leki przeciwnowotworowe

bez szczepionek i wybrane leki biologiczne

ogólny mechanizm działania cytostatyków

• uszkodzenie DNA

• zablokowanie syntezy DNA

• upośledzenie funkcji enzymów zaangażowanych w replikację DNA

• zaburzenie działania wrzeciona podziałowego

• podatność komórek zależy od fazy cyklu komórkowego, w której znajdują się komórki nowotworowe

  • frakcja komórek proliferujących jest bardziej podatna na działanie cytostatyków

cytostatyki przeciwwskazania

1. ciąża

2. karmienie piersią

3. zaburzenia hematologiczne

4. schorzenia nerek

5. choroby wątroby

6. przewlekłe dermatozy (z obecnością czynnych zmian)

7. praca w narażeniu na promieniowanie jonizujące

8. aktualne ostre infekcje górnych dróg oddechowych

9. wiek poniżej 18 lat

jakie zespoły działań niepożądanych występują przy cytostatykach

-zespół rozpadu nowotworu (TLS)

-zespół ANE (anorexia, nausea, emesis) przez podrażnienie rec. serotoninowych w pp i strefy chemowrażliwej w rdzeniu przedłużonym

działania niepożądane cytostatyków

ostre (natychmiastowe):     nudności, wymioty, r. alergiczne

wczesne (4-6 tyg):        mielosupresja, uszkodzenie szpiku, leukopenia,upośledzenie odporności, mucositis (uszkodz. bł śluz. pp), wypadanie włosów (uszkodzenie mieszków)

opóźnione (kilka-kilkanaście tyg): zwłóknienie płuc, uszkodzenie nerek, kardiomiopatia, neuropatia

późne (odległe, miesiące-lata): uszkodzenie gonad, wtórne nowotwory

+wynikające z uszkodzenia “odnawialnych” tkanek i narządów eliminujących leki

• uszkodzenie wątroby, upośledzenie gojenia się ran i zaburzenie wzrostu u dzieci

ogólny schemat stosowania cytostatyków

• podawane w cyklach co kilka tygodni, w maksymalnych tolerowanych dawkach (MTD)

• każdy cykl eliminuje ten sam procent komórek nowotworowych

ogólny mechanizm działania antymetabolitów

• kompetycyjnie blokują enzymy szlaków metabolicznych ważnych dla wzrostu nowotworu

• swoiste inhibitory fazy S cyklu komórkowego

• najskuteczniejsze z nich to inhibitory enzymów związanych z syntezą nukleotydów i DNA

  • te reakcje dot. fazy S

zastosowanie antymetabolitów kwasu foliowego

monoterapia i leczenie skojarzone nowotworów układu białokrwinkowego i guzów litych

metotreksat-lek immunosupresyjny w RZS (mniejsze dawki)

pemtreksed-międzybłoniak opłucnej i niedrobnokomórkowy rak płuc

pralatreksat-chłoniaki z kom. T, obiecujący lek w ciężkim covid-19

wymień antymetabolity kwasu foliowego

metotreksat

pralatreksat

pemtreksed

ralitreksed

mechanizm działania antymetabolitów kw. foliowego

• dostają się do komórki przez swoisty transporter dla folianów

• blokują reduktazę dihydrofolianu, hamując powstawanie tymidylanu, nukleotydów purynowych, seryny i metioniny

długi efekt działania dzięki kumulacji leku w cytoplazmie (efekt poliglutamiancji katalizowanej przez syntezę foliopoliglutaminianu)

działania niepożądane antymetabolity kw. foliowego

1. mielosupresja (leukopenia, małopłytkowość, niedokrwistość)

2. uszkodzenie śluzówki pp (mucositis, biegunka)

3. uszkodzenie płuc (zapalenie płuc, skurcz oskrzeli)

4. uszkodzenie wątroby (marskość <1%)

5. precypitacja w kanalikach nerkowych->uszkodzenie cewek nerkowych [duże dawki]

co stosuje się w następczej terapii odbudowującej przy dużych dawkach antymetabolitach kw. foliowego

duże dawki cytostatyków→podawanie kw. folinowego=leukoworyna=5-formylotetrahydrofolian wapnia

odwraca to toksyczne efekty antymetabolitów kw. foliowego

to samo przy zatruciu antymetabolitami

co to glukarpidaza

podawana dożylnie karboksypeptydaza

inaktywuje metotreksat przy przekroczeniu jej bezpiecznego stężenia we krwi (1 mikromol/litr)

podawana u chorych z niewydolnością nerek leczonych dużymi dawkami metotreksatu

który antymetabolit kw. foliowego ma mniejszą toksyczność niż metotreksat

pemtreksed i ralitreksed

wymień antymetabolity puryn

merkaptopuryna

tioguanina

fludarabina

kladrybina

klofarbina

pentostatyna

merkaptopuryna (6-MP)

• prolek

• metabolizowany przez HGPRT (dużo go w erytrocytach) do monofosforanu kwasu 5-tioinozynowego, który hamuje enzymy szlaku puryn w komórkach

ostre białaczki

1. mielosupresja

2. uszkodzenie pp (stosunkowo rzadko wymioty)

3. uszkodzenie wątroby (cholestaza)

czemu trzeba redukować dawkę merkaptopuryny w przypadku stosowania allopurynolu

allopurynol to inhibitor oksydazy ksantynowej, a ona fizjologicznie metabolizuje merkaptopurynę

-zapobieganie hiperurykemii w TLS [redukcja dawki o 25%]

oporność na merkaptopurynę

• polega na zmniejszeniu ekspresji HGPRT i nadekspresji w komórkach fosfatazy alkalicznej (zwłaszcza w przyp. białaczek), co skutkuje defosforylacją aktywnych metabolitów leku

tioguanina (6-TG)

• sulfonylowa pochodna guaniny przekształcana przez HGPRT do fosforanów kw. tioguanylowego hamującego syntezę puryn

• mała ilość leku bezpośrednio wbud. do DNA, gdzie jest metylowana->zaburzenie struktury podwójnej helisy->hamowanie replikacji

• synergizm z cytarabiną (antymetabolit pirymidyn)

1. ostre białaczki

2. przewlekła białaczka szpikowa

1. mielosupresja

2. uszkodzenie pp

3. hepatotoksyczność (żółtaczka, zakrzepica żył wątrobowych, centralna martwica zrazików wątroby)

mechanizm oporności na tioguaninę

tj. merkaptopuryna+

nadekspresja metylotransferazy tiopurynowej metabolizującej aktywne metabolity tioguaniny

mechanizm działania: fludarabina, kladrybina, klofarabina

antymetabolity puryn

• kinaza deoksycytydyny fosforyluje je do trifosforanu, który hamuje polimerazy DNA (alfa i beta)

• dochodzi do hamowania replikacji DNA

• difosforowa pochodna leku blokuje reduktazę rybonukleotydów-> hamowanie powstawania deoksyrybonukleotydów

podobny mechanizm ma cytarabina (antymetabolit pirymidyny)

fludarabina wskazanie (3)

1. przewlekła białaczka limfatyczna

2. chłoniaki nieziarnicze

3. czasem ostre białaczki

kladrybina wskazanie

białaczka włochatokomórkowa

klofarabina wskazanie

ostra białaczka limfoblastyczna u dzieci i młodzieży

pentostatyna (deoksykoformycyna)

• analog adeniny

• izolowana ze Streptomyces antibioticus

• inhibitor deaminazy adenozynowej (ADA)

• zaburza metabolizm puryn, zwłaszcza na limf. T

  • dochodzi do nagromadzenia nukleotydów adeninowych co zaburza syntezę DNA i RNA

1. białaczka włochatokomórkowa

2. nawroty przewlekłej białaczki limfatycznej

3. czasem w leczeniu reakcji “przeszczep przeciw biorcy”

wymień antymetabolity pirymidyn

5-fluorouracyl

kapecytabina

tegafur

cytarabina

gemcytabina

tryflurydyna+tipiracyl

mechanizm działania fluorouracyl 5-FU

• prolek

• fosforyzowany w komórkach do 2 pochodnych

1. FdUMP wiąże się kowalencyjnie z syntazą tymidylanu i ją inaktywuje

2. FUTP wbudowuje się w RNA i hamuje translację

• ogólnie lek upośledza tworzenie DNA i funkcjonowanie RNA

• kwas folinowy nasila działanie tego leku przez stabilizacje połączenia FdUMP z syntazą

kapecytabina to samo (prolek, przekształcany do fluorouracylu w nowotworze)

tegafur też prolek fluorouracylu

fluorouracyl działania niepożądane

1. nudności i wymioty

2. uszkodzenie pp

3. mielosupresja

4. zespół ręka-stopa/dłoń-stopa/dłoniowo-podeszwowy (bolesny rumień dłoni i stóp ze złuszczaniem) [należy nawilżać i natłuszczać skórę)

5. kardiotoksyczność (choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca)

takie same dotyczą jego proleków np. tegafur

kapecytabina działania niepożądane

1. mielosupresja (rzadziej niż 5-FU)

2. wymioty

3. ciężkie uszkodzenie pp

4. zespół ręka-stopa

5. biegunka

antymetabolity pirymidyn wskazania

fluorouracyl→rak okrężnicy i inne guzy (i.v), rak skóry (miejscowo)

kapecytabina→rak okrężnicy, zaawansowany rak sutka (doustnie+docetaksel)

tegafur→rak okrężnicy i odbytnicy z przerzutami (+uracyl i kw. folinowy)

cytarabina→ostre białaczki, chłoniaki nieziarnicze

gemcytabina→rak trzustki, niedrobnokomórkowy rak płuc, rak pęcherza moczowego, chłoniaki nieziarnicze

triflurydyna→miejscowo w okulistyce, doustnie z tipiracylem zaawansowany, oporny na typowe leki rak okrężnicy

który antymetabolit pirymidyn stosuje się z uracylem i kwasem folinowym

tegafur

uracyl hamuje dehydrogenazę dihydropirymidynową (ona rozkłada fluorouracyl w komórkach)

kwas folinowy nasila działanie fluorouracylu

cytarabina

• kinaza deoksycytydyny przekształca ją do trifosforanu, który blokuje polimerazy alfa i beta DNA i zaburza przemiany RNA

• nie działa na guzy lite

1. ostre białaczki

2. chłoniaki nieziarnicze

1. mielosupresja

2. nudności i wymioty

3. zespół grypopodobny

4. zmiany skórne (osutka plamisto-grudkowa)

5. zapalenie spojówek (leczenie miejscowo gks)

6. zaburzenia neurologiczne (ataksja móżdżkowa)

duże dawki:

7. ostry obrzęk płuc

8. zmiany o typie leukoencephalitis

gemcytabina

• analog deoksycytydyny fosforyzowany w komórkach do di i trifosfopochodnych

difosfogemcytabina hamuje reduktazę rybonukleotydów

trifosfogemcytabina wbudowuje się do DNA i zaburza jego powstawanie i funkcje

1. rak trzustki

2. niedrobnokomórkowy rak płuc

3. rak pęcherza moczowego

4. chłoniaki nieziarnicze

1. rzadziej niż cytarabina mielosupresja

2. nudności, wymioty, biegunka

3. zmiany skórne (osutki plamisto-grudkowe)

triflurydyna+tipiracyl

• triflurydyna kompetycyjnie hamuje polimerazę DNA komórek eukariotycznych i wirusów (głównie HSV-1, HSV-2, wirusa ospy krowiej i niektórych adenowirusów)

• tipiracyl ->inhibitor fosforylazy tymidynowej

zaawansowany, oporny na typowe leki rak okrężnicy-doustnie

1. nudności i wymioty

2. biegunka

3. bóle brzucha

4. utrata włosów

5. zespół zmęczenia

wymień leki alkilujące

chlormetyna, estramustyna

bendamustyna

cyklofosfamid, ifosfamid, trofosfamid

chlorambucyl

melfalan,meflufen

lomustyna, fotemustyna, semustyna, karmustyna

streptozocyna

cisplatyna, karboplatyna, oksaliplatyna, neda/hepta/lobaplatyna

busulfan, treosulfan

prokarbazyna, dakarbazyna

temozolomid

altretamina

tiotepa

mechanizm i zastosowanie ogólne leków alkilujących

• posiadają 2 gr. funkcyjne alkilujące kwasy nukleinowe i białka

• grupy te reagują z większością grup nukleofilowych w komórkach (sulfhydrylowych, aminowych, hydroksylowych, karboksylowych, fosforanowych)

• alkilują atomy azotu guaniny ( w mniejszym stopniu cytozyny i adeniny) w DNA

• powodują powstanie wiązań w DNA

  • krzyżowych, DNA-białko, DNA-RNA

• uszkadzają strukturę DNA, hamują jego replikację i transkrypcję

• leki fazowo nieswoiste ale najlepiej działają na komórki w fazie S, G1, słabiej w G2

1. ziarnica złośliwa

2. chłoniaki nieziarnicze

3. szpiczak plazmocytowy

4. białaczki

działania niepożądane leków alkilujących

1. nudności i wymioty (30-60 min po podaniu dożylnym)

2. uszkodzenie szpiku (leukopenia, małopłytkowość, niedokrwistość)

3. uszkodzenie śluzówki pp

4. uszkodzenie mieszków włosowych

5. zaburzenia płodności u mężczyzn i kobiet

zwiększenie ryzyka nowotworów wtórnych

oporność na leki alkilujące obejmuje

• zazwyczaj całą grupę leków z wyj. pochodnych nitrozomocznika

na co stosuje się chlormetynę (mechloretaminę/nitrogranulogen)

ziarnica złośliwa (chłoniak Hodgkina)

co to estramustyna i na co to

chlormetyna+estrogen na raka gruczołu krokowego

bendamustyna zastosowanie

1. przewlekła białaczka limfatyczna

2. chłoniaki nieziarnicze

3. szpiczak plazmocytowy

lek wielofunkcyjny łączy własności leków alkilujących i analogów puryn

cyklofosfamid

• lek immunosupresyjny (w mniejszych dawkach)

• prolek

• metabolizowany w wątrobie (cyt. P450) do aktywnego metabolitu, który podlega w tkankach i nowotworze przekształceniu w cytotoksyczną akroleinę

białaczki i guzy lite

1. krwotoczne zapalenie pęcherza (akumulacja akroleiny)

2. powikłania sercowo-naczyniowe (25%)

   1. niewydolność serca, arytmie, zapalenie m. sercowego, zapalenie osierdzia)

3. cyklofosfamid z busulfanem/treosulfanem okluzyjna choroba żył wątrobowych

jak zapobiega się kumulacji akroleiny (cyklofosfamid)

nawadnianie

diuretyki

podawanie donorów gr. -SH (mesna, acetylocysteina) wiążące ją w nietoksyczny związek

chlorambucyl wskazanie i niepożądane

1. chłoniaki

2. przewlekła białaczka limfatyczna

drgawki (u pacjentów z uszkodzeniem OUN/padaczką)

do jakiej grupy należy mefalan i jakie ma wskazania

należy do nowej gr. leków (PEnC) peptidase enhanced chemotherapeutics - leków względnie wybiórczo “celujących” w kom. nowotworowe, charakteryzujących się wysoką ekspresją peptydaz

1. szpiczak plazmocytowy

2. rak jajnika

co to meflufen

flufenamid melfalanu-lipofilny koniugat (mefalan+peptyd)

• łatwo wnika do kom. szpiczaka, bo ma ponad przeciętną ekspresję aminopeptydazy, która rozkłada koniugat i uwalnia melfalan wewnątrz komórek

opisz pochodne nitrozomocznika

leki alkilujące [lo-, fote, se-, kar- mustyna]

• bardzo lipofilne

  • dobrze przenikaja przez barierę krew-mózg (leczenie guzów OUN)

• przechodzą nieenzymatyczną przemianę do aktywnych metabolitów

• zmiany w morfologii 4-5 tyg po rozpoczęciu terapii (później niż inne leki alkilujące (1-2 tyg)

KARMUSTYNA w wysokich dawkach:

1. zwłókniające zapalenie płuc

2. zaczerwienienie skóry twarzy

streptozocyna

• zawiera glukozę

• kumuluje się w komórkach beta wysp trzustkowych

guzy trzustki wydzielające insulinę

cisplatyna wskazania, działania niepożądane

1. guzy lite (płuc, pęcherza, jajników)

2. nienasieniakowe guzy jąder (schemat VBC) z winblastyną i bleomycyną lub etopozydem i bleomycyną

1. nudności i wymioty

2. bóle żołądka

3. biegunka

4. uszkodzenie nerek (! nawodnienie + amifostyna (cytoprotekcyjny donor -SH, wychwytywany tylko przez zdrowe komórki)

5. ototoksyczność (szum, upośledzenie słuchu)

6. neurotoksyczność (parestezje, neuropatia obwodowa)

7. uszkodzenie serca

na co stosuje się oksaliplatynę i jakie ma główne działanie niepożądane

rak okrężnicy przerzutujący (z fluorouracylem i leukoworyną)

w przypadku oporności komórek nowotworu na cisplatynę lub karboplatynę

1. neuropatia obwodowa 

     w ciężkich przypadkach bolesna nadwrażliwość na zimno np. w obrębie kończyn górnych

karboplatyna działania niepożądane

1. mielosupresja

w mniejszym stopniu

2. uszkodzenie nerek

3. uszkodzenie pp 

nawadnianie i nefroprotekcja nie są w jej przypadku konieczne

cisplatyna jest mniej ______ od innych leków alkilujących

mielotoksyczna

_______ ma zakres aktywności do cisplatyny

karboplatyna

busulfan i treosulfan

• mniejsze dawki

  • swoiste działanie hamujące tworzenie granulocytów i płytek krwi

• większe dawki

  • hamowanie tworzenia erytrocytów

• słaba aktywność dla komórek limfoidalnych i kom. nabłonka pp

obecnie prawie nie stosowane

1. zniszczenie szpiku kostnego przed przeszczepem auto lub allogenicznym komórek macierzystych szpiku (mega dawki), to terapia alternatywna dla napromieniania

kiedyś w przewlekłej białaczce szpikowej (granulocytarnej) i czerwienicy prawdziwej

npz

1. zwłóknienie płuc

2. okluzyjna choroba żył wątrobowych (szczególnie razem z cyklofosfamidem)

prokarbazyna

• mechanizm niejasny

• zaburza strukturę DNA i RNA

• powoduje pęknięcie chromosomów (może być przez ROS powstałych w trakcie metabolizmu leku)

1. ziarnica złośliwa (schemat MOPP)

2. chłoniaki nieziarnicze

3. guzy OUN

spożywanie pokarmów z tyraminą

stosowanie leków hamujących MAO (MAOI)

1. mielosupresja

2. niedokrwistość hemolityczna

3. wysypki skórne

4. zaburzenia neurologiczne (ataksja, zaburzenia świadomości)

5. reakcja disulfiramowa

dakarbazyna i jej pochodna temozolomid

przekształcana w wątrobie w aktywny metabolit, działający jak lek alkilujący

1. ziarnica złośliwa (schemat ABVD)

2. czerniak

3. guzy tkanek miękkich

ciężkie, źle rokujące uszkodzenie wątroby

temozolomid-stosowany w nowotworach oun (glejaki, gwiaździaki), bo dobrze przenika przez barierę krew-mózg

altretamina

lek alkilujący na raka jajnika opornego na leczenie

1. nudności, wymioty

2. mielosupresja

3. neurotoksyczność (senność, zmiany nastroju, neuropatia obwodowa)

tiotepa (co to, zastosowanie)

lek alkilujący, pochodna iperytu azotowego

1. rak jajnika

2. rak sutka

3. zmniejszanie wysięków nowotworowych (miejscowo do jam ciała)

4. rak pęcherza (podawany do pęcherza)

opisz pochodne epipodofilotoksyny

epipodofilotoksyna-alkaloid roślinny, używany zewnętrznie na zakażenie HPV

etopozyd i tenipozyd-półsyntetyczne pochodne epipodofilotoksyny

• hamują topoizomerazę typu II (regulującą stopień skręcenia helisy DNA i wprowadzającą superskręty)

• zaburzają replikację DNA i powodują pękanie superhelisy DNA

• zatrzymują cykl w późnej fazie S i na początku G2

1. nowotwory jądra, jajnika

2. nowotwory płuc

3. nowotwory układu chłonnego

dożylnie/doustnie

1. nudności i wymioty

2. łysienie

3. mielosupresja

4. biegunka
   

wymień antybiotyki przeciwnowotworowe będące antracyklinami

doksorubicyna (adriamycyna), danunorubicyna, idarubicyna, epirubicyna, aklarubicyna

mitoksantron, piksantron

wymień inne niż antracykliny antybiotyki przeciwnowotworowe

bleomycyna

mitomycyna

apazykwon

daktynomycyna

mechanizm działania -rubicyna (antybiotyków antracyklinowych)

• hamowanie topoizomerazy typu II

• interkalacja w DNA, hamowanie replikacji DNA

• uszkodzenia DNA i błon komórkowych

• wytwarzanie związków o char. wolnych rodników (rodniki semichinonowe, ROS wytwarzane w r. zależnych od obecności jonu żelaza)-rola w kardiotoksyczności tych leków

jakie jest działanie niepożądane typowe dla antracyklin

kardiotoksyczność

1. ostra (2-3 dni po podaniu, przejściowa)

   • zaburzenia rytmu

   • cechy zapalenia mięśnia sercowego i osierdzia

   • może być bezobjawowa

2. przewlekła

   • kardiomiopatia rozstrzeniowa po przekroczeniu całkowitej dawki 550 mg/m2 doksorubicyny i 900 mg/m2 epirubicyny

zastosowanie -rubicyna po kolei jakie

doksorubicyna→ najczęściej używany lek w wielu guzach i białaczkach (+cisplatyna, cyklofosfamid, fluorouracyl)

danunorubicyna i idarubicyna→ rzadko ale ostra białaczka szpikowa

epirubicyna→rak sutka i żołądka

działania niepożądane -rubicyna

kardiotoksyczność +

1. mielosupresja (agranulocytoza, małopłytkowość, niedokrwistość)

2. uszkodzenie pp (mucositis)

3. wymioty

4. łysienie

5. hiperpigmentacja łożyska paznokci

6. wzrost aktywności aminotransferaz

antybiotyki przeciwnowotworowe a swoistość fazowa

fazowo swoiste (najbardziej dla S, G2, M)

co produkuje antracykliny (bakteria)

z rodzaju Streptomyces

3 sposoby zmniejszenia kardiotoksyczności antracyklin

1. powstacie liposomalne (doksorubicyna, cytarabina-danunorubicyna

   uwalniają się w większości w łożysku naczyniowym guza)

2. wlewy 96 h lub mniejsze dawki cotygodniowe

3. deksrazoksan (chelatuje żelazo, podany 30 min przed antracykliną, obniża też skuteczność terapii)

które leki przeciwnowotworowe mają właściwość przypominania tkance o działaniu promieniowania jonizującego

antracykliny i daktynomycyna

powstaje (rumień i złuszczanie skóry uprzednio poddanej radioterapii)

mitoksantron

piksantron

• antracykliny

• łączą się z DNA=pęknięcie nici

• działają jako inhibitory topoizomerazy typu II

1. zaawansowany, niereagujący na leczenie hormonalne rak gruczołu krokowego

2. chłoniaki nieziarnicze

3. rak sutka

4. ostre białaczki szpikowe

1. mielosupresja

2. nudności, wymioty

3. zapalenie błony śluzowej pp

4. łysienie

5. nieodwracalna kardiomiopatia (regularne monitorowanie ekg!!!), piksantron mniej kardiotoksyczny od mitoksantronu

niebieskie przebarwienia łożyska paznokci, twardówek i moczu (1-2 dni po zastosowaniu)

bleomycyna

• antybiotyk glikopeptydowy, prod. przez Streptomyces

• wiąże żelazo i łączy się z DNA

• lek-Fe 2+ + DNA 

  • powstawanie ROS

  • fragmentacja DNA

działa najsilniej w G2, ale też niezależnie od cyklu (faza G0)

1. ziarnica złośliwa

2. chłoniaki nieziarnicze

3. guzy germinalne

4. guzy głowy i szyi

5. płaskokomórkowy rak szyjki macicy, skóry, sromu

6. wysięki nowotworowe (do jam ciała)

1. zwłókniające zapalenie płuc (10%, u 1% śmierć)

   1. suchy kaszel ,duszność, trzeszczenia, nacieki zapalne (predysponuje starszy wiek, dawka powyżej 400 j., uprzednia radioterapia klatki piersiowej

2. mielosupresja rzadziej

3. zmiany skórno-śluzówkowe (pęcherze bleomycynowe) dłonie, błona śluzowa jamy ustnej

reakcje alergiczne ze wzrostem temp. ciała

mitomycyna C i apazykwon

• antybiotyk, prod. przez Streptomyces

• redukowana w organizmie do pochodnej o właściwościach alkilujących DNA (niedotlenione komórki guza bardziej wrażliwe na działanie leku)

• aktywna we wszystkich fazach cyklu

mitomycyna+radioterapia+fluorouracyl:

1. rak odbytu

2. płaskokomórkowy rak szyjki macicy

3. rak żołądka, trzustki

4. rak sutka

5. powierzchowny rak pęcherza moczowego (miejscowo)→mitomycyna i apazykwon

1. nudności i wymioty

2. mielosupresja

3. zapalenie błony śluzowej pp

4. zespół hemolityczno-mocznicowy (niedokrwistość hemolityczna, uszkodzenie nerek)

5. śródmiąższowe zapalenie płuc

6. uszkodzenie serca

daktynomycyna

• antybiotyk, produkowana przez bakterie z rodzaju Streptomyces

• łączy się z DNA w mniejszym rowku nici (między parami G-C)

• hamuje działanie polimerazy RNA - zatrzymanie transkrypcji i powstawania rybosomalnego RNA

1. nowotwory wieku dziecięcego (guz Wilmsa, rhabdomyosarcoma, mięsak Edwinga)

2. guzy germinalne

3. zaśniad groniasty

1. zapalenie błony śluzowej jamy ustnej

2. nudności i wymioty

3. łysienie

4. mielosupresja

5. skórna reakcja przypominania radioterapii

plikamycyna (mitramycyna)

• antybiotyk, produkowana przez Streptomyces plicatus

• prawdopodobnie wiąże DNA, upośledza jego replikację i transkrypcję DNA na RNA

1. rak jąder

2. przerzuty osteolityczne do kości

3. choroba Pageta (rzadziej)

1. reakcje alergiczne

2. mielosupresja

3. uszkodzenie pp

4. hipokalcemia

wymień pochodne alkaloidów barwinka różyczkowego

winblastyna

winkrystyna

winorelbina

winflunina

mechanizm działania pochodne alkaloidów barwinka różyczkowego

• łączą się z tubuliną i hamują polimeryzację mikrotubul i działanie wrzeciona mitotycznego

• aktywne w fazie M

• upośledzają funkcję cytoszkieletu w komórkach (uszkodzenie transportu aksonalnego)

są neurotoksyczne !!!

winblastyna zastosowanie i niepożądane

1. ziarnica złośliwa

2. chłoniaki nieziarnicze

3. rak sutka

4. guzy germinalne

1. nudności i wymioty

2. łysienie

3. mielosupresja

4. uszkodzenie układu nerwowego (osłabienie odruchów ścięgnistych)

winkrystyna zastosowanie i niepożądane

1. ostra białaczka limfoblastyczna u dzieci (+prednizon)

2. nowotwory wieku dziecięcego

3. ziarnica złośliwa

4. chłoniaki nieziarnicze

5. szpiczak plazmocytowy

1. najbardziej neurotoksyczna

   • najczęściej neuropatia obwodowa czuciowa

   •  neuropatia autonomiczna (hipotonia ortostatyczna, nietrzymanie moczu i stolca, niedrożność porażenna jelit)

   • porażenia nerwów obwodowych

   • ataksja

   • drgawki

   • śpiączka

2. uszkodzenia przysadki mózgowej (SIADH)

3. mielosupresja (mniej niż winblastyna)

winorelbina zastosowanie i niepożądane

1. rak niedrobnokomórkowy płuc

2. rak sutka

mielosupresja

nudności i wymioty

osłabienie odruchów ścięgnistych

zwiększenie aktywności aminotransferaz w osoczu

SIADH

winflunina

zaawansowany rak pęcherza moczowego i dróg moczowych u pacjentów z niepowodzeniami wcześniejszych terapii pochodnymi platyny

mniej niepożądanych niż starsze związki

wymień pochodne kamptotecyny

-tekan

topotekan

irynotekan

sylatekan

mechanizm działania pochodnych kamptotecyny

topotekan hamuje bezpośrednio aktywność topoizomerazy typu I, co hamuje replikację DNA

a irynotekan robi to samo tylko po przekształceniu do aktywnego metabolitu

topotekan i irynotekan zastosowanie

topo→ II rzut w zaawansowanym raku jajnika i raku drobnokomórkowym płuca

iryno→zaawansowany rak okręznicy

pochodne kamptotecyny działania niepożądane

1. biegunka

   1. wczesna (do 24h), zależna od pobudzenia cholinergicznego, podaje się cholinolityki

   2. późna (2-10 dni), zagrażający życiu przebieg, intensywne leczenie podtrzymujące

2. nudności, wymioty

3. mielosupresja

wymień taksany (taksoidy)

-taksel

paklitaksel

docetaksel

kabazytaksel

mechanizm działania taksanów

• łączą się z tubuliną

  • stabilizują mikrotubule, zapobiegają ich depolimeryzacji

hamują funkcje wrzeciona podziałowego (swoiste dla fazy M)

paklitaksel i docetaksel zastosowanie

1. rak jajnika

2. rak sutka

3. rak przełyku, żołądka

4. rak drobnokomórkowy i niedrobnokomórkowy płuc

5. nowotwory głowy i szyi

6. rak gruczołu krokowego

7. rak pęcherza

8. mięsak Kaposiego

paklitaksel i docetaksel niepożądane

1. poważne reakcje nadwrażliwości (5%) 

można zapobiec podając deksametazon, difenhydraminę, antagonistę rec. H2

2. mielotoksyczność

3. neuropatia obwodowa

4. obrzęki kończyn

5. nudności i wymioty

zaburzenia rytmu serca (5-20%)

abraxan

paklitaksel+albumina

1. mniej odczynów alergicznych

nie potrzebna premedykacja środkami przeciwuczuleniowymi

2. mniej nasilona mielosupresja

3. mniej nasilona neurotoksyczność

kabazytaksel zastosowanie

zaawansowany rak gruczołu krokowego (oporny na leczenie hormonalne)

ma mniejsze powinowactwo do P-glikoproteiny, która odp. za oporność nowotworów na starsze taksany

trabektedyna

• łączy się z dużym rowkiem helisy DNA, odkształca helisę

• zaburza transkrypcję, replikację i procesy naprawy DNA

• in vitro hamują proliferację komórek wielu linii nowotworowych

1. zaawansowane nowotwory tkanek miękkich (tłuszczakomięsaki, mięsaki gładkokomórkowe)

najczęściej jako lek II rzutu po nieudanym leczeniu doksorubicyną i ifosfamidem lub gdy są jakieś do nich przeciwwskazania

2. wznowa raka jajnika (+pegylowana doksorubicyna)

1. nudności i wymioty

2. jadłowstręt

3. uczucie zmęczenia

4. zwiększenie aktywności aminotransferaz i kinazy kreatynowej we krwi

5. mielosupresja (neutropenia, małopłytkowość, niedokrwistość)

zastosowanie lurbinektedyny (nowszej pochodnej trabektedyny)

przerzutujący drobnokomórkowy rak płuc

erybulina

• pochodna halichondryny B izolowanej z gąbek morskich

inhibitor funkcji mikrotubul (hamuje polimeryzację tubuliny i nasila jej degradację)

zaawansowany rak sutka

1. mielosupresja

2. łysienie

3. biegunka

4. zespół dłoń-stopa

iksabepilon

• hamowanie depolimeryzacji mikrotubul

• ale mechanizm molekularny inny niż taksoidy

• epotilony działają gdy jest oporność na taksoidy

1. zaawansowany rak sutka (+kapecytabina)

2. ziarnica złośliwa i inne schorzenia nowotworowe (testy)

półsyntetyczna pochodna epotilonu syntetyzowanego przez bakterie śluzowe ze szczepu solangium cellulosum

omacetaksyna

• łączy się z podjednostką 80S rybosomu

• hamuje syntezę białek i stymuluje apoptozę (hamuje białko antyapoptotyczne MCL-1)

przewlekła białaczka szpikowa oporna na leczenie

1. mielosupresja

2. biegunka

3. nudności i wymioty

4. wyłysienie

5. bóle kostno-stawowe

hiperglikemia i hiperurykemia (może)

analogi GnRH nazwy, mechanizm, zastosowanie

gozerelina, buzerelina, tryptorelina, leuprorelina

• podane podskórnie działają długo→desensytyzacja rec. GnRH w przysadce

  • początkowo stymulacja wydzielania gonadotropin

  • potem silne i długotrwałe zahamowanie wydzielania gonadotropin z przysadki

1. rak gruczołu krokowego

2. leczenie wspomagające raka sutka

3. terapia mięśniaków macicy i endometriozy

analogi somatostatyny nazwy i zastosowanie

oktreotyd, lanreotyd, wapreotyd

1. hormonalnie czynne guzy przewodu pokarmowego (rakowiak, VIPoma, gastrinoma, insulinoma)

2. krwawienia z pp

3. akromegalia

4. niektóre postacie biegunki

diagnostyka guzów układu wewnątrzwydzielniczego z receptorami dla somatostatyny [oktreotyd znakowany izotopami galu i indu]

dietylstylbestrol i fosfestrol

dietyl.. to estrogen, antagonizujący androgeny a fofestrol jest do niego przekształcany w tk. gruczołu krokowego

leczenie paliatywne raka gruczołu krokowego

kapesaris

• niesteroidowy agonista rec. estrogenowych ER alfa

• doustny

• testy w leczeniu raka prostaty

megestrol i medroksyprogesteron

gestageny

paliatywna i uzupełniająca terapia raka sutka i raka endometrium

zastosowanie glikokortykosteroidó w leczeniu nowotwórów

działają przeciwzapalnie i immunosupresyjnie (hamują proliferację limfocytów)

1. nowotwory układu chłonnego

2. terapia wspomagająca nowotworów

   • leczenie zespołu wyniszczenia

   • zwalczanie uszkodzeń popromiennych

   • obniżanie ciśnienia śródczaszkowego przy przerzutach do OUN

   • zwalczanie nudności i wymiotów