Zuid-Amerika

altiplano

spaans voor hoogvlakte

andesiet

lichtgrijs uitvloeiingsgesteente met heel kleine kristallen en soms hier en daar grotere kristallen die tijdens een uitbarsting uit de magmakamer worden meegenomen

bekken

lager deel in de aardplaten dat door de verschillende rek- en compressiekrachten in de platen als geheel langzaam naar beneden beweegt of een laagte vormt

caatinga

Savanne met doornachtige struiken

cerrado

boom- en grassavanne

compressie

proces van samendrukking dat ontstaat door het naar elkaar toe bewegen van lithosferische platen

cordillera

Zuid-Amerika: aaneengesloten rij van hoge bergen die samen een hooggebergte vormen. heet ook gebergteketen

debiet

de hoeveelheid water die op een bepaald punt door de rivier stroomt, in m³/s. heet ook waterafvoer

effusieve eruptie

rustige vulkaanuitbarsting, van magma met minder dan 4% of meer dan 5,5% water

El Niño

periode met een sterke opwarming van het zeewater bij de evenaar langs de westkust van Zuid-Amerika en over een deel van de Grote Oceaan

ENSO

periodieke verandering van het luchtdrukpatroon in het gebied van de Grote Oceaan, in combinatie met een El Niño, het veranderen van de temperatuur van het zeewater

erts

gesteente waarin metalen in grotere of kleinere concentraties voorkomen

ertsvorming

het ontstaan van ertsen

explosieve eruptie

heftige vulkaanuitbarsting van magma met 4 tot 5,5% water en een relatief hoge viscositeit

fossiele energiebron

brandstof die in miljoenen jaren is gevormd uit organisch materiaal (planten- en/of dierenresten)

gebergteketen

aaneengesloten rij van hoge bergen die samen een hooggebergte vormen. heet ook cordillera

geografisch beeld

de beschrijving van de ligging, gebiedskenmerken, bevolkingskenmerken en interne en externe relaties van een gebied

hoogtezone

gebied tussen twee hoogtelijnen

hoogvlakte

vlak of zachtgolvend gebied op meer dan 500m hoogte

horst

hoger gelegen gebied tussen twee breuken

hotspot

het bovenste deel van een mantelpluim aan de onderkant van de lithosfeer

Ilanos

Grassavanne met soms wat bomen

mangrove

natuurlijk vegetatietyp langs modderige tropische en subtropische kusten, in zoutmoerassen en slibrijke rivierdelta’s

mantelpluim

enorme hoeveelheden opstijgend heet mantelmateriaal dat in een pluim waarschijnlijk vanaf de buitenkern tot aan het aardoppervlak reikt

mental map

kaart in je hoofd of op papier die een uitdrukking is van subjectieve beelden (percepties) van een gebied

mijnbouw

economische activiteit die gericht is op het onttrekken van delfstoffen aan de aardkorst om die te verwerken

pampa

natuurlijk vegetatietype van grassen en lage struiken in een droog gebied waar net genoeg regen valt voor dit type vegetatie. Heet ook steppe

perceptie

de manier waarop iemand de werkelijkheid waarneemt en daaruit voor zichzelf een beeld vormt

regiem

jaarlijkse schommelingen in de waterafvoer van een rivier of beek

riftschouder

langgerekte, bergachtige hoger liggende zone aan weerszijden van een riftvallei (die ontstaat onder invloed van de hotte van het magma vlak onder de lithosfeer)

savanne

natuurlijk vegetatietype in de tropen met lange grassen, afgewisseld met groepjes bomen en struiken. in Zuid-Amerika zijn er drie typen savanne: Ilanos, cerrado en caatinga

schild

uitgestrekt, geologisch stabiel deel van de continentale korst dat bestaat uit gesteente dat meer den 500 miljoen jaar oud is

selva

natuurlijk vegetatietype van dicht, ondoordringbaar bos in de warme en vochtige tropen Heet ook tropisch regenwoud

slab pull

proces waarbij onder invloed van de zwaartekracht een afgekoeld en zwaar geworden deel van een oceanische plaat wegzakt in de asthenosfeer. de oceanische plaat trekt daarbij de hele aardplaat mee. dit is de belangrijkste aandrijvende kracht van de platentektoniek

slenk

laagte in het landschap die ontstaat doordat een blokvormig deel van de aardkorst wegzakt langs breukvlakken

steppe

natuurlijk vegetatietype van grassen en lage struiken in een droog gebied waar net genoeg regen valt voor dit type vegetatie. heet in Zuid-Amerika pampa

stereotiep beeld

vastliggend, algemeen (dus collectief) beeld over een groep mensen, een gebied of een groep verschijnselen of gebeurtenissen

stroomgebied

het hele gebied dat afwatert op een bepaalde rivier

stroomstelsel

rivier met alle zijrivieren en vertakkingen die deel uitmaken van hetzelfde stroomgebied

tropisch regenwoud

natuurlijk vegetatietype van dicht, ondoordringbaar bod in de warme en vochtige tropen. Heet in Zuid-Amerika selva

viscositeit

een maat voor stroperigheid van een stof

voorlandbekken

dalend en lager liggend gebied aan de landzijde van een zich vormend gebergte bij een convergente plaatgrens

waterafvoer

de hoeveelheid water die op een bepaald punt door de rivier stroomt in m³/s heet ook debiet

amerikanisering

het verschijnsel dat op steeds meer plekken in de wereld uitingen van de Noord-Amerikaanse cultuur te zien zijn

bnp per inwoner

het gemiddelde inkomen per inwoner per jaar. je berekent het door het bnp te delen door het aantal inwoners van een gebied

bruto regionaal product (brp)

de totale geldwaarde van alle in een regio geproduceerde goederen en diensten (per jaar). Kan per hoofd van de bevolking worden weergegeven

cliëntelisme

informele machtsstructuur waarbij gunsten worden verleend in ruil voor loyaliteit

comparatief voordeel

het financële voordeel dat een land behaalt wanneer het een product goedkoper kan produceren dan een ander land

culturele diffusie

de verspreiding en vermenging van cultuurelementen, vernieuwingen of ideeën

culturele diversiteit

situatie waarin de cultuurelementen binnen een gebied of in de wereld van elkaar verschillen

de-agrisatie

proces waarbij het belang van de landbouw in de werkgelegenheid en als bijdrage aan het bnp afneemt

dictatuur

regeringsvorm waarin één persoon of een kleine groep mensen de absolute macht heeft

diversificatie

het minder eenzijdig maken van de economie

energietransitie

de overgang van fossiele energiebronnen naar duurzame energiebronnen

etniciteit

een geheel van sociaal-culturele kenmerken waarvan mensen in een bepaalde groep vinden dat die bij hen horen en die hen onderling verbinden

etnische diversiteit

het naast elkaar bestaan van meerdere etniciteiten in de samenleving

extraportvalorisatie

bewerking van en waardetoevoeging aan goederen die voor de export bestemd zijn

favela

wijk waar de bewoners zelf (illegaal woningen hebben gebouwd. heet ook zelfbouwwijk of informal city

gated community

stadsdeel dat door een muur of hekwerk afgesloten is van de openbare ruimte. het stadsdeel kan bestaan uit enkele gebouwen, maar ook een hele wijk omvatten

ginicoëfficiënt

maat om de inkomensongelijkheid in een land te meten

good governance

goed bestuur met als uitgangspunten openheid, verantwoording, rechtvaardigheid, bevolkingsparticipatie en overeenstemming

grondbezitverhouding

de eigendomsverhouding van grond op het platteland

human development index (hdi)

samengestelde indicator waarin het bnp per inwoner, de mate van scholing en de levensverwachting meeweegt. heet ook VN-ontwikkelingsindex

importsubstitutie

als een land goederen die het eerst importeerde zelf gaat produceren

industrialisatie

periode waarin een samenleving voor het inkomen steeds sterker afhankelijk wordt van industrie in plaats van landbouw

informal city

wijk waar de bewoners zelf (illegaal) woningen hebben gebouwd. Heer ook favela of zelfbouwwijk

informele sector

ongeschoold, slechtbetaald wek in de dienstensector dat niet officieel wordt geregistreerd. mensen betalen geen belasting, maar hebben ook geen recht op uitkeringen

kettingmigratie

vorm van volgmigratie die op gang wordt gebracht doordat eerdere migranten (al dan niet gekleurde) informatie sturen naar de achterblijvers

landgrabbing

het verwerven van landbouwgrond in arme landen door kolonisten, (vaak buitenlandse) investeerders en (multinationale) bedrijven waarbij de plaatselijke bevolking gedwongen wordt zijn land af te staan

lingua franca

taal die op grote schaal als voertaal wordt gebruikt door mensen met verschillende moedertalen

lorenzcurve

grafische weergave van de ongelijke verdeling van een maatschappelijk verschijnsel zoals de inkomensverdeling

nationalisme

politieke ideologie die het eigen land, de eigen inwoners en de eigen nationale identiteit als uitgangspunt neemt

neoliberalisme

politieke stroming die is gericht op marktwerking, een kleinere overheid, vrijhandel en vrijheid op het gebied van internationale kapitaalstromen

oligarchie

vorm van overheersing waarbij de macht in handen is van een kleine groep mensen uit de bevoorrechte klasse

ontginning

verandering van het natuurlandschap om het geschikt te maken voor menselijk gebruik

politieke polarisatie

het versterken van de tegenstellingen in de politiek, waarbij links en rechts steeds verder uit elkaar komen te liggen

populisme

politieke stroming die uitgaat van een grote tegenstelling tussen een elite enerzijds en de rest van de bevolking (het volk) anderzijds, en daarbij zegt aan de kant van het volk te staan

reprimaire ontwikkeling

hier: terugvallen op de export van grondstoffen na een periode van industrialisatie waarbij relatief meer halffabricaten en eindproducten uitgevoerd worden

ruimtelijke ongelijkheid

verschillen tussen gebieden, vooral de sociaal-economische verschillen die als onrechtvaardig of ongewenst worden beschouwd

ruimtelijke segregatie

ruimtelijke scheiding van kansarme en kansrijke (etnische) groepen in een stad of gebied.

ruraal-urbane migratie

migratie van het platteland naar de staf

sociale mobiliteit

veranderen van sociaal-economische klasse

sociale ongelijkheid

situatie waarin verschillen in welvaart en ontwikkelkansen zijn tussen groepen mensen in een gebied

tertiarisering

proces waarbij het belang van de diensten in de werkgelegenheid en als bijdrage aan het bnp toeneemt

verstedelijkingsgraad

aandeel van de stedelijke bevolking in de totale bevolking. heet ook urbanisatiegraad

verstedelijkingstempo

snelheid waarmee de verstedelijkingsgraad (per jaar) verandert (in procenten). heet ook urbanisatietempo

VN-ontwikkelingsindex

samengestelde indicator waarin het bnp per inwoner, de mate van scholing en de levensverwachting meeweegt. heet ook human development index (hdi)

zelfbouwwijk

wijk waar de bewoners zelf (illegaal) woningen hebben gebouwd. heet ook favela of informal city.

BRICS-land

verzamelnaam voor de vijf opkomende landen Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika. vanaf 2024 behoren ook Saudi-Arabië, Iran, Egypte en Ethiopië tot de BRICS-landen

centrum

begrip uit het centrum-periferiemodel (wereldsysteem): hoogontwikkeld, rijk land of gebied met veel economische en politieke macht

directe buitenlandse investering

kapitaal dat wordt ingezet om in andere landen te investeren in bijvoorbeeld fabrieken, kantoren, infrastructuur of ondernemingen. Heet ook wel foreign direct investment (FDI)

eindproduct

het uiteindelijke product dat de weg van grondstof via halffabricaat tot eindproduct heeft doorlopen en klaar is om aan de klant verkocht te worden

exportpakket

de samenstelling naar soort en waarde van goederen en diensten die een land levert aan het buitenland

foreign direct investment (FDI)

kapitaal dat wordt ingezet om in andere landen te investeren in bijvoorbeeld fabrieken, kantoren, infrastructuur of ondernemingen. Heet ook wel buitenlandse investering

G20-land

verzameling van negentien grote nationale economieën, de Europese Unie en de Afrikaanse Unie. de G20 is opgericht om de economische samenwerking in de wereld te bevorderen

global shift

het verschuiven van het economische zwaartepunt op de wereld

grondstof

ruw materiaal (zoals ijzererts of hout) dat nog bewerkt moet worden om er een product van te maken

halffabricaat

industrieproduct dat nog verder bewerkt moet worden tot eindproduct

handelsbalans

overzicht met aan de ontvangstenkant de geldwaarde van de uitvoer van goederen en diensten van een land over een bepaalde periode en aan de uitgavenkant de geldwaarde van de invoer

importpakket

de samenstelling naar soort en waarde van alle goederen en diensten die een land in het buitenland koopt