)

Negotium claudicans- ochrona kontrahenta

• Ochrona kontrahenta zostaje wprowadzona dopiero w reskrypcie cesarza Antoninusa Piusa

• Od tej pory zobowiązanie uznaje się za zobowiązanie naturalne

• Pupil odpowiada w granicach wzbogacenia

Zobowiązanie pupila pozostaje niezaskarżalne, ale:

• Kontrahent może powstrzymać się od świadczenia, zanim nie uzyska świadczenia wzajemnego

• Kontrahent może żądać zwrotu swojego świadczenia do wysokości wzbogacenia

Recepcja negotium claudicans

Pod wpływem ius commune we współczesnych kodeksach cywilnych pojęcie negotium claudicans (tzw. „czynności prawnej kulejącej”) rozumiane jest w odmienny sposób, niż miało to miejsce w prawie rzymskim

Czynność prawna traktowana jest jednolicie i nie wywołuje w całości skutków prawnych (objęta jest tzw. sankcją bezskuteczności zawieszonej w całości, a więc zarówno co do skutków przysparzających, jak i skutków obciążających majątek) do czasu potwierdzenia jej przez przedstawiciela ustawowego osoby jej dokonującej (np. rodziców w wypadku dziecka)

Potwierdzenie czyni ją w całości ważną i skuteczną – a w braku potwierdzenia staje się w całości nieważna

Minores

Mają pełną zdolność do czynności prawnych zatem: wszystkie ich czynności są WAŻNE Ale:

ze względu na niedoświadczenie mogą prosić pretora o restitutio in integrum („powrót do stanu sprzed dokonania czynności” – uznanie za niebyły faktu wywołującego dla minora niekorzystne skutki prawne)

Jeśli była zgoda kuratora nie mogą w zasadzie ubiegać się o restitutio in integrum (choć były w tym zakresie wyjątki uzasadnione zazwyczaj szczególnymi okolicznościami sprawy)

Zgoda ta nie jest wymogiem ważności dokonanej czynności prawnej

W procesie mógł im też przysługiwać przeciwko skardze drugiej strony czynności zarzut pokrzywdzenia (exceptio legis Laetoriae)

Płeć

Kobiety, niezależnie od wieku (!!!) i tego czy były osobami sui iuris miały ograniczoną zdolność do czynności prawnych

Zakres ograniczeń różny niż w wypadku impuberes:

• Kobieta potrzebowała zgody tutora jedynie dla niektórych czynności (wyzwolenie niewolnika, sporządzenie testamentu, zaciągnięcie długu, rozporządzenie rzeczami res mancipi)

• Pozostałe czynności (w tym jednostronnie zobowiązujące i rozporządzające) były ważne i skuteczne

Od Augusta kobieta która posiadała trójkę dzieci (ius trium liberorum) uzyskiwała pełną zdolność do czynności prawnych

Stan umysłowy (furiosi

• Osoby chore psychicznie (furiosi) – nie mają zdolności do czynności prawnych ale…

• Ponieważ w Rzymie nie istniało „sądowe stwierdzenie” choroby psychicznej w okresach „przebłysków świadomości” (lucida intervalla), u osób mających tylko czasowe jej zaburzenia, istniała zdolność do czynności prawnych

Marnotrawstwo (prodigi)

Czyli w wypadku marnotrawcy (prodigi):

W wypadku czynności przysparzających (po stronie marnotrawcy np. przyjęcie darowizny lub stypulacji) czynność ważna i skuteczna

W wypadku czynności rozporządzających i zobowiązujących

• Czynność dokonana za zgodą kuratora ważna

• Czynność dokonana bez zgody kuratora nieważna