Hoofdstuk 9: België tijdens de Tweede Wereldoorlog

Wanneer viel Duitsland België aan en hoe lang hield het Belgische leger stand?

Op 10 mei 1940 — het leger hield 18 dagen stand tot Leopold III capituleerde

Wat is 'blitzkrieg' en waarom was het zo effectief tegen België?

Een razendsnelle aanvalstactiek met tanks en luchtsteun geconcentreerd op één punt — de Belgische verdedigingslinies (Albertkanaal, Maas) waren er niet tegen opgewassen

Waarom was de Duitse doorbraak via de Ardennen zo verrassend?

Belgische en geallieerde strategen verwachtten geen aanval via de Ardennen — de Duitsers braken er door op 16 mei en omsingelden zo het Belgische leger

Welke drie houdingen kan een bevolking aannemen tijdens een bezetting?

Verzet, collaboratie of accommodatie — het gros van de bevolking past zich aan de omstandigheden aan (accommodatie)

Wat is 'accommodatie' tijdens een bezetting?

Het zich aanpassen aan de bezettingsomstandigheden zonder actief te verzetten of te collaboreren — de meest voorkomende houding

Waarom capituleerde Leopold III op 28 mei 1940?

Het Belgische leger was omsingeld en kon de strijd niet langer volhouden — de capitulatie veroorzaakte echter een diepe breuk met de geallieerden en de Belgische regering in Londen

Wat was de koningskwestie tijdens WO II?

De breuk tussen Leopold III die in België bleef als krijgsgevangene en de Belgische regering die in Londen de strijd verderzette — dit zou na de oorlog uitgroeien tot een diepe politieke crisis

Waarom verkozen Leopold III en zijn entourage Duitsland te ontmoeten?

Ze waren overtuigd dat Duitsland de oorlog zou winnen en dat België zo zijn neutraliteit kon bewaren — een verkeerde inschatting met zware politieke gevolgen

Wat was de 'Aufsichtsverwaltung'?

Het Duitse bezettingsbestuur dat toezicht hield op de Belgische bestuurders — Belgische secretarissen-generaal bestuurden het land met zo weinig mogelijk samenwerking met de bezetter

Welke rol speelden de Belgische secretarissen-generaal tijdens de bezetting?

Ze bestuurden het land in naam van de ministeries die gevlucht waren — ze probeerden de bevolking zo goed mogelijk te beschermen maar bevonden zich in een moeilijke positie tussen bezetter en bevolking

Wat was de houding van Belgische bedrijfsleiders tegenover de bezetter?

Accommodatie — ze werkten door om de economie gaande te houden, leverden soms ook aan Duitsland, maar dit ging gepaard met een pragmatische afweging die later moreel betwist werd

Wat was de Jodenvervolging in België en hoe reageerden Belgische bestuurders?

Joden werden geregistreerd en moesten een ster dragen — sommige Belgische bestuurders weigerden mee te werken aan deportaties, anderen werkten mee; een overweging was dat de Antwerpse politie meehielp bij razzia's

[Zie afbeelding: Duitse bezettingsposter 'De oorlogvoerenden, niet uit het lood'] Wat toont deze propagandaposter?

Duitse bezettingspropaganda die de bevolking kalm en meewerkend wil houden — een voorbeeld van hoe de bezetter de publieke opinie probeerde te sturen

[Zie afbeelding: affiche '28 mei 1940 — Sire, dat vergeten wij nooit'] Wat toont dit affiche?

Een anti-Leopold affiche dat de capitulatie van 28 mei 1940 veroordeelt — bewijs van de diepe verdeeldheid die de koningskwestie veroorzaakte in de Belgische samenleving

Wat was de houding van Kardinaal Van Roey tijdens de bezetting?

Hij koos voor accommodatie — aanvaardde een compromis met de bezetter maar protesteerde tegen de verplichte tewerkstelling in Duitsland en de deportatie van Joden

Wat was de rol van de communisten in het Belgische verzet?

Ze stonden het sterkst in het gewapende verzet — na de aanval op de Sovjet-Unie in 1941 kwamen ze volop in actie en speelden een centrale rol in de partijzanenvrijstrijd

Welke drie vormen nam het Belgische verzet aan?

Inlichtingendiensten die info doorspeelden naar Londen, hulp aan geallieerde piloten en aan Joden, en gewapend sabotage- en propagandaverzet

Welk percentage van de Belgische bevolking collaboreerde actief?

Een kleine minderheid — grosso modo was de Belgische staat democratisch en anti-autoritair gezind, maar zo'n 35% in Brussel en grote Waalse steden had een meer anti-Duitse houding

Welke drie groepen collaboreerden actief met de bezetter?

Rex van Léon Degrelle, het VNV en de Duits-Vlaamse Arbeidsgemeenschap (DeVlag) — de twee eerste kwamen uit de jaren 1930

Wat was de DeVlag?

Een Duits-Vlaamse Arbeidsgemeenschap die radicaler was dan het VNV — ze streefde naar annexatie van Vlaanderen bij het Duitse Rijk

Waarom was Degrelles collaboratie zo problematisch?

Hij bood in 1940 zijn politieke diensten aan de Duitsers aan en stuurde Waalse vrijwilligers naar het Oostfront als deel van de Waffen-SS — de meest extreme vorm van collaboratie

Wat was de Jodenvervolging in België en hoe werd die uitgevoerd?

Joden werden geregistreerd, moesten een ster dragen en werden gedeporteerd — in 1942 hielp de Antwerpse politie bij razzia's; zo'n 25.000 Belgische Joden werden gedeporteerd

Wat betekent 'Gewillig België'?

Een historisch debat over de mate waarin de Belgische administratie vrijwillig meewerkte aan de Jodenvervolging — de conclusie is dat de rol van de Belgische politiediensten niet gezagsvol was maar toch opdroef

Hoe reageerden gewone Belgen op de Jodenvervolging?

Velen hielpen Joden onderduiken of te vluchten — maar anderen meldden hen aan; het laatste woord over de verantwoordelijkheid van de Belgische politiediensten is nog niet gezegd

[Zie afbeelding: handgeschreven lijst 'Volksverwering Antwerpen 1941'] Wat toont dit document?

Een lijst van de Antwerpse Volksverwering — bewijs van georganiseerde antisemitische collaboratie op lokaal niveau al vroeg in de bezetting

[Zie kaart: collaborateurs per arrondissement] Wat toont deze kaart?

De geografische spreiding van collaborateurs — met taartdiagrammen die tonen welke collaboratiegroepen (Rex, VNV, DeVlag) dominant waren per regio

[Zie afbeelding: verzetsaffiche 'De ole tout Belge patriot doit savoir'] Wat toont dit affiche?

Een communistisch verzetsblad dat de Belgische bevolking informeerde en opriep tot verzet — een voorbeeld van gedrukte verzetspers die clandestien circuleerde

[Zie afbeelding: SS-wervingsaffiche 'Vrijwilligers naar het Oostfront'] Wat toont dit affiche?

Duitse propaganda om Belgische vrijwilligers te werven voor de strijd aan het Oostfront — een voorbeeld van hoe de bezetter collaborateurs rekruteerde via aantrekkelijke beloften

Wat was het antisemitisme van het nationaalsocialisme aanvankelijk?

Een wetenschappelijke rassentheorie — Joden werden beschouwd als een inferieur ras dat moest worden afgescheiden van de samenleving

Welke maatregelen werden stapsgewijs ingevoerd tegen Joden in bezet België?

Registratie, een jodenster dragen, verbod op bepaalde beroepen, emigratieverbod en ten slotte deportatie naar vernietigingskampen

Wanneer besloot het nazi-regime tot de 'algehele uitvoering van het Jodendom'?

In 1941 — dit betekende de overgang van discriminatie en emigratie naar systematische vernietiging

Welke rol speelden de Belgische secretarissen-generaal bij de Jodenvervolging?

Ze vaardigden de discriminerende verordeningen uit via de gemeentebesturen — maar Joden kregen ook de stempel 'Jood/Juif' op hun identiteitskaart

Wanneer werden Joden in bezet België verplicht een ster te dragen?

In 1942 — dit maakte Joden zichtbaar en kwetsbaar voor verdere discriminatie en opsporing

Hoeveel Joden werden vanuit België gedeporteerd naar vernietigingskampen?

In totaal bijna 29.000 — vervoerd via de Dossinkazerne in Mechelen naar Auschwitz-Birkenau

Wat was de Dossinkazerne in Mechelen?

Een verzamelplaats van waaruit Joden werden gedeporteerd naar Auschwitz-Birkenau tussen augustus 1942 en juli 1944

Waarom ging de VNV verder in collaboratie dan aanvankelijk bedoeld?

Hitler beloofde een Vlaams-nationalistisch einddoel — maar in de praktijk werden Vlaamse belangen steeds meer ondergeschikt aan de Duitse oorlogsmachine

Wat was de DeVlag en hoe verschilde ze van het VNV?

Een Duits-Vlaamse Arbeidsgemeenschap die in 1944 met Vlaamse SS fuseerde — ze was radicaler dan het VNV en streefde naar volledige annexatie bij Duitsland

[Zie afbeelding: bekendmaking burgemeester Holsters, december 1940] Wat toont dit document?

Een officiële gemeentelijke bekendmaking die Joden verplicht zich te registreren — een concreet voorbeeld van hoe de Jodenvervolging via lokale besturen werd uitgevoerd, ook in België