elementet e grupit s - metalet alkaline

në cilën anë të sistemit periodik gjenden metalet?

gjenden në anën e majtë dhe në qendër të sistemit periodik

gjendja agregate e metaleve

të gjitha janë në gjendje të ngurtë përpos merkurit (Hg) që është i lëngtë

vetitë e përgjithshme të metaleve

• e përcjellin mirë nxehtësinë dhe elektricitetin

• lëshojnë elektrone dhe formojnë jone me ngarkesë pozitive, kështu oksidohen dhe janë mjete të forta reduktuese

• formojnë okside bazike, përkatësisht baza

si ndahen metalet në bazë të densitetit?

• metalet e lehta - densiteti më i vogël se 5g/cm³

• metale të rënda - densiteti më i madh se 5g/cm³

renditja e metaleve në bazë të reaktivitetit

• K - më aktiv; mjet i fortë reduktues (oksidohet)

• Na

• Ca

• Mg

• Al

• (C)

• Zn

• Fe

• Sn

• Pb

• (H)

• Cu

• Hg

• Ag

• Au

• Pt - më joaktiv; mjet i fortë oksidues (reduktohet)

si ndodh zhvendosja e metaleve?

metalet më aktive (në anën e majtë) i zhvendosin (reduktojnë) metalet joaktive (në anën e djathtë)

Fe + CuSO₄ = FeSO₄ + Cu

si përfitohen metalet e rradhitura në anën e majtë të karbonit (C)?

përfitohen me elektrolizën e kripërave të tyre të shkrira

si përfitohen metalet në anën e djathtë të karbonit (C)?

përfitohen duke i reduktuar xeheroret e tyre me koks:

PbO + C = Pb + CO

cilit bllok i përkasin metalet alkaline?

i përkasin bllokut s

kush bën pjesë në elemente të bllokut s?

gjthsej janë 14 elemente; elementet e grupit të parë, të dytë dhe heliumi nga grupi i 18-të. Të gjitha janë metale, përpos H dhe He që janë jometale.

konfiguracioni në nivelin e fundit energjetik i metaleve alkaline

ns¹, ku n ka vlerat e periodave 2-7

cila veti është me e theksuar tek metalet alkaline?

janë elementet më elektropozitive, tek të cilat vetitë metalike janë më të theksuara se tek të gjitha metalet e tjera

vetitë në kuadër të periodës dhe grupit tek metalet alkaline

• kanë radiusin më të madh (sepse radiusi atomik në kuadër të periodës zvogëlohet)

• kanë energji jonizimi, afinitetin e elektronit dhe elektronegativitetin më të ulët (sepse këto rriten në kuadër të periodës)

cili është metali më aktiv i grupit?

ceziumi (Cs) ngase me rritjen e masave atomike rirtet edhe reaktiviteti i metaleve alkaline, përkatësisht vetia reduktuese e tyre ngase oksidohen lehtë

ku gjenden metalet alkaline?

meqë janë shumë reaktive, nuk gjenden në natyrë por ruhen të zhytura në vajguri sepse oksidohen lehtë

cili element i metaleve alkaline bën përjashtim nga të tjerat për nga fortësia?

të gjitha metalet alklaine janë të buta përpos Litiumit (Li) i cili ka fortësi të madhe

cilat elemente qëndrojnë mbi ujë dhe pse?

Li, Na dhe K kanë densitet më të vogël se uji andaj qëndrojnë mbi ujë

numri oksidues i metaleve alkaline

+1

si ngjajnë metalet alkaline me gazrat fisnike?

jonet e metaleve alkaline (gr.1) kanë konfiguracion të njëjtë me gazat fisnike (gr.18)

çfarë ngjyre kanë flakat e metaleve alkaline?

metalet alkaline kanë aftësi t’i japin flakës ngjyrë, kështu:

• flaka e Litiumit - E KUQE E NDRITSHME

• flaka e Natriumit - E VERDHË

• flaka e Kaliumit - E VJOLLCË
  flaka e Rubidiumit - E KUQE E ERRËT

• flaka e Cesiumit - BLU

bashkëveprimi i metaleve alkaline me oksigjenin

kur metalet alkaline digjen në tepricë oksigjeni, japin:

• Me djegien e Litiumit formohet oksidi i litiumit, lirohet flakë me ngjyrë të kuqe: 4Li + O₂ + 2Li₂O

• Me djegien e Natriumit formohet peroksidi i natriumit. lirohet flakë me ngjyrë të verdhë: Na₂O₂

• Me djegien e Kaliumit formohet superoksidi i kaliumit, lirohet flakë me ngjyrë vjollce: KO₂

Edhe Rubidiumi dhe Cesiumi i bashkangjiten kaliumit, pra formojnë superokside

bashkëveprimi i metaleve alkaline

• me hidrogjenin - hidrure të metaleve (NaH)

• me oksigjenin - okside, perokside, superokside

• me halogjene - kripëra (Na + HCl = NaCl + H₂)

• me acide - formojnë kripëra, duke liruar hidrogjen (e zhvendosin)

• me ujin - formojnë baza dhe lirojnë hidrogjen

• oksidet e tyre + uji = baza

si përfitohen metalet alkaline?

përfitohen me elektrolizën e kripërave të shkrira

çka përfitohet me bashkëveprimin e metaleve alkaline dhe ujit?

përfitohet baza përkatëse dhe lirohet hidrogjeni:

• 2Li + H₂O = 2LiOH + H₂

• 2Na + H₂O = 2NaOH + H₂

djegia e litiumit

kur përbërjet e litiumit vendosen në flakë, ato japin ngjyrë të kuqe, por kur nxehtësia rritet flaka merr ngjyrë argjendi

cili komponim i litiumit është agjent reduktues në sintezën organike ?

LiAlH₄

me cilin element ka litiumi marrëdhënie diagonale?

me magnezin, ku supozohen të kenë radius, energji jonizimi të ngjajshme

përdorimet e litiumit

• përbërës i elektrotade të baterisë

• përdoret për dhimbje koke në mjekësi

• ngjyrues dhe oksidues piroteknikë në fishekzjarre

• LiOH dhe Li₂O₂ përdoren në hapësira të mbyllura për heqjen e dioksidit të karbonit dhe pastrimin e ajrit:

- hidroksidi i litiumit abosorbon dioksidin e karbonit nga ajri duke formuar karbonat litiumi + ujë

- peroksidi i litiumit reagon me dioksidin e karbonit, formohet karbonat litiumi dhe lirohet oksigjen

cili është metali alkalin më i përhapur në koren e tokës?

Natriumi (Na)

si gjendet natriumi në natyrë?

• minerali halit (Nacl)

• shalitra e Kilit (NaNO₃)

vetitë fizike dhe kimike të natriumit

• metal i butë si dylli, prehet lehtë me thikë, ka ngjyrë të bardhë si argjend

• ka densitet 0.97 g/cm³ pra noton mbi ujë

si përfitohet natriumi?

me elektrolizën e shkrirë (sipas procesit Down) të NaCl dhe NaOH.

Gjatë elektrolizës së NaCl, shtohet edhe CaCl₂ me qëllim për të ulur pikën e shkrirjes së NaCl

komponimet e natriumit

• oksidi i natriumit

• peroksidi i natriumit

• NaCl klorur natriumi

• NaNO₃ shalitra e Kilit

• NaOH hidroksidi i natriumit - Soda Kaustike

• Na₂CO₃ karbonat natriumi - Soda e Kalcinuar

• NaHCO₃ hidrogjen karbonat natriumi - Soda e Bukës

• Na₂SO₄ × 10H₂O sulfat natriumi dekahidrat - Kripa e Glauberit

çka përfitohet me bashkëveprimin e oksideve të metaleve alkaline dhe ujit?

përfitohen bazat përkatëse

soda kaustike - NaOH

bazë e fortë dhe përdoret për përgatitjen e sapunëve të fortë

soda e kalcinuar - Na₂CO₃

në industri fitohet përmes metodës së Solvejit e cila bazohet në shtimin e NH₃ dhe CO₂ në tretësirën e ngopur të NaCl

soda e bukës -NaHCO₃

përdoret për përgatitjen e brumit, prodhimin e pijeve të gazuara etj

shalitra e Kilit - NaNO₃

pleh mineral

kloruri i natriumit - NaCl

kripa e gjellës

kripa e Glauberit

Na₂SO₄ × 10H₂O - sulfat natriumi dekahidrat

kush është shalitra e zakonshme?

nitrati i kaliumit KNO₃

përhapja në natyrë e kaliumit

ndodhet në formë të mineraleve silikate me zbërthimin e të cilave formohen kripërat në formë mineralesh:

• KCl - silvini

• KCl _^x NaCl - silviniti

• KCl _^x MgCl₂ × 6H₂O - karnaliti

• KCl _^x MgSO₄ × 3H₂O -kainiti

vetitë fizike dhe kimike të kaliumit

metal me ngjyrë argjendi dhe me shkëlqim metalik, i butë dhe ka densitet 0.86 g/cm3, është më i lehtë dhe më reaktiv se natriumi

përdorimi i kaliumit

• prodhimi i fishekzjarreve

• bioelement

• kontribuon në rritjen dje zhvillimin e bimëve

• prezenca e joneve të kaliumit në gjak mundëson funksionin normal në zemër

përfitimi i kaliumit

elektroliza e shkrirjes së KCl ose KOH

hidroksidi i kaliumit - KOH

bazë e fortë dhe përdoret për përgatitjen e sapunëve të butë

komponimet e tjera të kaliumit

• KCl - përdoret si pleh mineral artificial që përmban 30-50% K₂O

• Nitrati i kaliumit KNO₃ - përdoret si pleh mineral

• Bisulfiti i kaliumit KHSO₃ - konservues ushqimor në verë dhe birrë

• Cianuri i kaliumit KCN - përdoret për të veçuar metalet e çmuara si ari dhe argjendi