Les 9-10-11

Marxistische litereratuurbenadering

Karl Marx (19de eeuw)

20ste eeuw in diverse richtingen ontwikkeld

Relatie tussen lit en maatschappelijke wkh

→ mimetisch

Effect van lit op lezer (wakkert lit verzet aan tegen bestaande maatschappelijke orde?)

→ pragmatisch

Marxisme in vogelvlucht

‘esthetica’ in aanvulling op de leer en maatschappelijke visie van Karl Marx → communistische strijd

In westen ontwikkeling (interbellum) minder orthodoxe, ‘kritische’ variant: Frankfurter Schule = Critical Theory

Kritische variant nieuw elan jaren ‘60 door kruisbestuiving poststructuralisme

→ postkolonialisme

Karl Marx

(1818-1883)

Econoom, socioloog, filosoof en politiek activist

Getekend door industriële revolutie

‘Het communistisch manifest’ (1847 - Friedrich Engels)

Das Kapital (1867 1ste deel)

Centrale ideeën Marx

Klassenstrijd: Geschiedenis = opeenvolging strijd tss klassen om beste materiële vw, gebeurt ‘dialectisch’ volgens schema: these → antithese → synthese, Einde geschiedenis = klasseloze maatschappij

Materialisme: materiële omstandigheden waarin we leven en werken primeren, geen spirituelen dimensie aan materiële wkh

(Dialectisch materialisme)

Onderbouw & bovenbouw: sociale omstandigheden (economie) bepalen wie we zijn, wat we denken en doen, onderbouw (basis, geheel van productieverhoudingen) bepaalt bovenbouw (superstructuur, juridisch en politiek)

literatuur - bovenbouw

weerspiegelt maatschappelijke omstandigheden,

Maatschappelijke positie bepaalt hoe schrijver schrijft en hoe lezer leest

Lit nooit waardevrij en altijd historisch gesitueerd

Ideologie

geheel aan opvattingen en overtuigingen waarmee we voor onszelf voorstelling maken van wereld

→ Marx: fragmentarisch en vals

Ideologie maakt blind voor problemen en mistoestanden → “natuurlijk en onveranderlijk”

→ houdt bestaande machtsverhouding in stand

Doel Marx: ontmaskeren en bekritiseren ideologie als vals bewustzijn → activisme

Marx (en Engels) literatuur functies

1) ideologische functie (representatie en reproductie van dominante ideologie)

2) ideologiekritische functie (kritiek op/ontwrichting dominante ideologie)

Maar geen volwaardige marxistische esthetica uitgebouwd

György Lukács

(1885-1971)

Hongaarse filosoof

Eerst pre-marxistisch (‘Theorie van de roman’) dan wending naar marxisme → wil Marx van esthetica worden

Hele leven gewrongen tss officiële staatsdoctrine communistische regimes, meer vrijgevochten invulling marxisme (voor Stalinisten te los, voor andere linkse te orthodox)

Kant onbruikbaar (belangeloos welbehagen X)

Aanhanger verlichte rede → verwierp Nietzsche & Freud

Uitgangspunt: kunst = weerspiegeling (mimese) van socio-economische wkh

Literatuuropvatting György Lukács

Lit algemene wetmatigheden van maatschappelijke gebeuren (onderbouw) weergeven

• omvattende weergave, breed panorama (alle klassen)

• Personages herkenbaar en typisch voor maatschappelijke tendensen

• Tendens van werk moet kritisch zijn voor kapitalisme & verwijzen nr mogelijkheid betere, socialistisch georganiseerde samenleving

Bewondering voor klassieke realisme (ca. 1840-1880, Lev Tolstoj)

Afwijzing:

• naturalisme: detail maar blijft oppervlakkig, te weinig ‘typisch’ → te objectief

• Modernisme: weergave bewustzijn te subjectief

• Historische avant-garde: product van bourgeois decadentie

• Russisch formalisme: ostranenie vervormt wkh ipv weergave & vestigt aandacht op tekst als tekst (gevaar autonomisme)

Benadering = normatief

Gelijkenis Aristoteles

Socialistisch realisme

in schrijverscongres USSR 1934 uitgeroepen tot officiële artistieke doctrine van SU

Uitgangspunten: literatuur moet

• Sociale functie hebben

• Ten dienste staan van de massa

• Bestanddeel worden van de activiteiten van communistische partij

→ vulgair marxisme

Reacties op Lukàcs

verder gewerkt:

• Lucien Goldmann (1913-1970): romeense denker, leerling, genetisch structuralisme

Kritiek:

• Bertolt Brecht: verwijst van nostalgie, kunst contradicties blootleggen, vervreemdingseffect draagt bij aan klassenbewustzijn

• Frankfurter Schule (Adorno, Horkheimer, Marcuse, W. Benjamin)

Frankfurter Schule

(institute für sozialforschung)

°1923

Academisch onderzoeksinstituut, niet partijgebonden

Overwegend Joods

‘40- ‘48 actief in VS

Grote impact tegenculturen & studentenrevolte ‘60

verzamelnaam: kritische theorie / Critical Theory

(Neomarxisme)

Walter Benjamin, Theodor Adorno, Max Horkheimer, Herbert Marcuse, Jurgen Habermas

Kritische theorie FS

waarom door Marx voorspelde klassenstrijd in West-Europa en VS uitgebleven?

→ indoctrinatie via cultuurindustrie saboteert klassenbewustzijn

In vizier: massacultuur (want ideologiebevestigend)

‘Huwelijk’ marxisme en psychoanalyse:

• stelt impact verlichte rede kleiner dan moderne mens zich wijsmaakt → leren massamens onuitgesproken verlangens onderzoeken

• Maar ‘onbewuste drijft ons aan’ <> ‘sociale omstandigheden bepalen gedrag’

Dialectiek van de Verlichting

Theodor Adorno & Max Horkheimer (1944/47)

Verlichting in streven naar rationeel beheersing & onderwerping natuur → onbedoeld bijdragen instrumentalisering rede: rede gereduceerd tot middel vr efficiëntie en controle

visie Adorno

verwerpt klassiek realisme van Lukács ← pretentie werkelijkheidgetrouw totaalbeeld realiteit kunnen geven = gevaarlijke illusie

Op zoek naar ‘negativiteit’ in kunst: elmn die illusie van afgerond en overzichtelijk geheel dwarsbomen → bewondering modernisme en avant-garde

Probeert Kant en Marx samen te brengen: belangeloos welbehagen → schoonheid staat op zichzelf + kunst wereld veranderen → formele autonomie, sociale kritiek

Theodor Adorno

(1903-1969)

belangrijke stem Frankfurter Schule

Kritisch voor cultuurindustrie

‘On popular Music’ (1941): ‘populaire’ muziek (standardization, same familiar experience) → keep customer in line, lull the listener to inattention vs ‘serieuze’ muziek (out the standard scheme)

Arnold Schönberg

(1874-1951)

Grondlegger dodecafonische muziek

→ beantwoord Adorno’s verlangen naar negativiteit

Critical theory vs poststructuralisme

Adorno’s negativiteit = raakpunt tss ^

Negativiteit: kunst keert zich tegen alles wat zich als systeem of eenheid aandient → anti-totalitair

Derrida - deconstructie-denken: verzet tegen het geloof in één waarheidscentrum (logocentrisme), in gesloten structuren

Kruisbestuiving marxisme en poststructuralisme → postmarxisme

Postmarxisme

verzamelnaam antikapitalistische maatschappijkritiek sinds ‘60

Schatplichtig Marx: tegen sociale ongelijkheid en uitgesproken activistisch

Maar klassenongelijkheid wordt aangevuld met o.a. gender, etniciteit, dekolonisatie, climate justice, intersectionalitiet

Michel Foucault

(1929-1984)

Franse filosoof en historicus

Poststructuralist & (post)Marxist

Onderzoekt hoe kennis afhangt van overheersende mentaliteit in bep periodes (‘archeologie van het weten’)

Sleutelbegrip: discours

Discours

een coherent geheel van taal- en symboolgebruik waarmee groepen de wereld ordenen en interpreteren

→ reflecteert niet over wkh, maar produceert kennis over wkh

Bepalen wat zeg- en denkbaar is, wat legitiem (geen ‘waar’ en ‘vals’, geen waarheid buiten discours)

Kennen recht van spreken toe

(Cf. De Saussure)

Marxistisch: argwaan dominante ideologie (discours als vals bewustzijn)

Poststructuralistisch: focus op taal (ipv wkh) + relativeren van waarheid, er zijn enkel ‘discoursen’, ongefilterde waarheid is niet kenbaar

Marxisme → Postkolonialisme

waarom klassenstrijd uitgebleven (x CT)? Imperialisme → koloniale gebieden plunderen → welvaart (ook arbeidersklasse) stijgen

Belang jaren ‘60

opkomst ‘nieuw links’: postmaterialisme, mateloze consumptie en bezitsdrang ten koste leefmilieu en sociaal weefsel

Globaal perspectief

Aandacht onderdrukking minderheden

Imperialisme

proces waarbij landen controle verwerven over gebieden die niet toebehoren tot hun eigenlijke territorium

Westerse landen 19de eeuw

Kolonialisme

proces van bezetting/bewoning door nationale mogendheden van andere gebieden met het doel op ontginning

Eurocentrisme

culturen beoordelen vanuit Europese/westerse waarden en denkpatronen

Postkolonialisme

periodebegrip: na einde kolonialisme (WWII)

Postkoloniale theorie: koloniale verhoudingen kritisch onderzoeken (van 16de eeuw tot nu)

Postkoloniale literatuurtheorie

aandacht voor:

• Processen van beeldvorming en de identiteitsconstructie

  • Kolonisator vs gekoloniseerde

  • West vs rest

  • Wit vs zwart

  • Eigene vs andere

• Lit die voorkomt uit / getuigenis aflegt van koloniale ervaring door de Ander een stem te geven

Geïnspireerd door postmodernisme/poststructuralisme

Edward Said

(1935-2003)

‘Orientalism’ (1978): de Oriënt (het oosten) is een westerse eurocentrische en kolonel constructie

Oriëntalisme: het discours dat de koloniale wereld op dwingende wijze vorm geeft en machtsverhoudingen tss kolonisator en gekoloniseerde legitimeert, manifesteert zich in economische, politieke wetenschappelijk, intellectuele en culturele domein

Beïnvloed door Michel Foucault (discours)

Typische sjablonen in postkoloniale theorie

De nobele wilde: representant van vreemde beschaving die, ondanks primitieve eigenschappen, innerlijke goedheid belichaamt → implicatie mens in zuivere vorm ‘goed’, product westerse fascinatie

De witte redder: witte hel redt de ‘ander, soort Messias, ander niet in staat lot in eigen handen nemen → paternalisme