LIAT - Sjón

Skynhrif (sensation)

- Þegar skynviðtakar (sensory receptors) í auganu nema áreiti og bregðast við því
- Engin túlkun kemur við sögu

Skynjun/skyntúlkun (perception)

- Meðvituð upplifun og túlkun á skynhrifum
- Verður til í miðtaugakerfinu

Skynviðtakar (sensory receptors)

Sérhæfðar frumur sem greina tiltekna tegund efnislegra áreita, s.s. sjónrænna áreita eða snertingu

Umbreyting skynboða (sensory transduction)

Umbreyting skynáreita yfir í hæga, aðgreinda viðtakaspennu (receptor potential)

Viðtakaspenna (receptor potential)

Rafspenna sem viðtakafrumur framkalla sem viðbragð við efnislegu áreiti

Litblær (hue)

Ráðandi bylgjulengd (wavelength) við skynjun litar

Birtustig (brightness)

Styrkleiki (intensity) við skynjun litar

Mettun (saturation)

Hreinleiki (purity) við skynjun litar

Litfesti (color constancy)

- Það sem heldur túlkun heilans stöðuga
- Við tökum mið af umhverfinu og heilinn túlkar skynhrifin.

Augasteinn (lens)

- Gagnsæ linsa augans sem brýtur ljósið og beinir því að sjónhimnunni
- Brárvöðvar (ciliary muscles) breyta löguninni í samræmi við fjarlægð þess sem horft er á hverju sinni

Sjónhimna (nethimna) (retina)

- Ljósnæm himna í innanverðu auga
- Með ljósnæmar frumur, keilur og stafi, sem skynja rafsegulbylgjur ljóss og breyta þeim í rafboð sem berast eftir sjóntaug til heila.

Ljósnemar (photoreceptors)

- Ein tegund viðtakafrumna (receptor neurons) á sjónhimnunni
- Umbreyta ljósorku (photic energy) yfir í rafspennu (electrical potentials)
- Tvær gerðir: stafir (120 milljón) og keilur (6 milljón)

Stafir (rods)

- Ein gerð af ljósnemum
- Næmir fyrir ljósi með lágan styrkleika
- Veita ekki nákvæmar upplýsingar og greina ekki liti.
- Fyrir myrkur og rökkur
- Virkjast hægt
- Mest megnis í útjarðri sjónhimnunnnar.

Keilur (cones)

- Ein gerð af ljósnemum
- Staðsett í sjóngróf
- Sjá um sjónina að degi til
- Sjá um öll smáatriði í umhverfinu og að við höfum mikla snerpu
- Næmar fyrir lit
- Þrenns konar keilur og hver er næm fyrir sérstakri bylgjulengd af ljósi.

Sjóngróf (fovea)

- Svæði á sjónhimnu þar sem sjónin er skörpust (acute)
- Fókuspunktur augans
- Litnæmar keilur eru eina tegund ljósnema í sjóngrófinni

Sjóntaugardoppa (optic disk)

- Svæði á sjónhimnu þar sem símar, sem bera sjónupplýsingar, yfirgefa sjónhimnu og mynda sjóntaugina
- Ástæðan fyrir blinda blettinum (blind spot)

Tvískautafrumur (bipolar cells)

Staðsettar í miðlagi sjónhimnunnar, flytja upplýsingar frá ljósnemum til hnoðfruma (millifrumur)

Hnoðfrumur (ganglion cells)

- Staðsettar í efsta lagi sjónhimnunnar, taka við upplýsingum frá tvískauta- og símalausum frumum
- Taugasímar ferðast um sjóntaug (optic nerve) og flytja sjónupplýsingar til aftari svæða heilans

Láréttar frumur (horizontal cells)

- Staðsettar í miðlagi sjónhimnu
- Tengja saman samliggjandi ljósnema við tvískautafrumu

Símalausar frumur (amacrine cells)

- Staðsettar í miðlagi sjónhimnu
- Tengja saman samliggjandi hnoðfrumur og tvískautafrumur

Þynnur (lamella)

- Himnulag sem inniheldur ljóslitarefni (photopigments)
- Finnst í stöfum og keilum

Ljóslitarefni (photopigments)

- Sér um umbreytingu sjónrænna upplýsinga
Samsett úr:
- Opsíni (opsin) - Prótein
- Retínal (retinal) - Efni gert úr A vítamíni

Leið ljóss í gegnum augað

1. Ljósið fer í gegnum öll frumulögin og er það tekið við af ljósnemunum sem er aftast í auganu. Í ljósnemafrumunum eru þynnur, himnur sem innihalda ljóslitarefni. Ljóslitarefnið er samsett úr tveimur efnum: opsín og retínal.
2. Þegar ljós fellur á ljósnemana brotnar ljóslitarefnið í opsín (prótein) og retinal (A-vítamín). Viðtakaspenna fer af stað.
3. Við það fer af stað röð atburða innan ljósnemanna sem ofskautar frumuhimnuna og lítið magn glútamats er losað til tvískautafrumu.
4. Þar sem lítið magn glútamats var losað til tvískautafrumnanna afskautast hún og sendir mikið magn glútamats til hnoðfrumu sem leiðir til boðspennu.
5. Hnoðfruman sendir boð með sjóntauginni sem fer í bakhliðlægt hnélíki í stúkunni.

Sjóntaugavíxl (optic chiasm)

- Krosslaga tengsl sjóntauganna
- Staðsett neðst í heilanum, rétt framan við heiladingul
- Sjónsvið: allt það sem við sjáum. við greinum allt með báðum augum, það er alltaf sami hlutur í focus hjá báðum augum.
- Mynd sem fellur vinstra megin á sjónsvið okkar mun falla utanvert á hægra augað okkar og innan vert á vinstra augað okkar. Mynd sem fellur hægra megin á sjónsvið okkar mun falla utanvert á vinstra augað okkar og innan vert á hægra augað okkar.
- Þær upplýsingar sem falla á utanvert auga munu fara til sama hlið heilans og augað er á meðan þær upplýsingar sem falla á innanvert augað munu fara til gagnstæðar hliðar heilans miðað við á hvaða auga myndin fellur.
- Mynd vinstra megin á sjónsviði: innanvert á vinstra auga, utanvert á hægra auga -> hægra heilahvel greinir myndina. Hægra heilahvel: greinir mynd sem er vinstra megin á sjónsviði
-Mynd hægra megin á sjónsviði: innanvert hægra auga, utanvert á vinstra auga -> vinstra heilahvel greinir mynd.
Vinstra heilahvel greinir mynd sem er hægra megin á sjónsviði

Bakhliðlægt hnélík (dorsal lateral geniculate nucleus (LGN)

- Tengsl milli augna og heila
- Hópur taugbola staðsettur í stúku (thalamus)
- Fær boð frá sjónhimnunni og sendir áfram til meginsjónbarkar (primary visual cortex)

Magnocellular lög

- Tvö innstu frumulögin í bakhliðlægu hnélíki
- Flytja upplýsingar nauðsynlegar til skynjunar forms, hreyfinga, dýptar, og lítils breytileika á birtustigi

Parvocellular lög

- Fjögur ytri frumulögin í bakhliðlægu hnélíki
- Flytja upplýsingar nauðsynlegar til skynjunar á lit og smáatriðum

Koniocellular undirlag

- Eitt af undirlögum fruma í bakhliðlægu hnélíki
- Staðsett undir bæði magno- og parvocellular lögunum
- Flytja upplýsingar frá keilum sem nema stuttar bylgjulendir (bláan lit) til meginsjónbarkar

Rákarbörkur (striate cortex)

- Hluti af frumsjónberki (primary visual cortex)
- Innihalda frumur sem taka við upplýsingum frá litnæmum hnoðfrumum (color-sensitive ganglion cells)
- Inniheldur 2500 einingar (modules)
- Stærð eininganna er um 150 þús. frumur
- Hver eining greinir tiltekin einkenni og fær upplýsingar frá litlum hluta sjónsviðs

Sjóntengslabörkurinn

- Umlykur rákarbörkinn en er hluti af sjóntengslaberki
tekur við upplýsingar frá rákarberki og sendir áfram til neðri hluta gagnaugablaða
- 3 strípur sem eru næmar fyrir mismunandi hluti
Thin stripe: uppl um lit
Pale & thick sstripe: uppl um hreyfingu og staðsetningu í rými & retinal disparity

Tveir straumar (streams) sjónkerfis

- Efri/baklægur straumur (dorsal stream)
- Neðri/kviðlægur straumur (ventral stream)

Efri/baklægur straumur (dorsal stream)

Kerfi samtengdra svæða í sjónberki sem koma að skynjun staðsetningar í rúmi (spatial location)
Endar í aftari hluta hvirfilbarkar (posterior parietal cortex)

Neðri/kviðlægur straumur (ventral stream)

Kerfi samtengdra svæða í sjónberki sem koma að skynjun forms og lita
Endar í neðri hluta gagnaugabarkar (inferior temporal cortex)

Hliðlæga hnakka samstæðan (lateral occipital complex (LOC)

Svæði á ytri rákarberki sem kemur að skynjun margvíslegra hluta að undanskildri skynjun á líkama og andliti

Snældulaga andlits svæðið (fusiform face area)

- Svæði sjóntengslabarkar staðsett á neðri hluta gagnaugablaðs
- Kemur að skynjun andlits og annarra flókinna hluta sem krefst sérhæfingar til að þekkja

Ytri rákarbarkar líkamssvæði (extrastriate body area (EBA)

- Svæði sjóntengslabarkar staðsett í hliðlægum hnakka/gagnauga berki
- Kemur að skynjun á mannslíkamanum og líkamspörtum öðrum en andlitum

Táknsetning litar í sjónhimnu

- Þrílitakenningin Thomas Yong
- Erum með 3 tegundir keilna sem bregðast allar við ólíkri bylgjulengd (lit)
1. Bláar: stuttar bylgjulengdir (420nm)
2. Grænar: miðlungs bylgjulengdir (530nm)
3. Rauðar: langar bylgjulengdir (560nm)
Hámarksnæmni stafa er 496nm

Hvernig birtist rautt ljós í sjónhimnu?

- Rauða keila virkjast
- Sendir ÖRVANDI boð á rauðgrænu hnoðfrumu

Hvernig birtist grænt ljós í sjónhimnu?

- Græna keila virkjast
- Sendir HAMLANDI boð á rauðgrænu hnoðfrumu

Hvernig birtist gult ljós í sjónhimnu?

- Rauðu og grænu keilurnar virkjast jafn mikið
- Rauða keilan sendir ÖRVANDI boð á bæði rauðgrænu hnoðfrumu og gulbláu hnoðfrumu
- Græna keilan sendir HAMLANDI boð á rauðgrænu hnoðfrumu og sendir ÖRVANDI boð á gulbláu hnoðfrumu
- Örvun og hömlun núlla hvort annað út og þess vegna sendir rauðgræna hnoðfruman ekkert út

Hvernig birtist blátt ljós í sjónhimnu?

- Bláa keilan virkjast
- Sendir hamlandi boð á gulbláu hnoðfrumu

Neikvæð eftirmynd

- Ímynd sem einstaklingur sér rétt eftir að sjónhimnan hefur orðið fyrir áköfu sjónrænu áreiti.
- Þegar við höfum horft lengi á ákveðinn lit verður tíðni boðanna hægari og því þegar við horfum á hvítt mun koma fram andstæðuliturinn þar sem boðin verða hæg rétt á eftir.
- Við örvum þessar hnoðfrumur þegar þær eru að jafna sig og því fer hún í öfuga virkni og okkur finnst við sjá hinn litinn.

Skynjun forms (perception of form)

- Neðri straumur (ventral stream) endar á neðra gagnaugablaði
- Form og litur eru sett saman
- Skynjun þrívíddar
- Ákveðin sérhæfð svæði

Skynjun staðsetningar

- Frumur sem fá upplýsingar frá magnocellular lögum bakhliðlægs hnélíkis virðast gegna hlutverki við dýptarskynjun.
- Baklægur straumur í ytri rákarberki vinnur áfram með upplýsingar um staðsetningu.