Świat po II wojnie światowej

traktaty pokojowe w Paryżu (1947)

(10 lutego 1947) Podpisane przez aliantów z Włochami, Węgrami, Rumunią, Bułgarią i Finlandią. Ustalały granice, reparacje i ograniczenia zbrojeń dla tych państw.

utworzenie Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ)

(1945) Na konferencji w San Francisco podpisano Kartę Narodów Zjednoczonych. Głównymi organami są Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa (z pięcioma stałymi członkami: USA, ZSRR, Wielka Brytania, Francja, Chiny).

przemówienie Churchilla w Fulton

(5 marca 1946) Były premier Wielkiej Brytanii, Winston Churchill, w obecności prezydenta Trumana, mówił o "żelaznej kurtynie", która podzieliła Europę. Uznawane za symboliczny początek zimnej wojny.

Doktryna Trumana

(1947) Ogłoszona przez prezydenta USA Harry'ego Trumana polityka powstrzymywania (containment) komunizmu. Zapowiadała udzielanie pomocy gospodarczej i wojskowej krajom zagrożonym przez ZSRR (początkowo Grecji i Turcji).

Europejski Plan Odbudowy (Plan Marshalla)

(1948-1952) Amerykański program pomocy gospodarczej dla zniszczonej wojną Europy. Oferowany także państwom bloku wschodniego, które pod naciskiem ZSRR odrzuciły go. Przyspieszył odbudowę i integrację Europy Zachodniej.

Europejska Organizacja Współpracy Gospodarczej (OEEC)

(1947) Utworzona do koordynacji pomocy w ramach Planu Marshalla. Później przekształcona w OECD.

I kryzys berliński (blokada Berlina)

(czerwiec 1948 – maj 1949) ZSRR zablokował zachodnie sektory Berlina, odcinając je od dostaw lądowych. W odpowiedzi alianci zachodni zorganizowali most powietrzny (Berlin Airlift) – dostarczanie zaopatrzenia drogą lotniczą.

Bizonia, Trizonia

Połączenie amerykańskiej i brytyjskiej strefy okupacyjnej Niemiec (Bizonia), a następnie francuskiej (Trizonia) w jeden organizm gospodarczy, co było krokiem w kierunku utworzenia zachodnioniemieckiego państwa.

Konrad Adenauer

Pierwszy kanclerz Republiki Federalnej Niemiec (1949-1963), polityk chadecki, zwolennik integracji europejskiej i sojuszu z Zachodem.

utworzenie Republiki Federalnej Niemiec (RFN)

(wrzesień 1949) Z połączenia trzech zachodnich stref okupacyjnych.

utworzenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD)

(październik 1949) W radzieckiej strefie okupacyjnej.

powstanie berlińskie (NRD)

(16 czerwca 1949) Strajki i protesty robotników w Berlinie Wschodnim i innych miastach NRD przeciwko podwyżkom norm pracy i represjom, brutalnie stłumione przez wojska radzieckie.

budowa muru berlińskiego

(noc z 12 na 13 sierpnia 1961) Władze NRD, by powstrzymać masową emigrację na Zachód, otoczyły Berlin Zachodni murem. Stał się on symbolem zimnej wojny i podziału Europy (II kryzys berliński).

traktat państwowy, odtworzenie Austrii

(1955) Na mocy traktatu państwowego (podpisanego przez mocarstwa okupacyjne), Austria odzyskała suwerenność i zobowiązała się do wieczystej neutralności.

utworzenie NATO (Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego)

(4 kwietnia 1949) Sojusz militarny państw Europy Zachodniej, USA i Kanady, oparty na zasadzie, że atak na jednego członka oznacza atak na wszystkich.

zawarcie Układu Warszawskiego

(14 maja 1955) Odpowiedź ZSRR na włączenie RFN do NATO. Sojusz militarny państw bloku wschodniego (ZSRR, Albania, Bułgaria, Czechosłowacja, Polska, Rumunia, Węgry, NRD).

Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG)

(1949) Organizacja integracji gospodarczej państw bloku wschodniego, mająca być odpowiedzią na Plan Marshalla.

wojna w Korei

(25 maja 1950 – 27 lipca 1953) Północnokoreańska armia komunistyczna (wspierana przez ZSRR i Chiny) zaatakowała Koreę Południową. Interwencja wojsk ONZ (głównie amerykańskich) pod dowództwem gen. MacArthura. Zakończona rozejmem w Panmundżomie (1953) i podziałem Korei na dwa państwa wzdłuż 38 równoleżnika.

desant w Zatoce Świń

(1961) Nieudana próba inwazji na Kubę (mająca obalić Fidela Castro) przeprowadzona przez amerykańskich najemników i emigrantów kubańskich.

kryzys kubański

(1962) Najpoważniejszy kryzys zimnej wojny. USA odkryły na Kubie radzieckie wyrzutnie rakiet z głowicami atomowymi. Prezydent Kennedy ogłosił blokadę morską ("morską kwarantannę") Kuby. Świat stanął na krawędzi wojny nuklearnej. Kryzys zakończył się porozumieniem: ZSRR wycofał rakiety z Kuby, a USA zobowiązały się nie atakować Kuby i wycofały swoje rakiety z Turcji.

I wojna indochińska (1954)

(1954) Klęska Francji pod Dien Bien Phu. Na mocy układów genewskich Wietnam został podzielony na komunistyczną Północ (Ho Chi Minh) i prozachodnie Południe.

wojna w Wietnamie

(1955-1975) Konflikt między komunistycznym Wietnamem Północnym (wspieranym przez ZSRR i Chiny) a Wietnamem Południowym (wspieranym przez USA). USA zaangażowały się militarnie, by powstrzymać rozprzestrzenianie się komunizmu.

incydent w Zatoce Tonkińskiej

(1964) Rzekomy atak północnowietnamskich kutrów torpedowych na amerykański niszczyciel. Stał się pretekstem do podjęcia przez USA otwartej interwencji zbrojnej w Wietnamie.

upadek Sajgonu

(1975) Zwycięstwo komunistycznego Wietnamu Północnego i zjednoczenie kraju pod jego rządami.

sowiecka interwencja w Afganistanie

(1979-1989) ZSRR wkroczył do Afganistanu, by wesprzeć komunistyczny rząd przeciwko mudżahedinom (wspieranym przez USA, Pakistan i Arabię Saudyjską). Wojna wyczerpała ZSRR i przyczyniła się do jego późniejszego rozpadu.

lądowanie człowieka na Księżycu

(1969) Misja Apollo 11, Neil Armstrong i Buzz Aldrin jako pierwsi ludzie stanęli na Księżycu. Sukces programu kosmicznego USA w ramach rywalizacji z ZSRR.

konferencja w Szklarskiej Porębie (1947)

(1947) Utworzenie Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych i Robotniczych (Kominformu), mającego koordynować działania partii komunistycznych w Europie. Narzędzie stalinizacji.

"Taktyka salami"

Określenie stosowane przez komunistów (Rakosi) w Europie Środkowo-Wschodniej, oznaczające stopniowe przejmowanie władzy poprzez eliminację kolejnych ugrupowań politycznych i przejmowanie kontroli nad kluczowymi instytucjami.

śmierć Józefa Stalina

(5 marca 1953) Koniec epoki stalinizmu. Początek walki o władzę w ZSRR i okresu "odwilży" (destalinizacji).

XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR)

(luty 1956) Pierwszy sekretarz Nikita Chruszczow wygłosił tajny referat, w którym potępił kult jednostki Stalina i jego zbrodnie. Zapoczątkowało to proces destalinizacji w ZSRR i wpłynęło na wydarzenia w innych krajach bloku.

zestrzelenie U-2

(maj 1960) Radziecka armia zestrzeliła amerykański samolot szpiegowski U-2 nad terytorium ZSRR. Incydent pogłębił napięcia w czasie zimnej wojny.

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE)

Proces negocjacji między Wschodem a Zachodem, mający na celu zmniejszenie napięć.

Akt końcowy KBWE w Helsinkach

(1975) Podpisany przez 35 państw (w tym USA, ZSRR, państwa Europy). Uznawał nienaruszalność granic powojennych, ale także zobowiązywał do poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności. Stał się ważnym narzędziem dla ruchów dysydenckich w Europie Wschodniej.

powstanie węgierskie (1956)

(1956) Masowe wystąpienia antykomunistyczne na Węgrzech. Na czele rządu stanął Imre Nagy, który ogłosił wystąpienie z Układu Warszawskiego. Powstanie zostało krwawo stłumione przez Armię Czerwoną.

Praska Wiosna

(1968) Okres liberalizacji i reform w Czechosłowacji pod kierownictwem Alexandra Dubčeka ("socjalizm z ludzką twarzą"). Zakończony interwencją wojsk Układu Warszawskiego (operacja "Dunaj").

Doktryna Breżniewa

(1968) Ogłoszona po interwencji w Czechosłowacji. Głosiła ograniczoną suwerenność państw socjalistycznych – ZSRR miało prawo interweniować w każdym kraju bloku, w którym zagrożony był ustrój socjalistyczny.

deklaracja Balfoura

(1917) Brytyjski minister spraw zagranicznych ogłosił poparcie dla "utworzenia w Palestynie siedziby narodowej dla Żydów".

powstanie Izraela

(14 maja 1948) Proklamowanie niepodległości państwa żydowskiego. Natychmiastowy atak państw arabskich.

I wojna izraelsko-arabska (wojna o niepodległość)

(1948-1949) Zwycięstwo Izraela, który powiększył swoje terytorium. Setki tysięcy Palestyńczyków opuściło swoje domy (problem uchodźców palestyńskich).

kryzys sueski

(1956) Nacjonalizacja Kanału Sueskiego przez prezydenta Egiptu Gamala Abdel Nasera. Interwencja Izraela, Francji i Wielkiej Brytanii, którzy pod presją USA i ZSRR musieli się wycofać. Wzrost pozycji Nasera.

wojna sześciodniowa

(1967) Izrael zaatakował Egipt, Syrię i Jordanię, zadając im druzgocącą klęskę i zajmując Synaj, Wzgórza Golan, Zachodni Brzeg Jordanu, Wschodnią Jerozolimę i Strefę Gazy.

wojna Jom Kippur

(1973) Niespodziewany atak Egiptu i Syrii na Izrael w dniu święta Jom Kippur. Początkowe sukcesy Arabów, ale ostatecznie zwycięstwo Izraela.

układ w Camp David

(1978) Porozumienie pokojowe między Izraelem (Menachem Begin) a Egiptem (Anwar Sadat), wynegocjowane przez prezydenta USA Jimmy'ego Cartera. Izrael zwrócił Egiptowi Synaj w zamian za pokój.

I intifada (powstanie palestyńskie)

(1987-1991) Masowe wystąpienia Palestyńczyków na terytoriach okupowanych przeciwko izraelskiej okupacji.

Porozumienie z Oslo (1993) i Autonomia Palestyńska

Porozumienia między Izraelem a OWP (Organizacją Wyzwolenia Palestyny, Jasir Arafat), przyznające Palestyńczykom ograniczoną autonomię na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy.

II intifada (intifada Al-Aksa)

(2000-2004) Krwawe powstanie palestyńskie po wizycie Ariela Szarona na Wzgórzu Świątynnym.

Mohammad Reza Pahlawi, szach Iranu

(od 1953) Prowadził politykę modernizacji i westernizacji ("biała rewolucja"), ale jego autorytarne rządy i uzależnienie od USA budziły sprzeciw.

rewolucja islamska w Iranie

(1979) Obalenie szacha, powrót ajatollaha Ruhollaha Chomejniego z wygnania i utworzenie republiki islamskiej.

wojna iracko-irańska

(1980-1988) Konflikt między Irakiem (Saddam Husajn) a Iranem, zakończony bez rozstrzygnięcia.

I wojna w Zatoce Perskiej ("Pustynna Burza")

(1991) Międzynarodowa koalicja pod wodzą USA wyzwoliła Kuwejt spod irackiej okupacji.

II wojna w Zatoce Perskiej ("Iracka Wolność")

(2003) Inwazja USA i sojuszników na Irak, mająca obalić Saddama Husajna (pod pretekstem posiadania broni masowego rażenia). Doprowadziła do destabilizacji regionu.

Indyjski Kongres Narodowy, Liga Muzułmańska

Główne siły polityczne w Indiach Brytyjskich, dążące do niepodległości.

niepodległość Indii i Pakistanu

(1947) Byłe Indie Brytyjskie zostały podzielone na dwa dominia: Indie (hinduskie) i Pakistan (muzułmański). Podziałowi towarzyszyły masowe migracje i krwawe zamieszki.

"rok Afryki"

(1960) 17 krajów afrykańskich uzyskało niepodległość (głównie byłe kolonie francuskie i brytyjskie).

Rada Europy

(1949) Międzynarodowa organizacja promująca demokrację, prawa człowieka i współpracę kulturalną. Powołała Europejski Trybunał Praw Człowieka.

plan Schumana

(1950) Przemówienie francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana (autorstwa Jeana Monneta), proponującego połączenie produkcji węgla i stali Francji i Niemiec pod wspólnym zarządem. Kamień milowy integracji europejskiej.

Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS)

(1951) Utworzona przez Francję, RFN, Włochy, Belgię, Holandię i Luksemburg. Pierwsza wspólnota ponadnarodowa.

traktaty rzymskie

(1957) Podpisane przez tę samą szóstkę państw. Utworzyły: Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) – wspólny rynek, unia celna, wspólne polityki (np. rolna); oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom) – współpraca w dziedzinie energii jądrowej.

pierwsze bezpośrednie wybory do Parlamentu Europejskiego

(1979) Parlament Europejski (z siedzibą w Strasburgu) zyskał demokratyczną legitymizację.

traktat z Maastricht

(1992) Podpisany przez 12 państw. Utworzył Unię Europejską, opartą na trzech filarach (wspólnoty europejskie, wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa, współpraca w sprawach wewnętrznych i wymiarze sprawiedliwości). Wprowadził obywatelstwo europejskie i harmonizację polityk.

Unia Europejska (UE)

(1993) Weszła w życie na mocy traktatu z Maastricht.

apogeum buntów młodzieżowych

(1967-1968) Fala protestów i rewolt studenckich w Europie Zachodniej i USA (maj 1968 we Francji), sprzeciwiających się konsumpcjonizmowi, autorytaryzmowi, wojnie w Wietnamie. Postulowały wolność seksualną, emancypację, równość.

marsz na Waszyngton (1963)

(1963) Wielka manifestacja w obronie praw obywatelskich, podczas której Martin Luther King wygłosił słynne przemówienie "I Have a Dream".

II Sobór Watykański

(1962-1965) Zwołany przez papieża Jana XXIII, a zakończony przez Pawła VI. Przeprowadził gruntowną reformę Kościoła katolickiego (wprowadzenie języków narodowych do liturgii, otwarcie na dialog z innymi religiami i światem współczesnym).

początek pieriestrojki (przebudowy) i głasnosti (jawności) w ZSRR

(1985) Reformy wprowadzone przez Michaiła Gorbaczowa, mające na celu modernizację gospodarki i systemu politycznego. Otworzyły one drogę do przemian w całym bloku wschodnim.

katastrofa w elektrowni jądrowej w Czarnobylu

(1986) Katastrofa w ZSRR, która ujawniła skalę zaniedbań i skłoniła do większej otwartości (głasnost).

spotkanie Gorbaczowa z George'em Bushem na Malcie

(grudzień 1989) Symboliczny koniec zimnej wojny.

rezygnacja ZSRR z doktryny Breżniewa

(1989) Gorbaczow ogłosił, że ZSRR nie będzie ingerować w sprawy wewnętrzne państw socjalistycznych. Zapoczątkowało to "Jesień Ludów".

Jesień Ludów (1989)

Fala pokojowych rewolucji w Europie Środkowo-Wschodniej, które obaliły reżimy komunistyczne: Polska (wybory 4 czerwca, zwycięstwo "Solidarności"); Węgry (Trójkątny Stół, demokratyzacja, otwarcie granicy z Austrią); NRD (masowe ucieczki przez Węgry, demonstracje w Lipsku, upadek muru berlińskiego 9 listopada); Czechosłowacja ("aksamitna rewolucja" listopad-grudzień – pokojowe przejęcie władzy przez opozycję, Vaclav Havel prezydentem); Bułgaria, Rumunia (obalenie dyktatorów, w Rumunii krwawo).

upadek muru berlińskiego

(listopad 1989) Po ogłoszeniu nowych przepisów podróżnych, tłumy z obu stron Berlina zburzyły mur. Symboliczny koniec podziału Europy.

zjednoczenie Niemiec

(13 października 1990) NRD przystąpiła do RFN. Zjednoczone Niemcy stały się suwerennym państwem.

Trójkątny Stół na Węgrzech (1989)

Negocjacje między rządzącymi komunistami a opozycją, które doprowadziły do pokojowego przejścia do demokracji.

rozpad Czechosłowacji (aksamitny rozwód)

(1993) Czechy i Słowacja pokojowo rozdzieliły się, tworząc dwa odrębne państwa.

rozwiązanie ZSRR

(26 grudnia 1991) Po nieudanym puczu (sierpień 1991) i ogłoszeniu niepodległości przez republiki związkowe, ZSRR przestał istnieć. Powstała Wspólnota Niepodległych Państw (WNP).

I wojna czeczeńska

(1994-1996) Rosja rozpoczęła interwencję w Czeczenii, która ogłosiła niepodległość. Wojna zakończyła się porozumieniem, ale bez rozstrzygnięcia.

memorandum budapesztańskie

(1994) Porozumienie, w którym Ukraina zrzekła się broni jądrowej w zamian za gwarancje bezpieczeństwa i nienaruszalności granic ze strony USA, Wielkiej Brytanii i Rosji.

wojna w Bośni i Hercegowinie

(1992-1995) Konflikt etniczny po rozpadzie Jugosławii, między Serbami, Chorwatami i Boszniakami (muzułmanami). Oznaczony czystkami etnicznymi i masakrami (Srebrenica).

wojna chorwacko-serbska

(1991-1992) Konflikt po ogłoszeniu niepodległości przez Chorwację, zakończony zwycięstwem Chorwacji i ustanowieniem jej granic.

porozumienie w Dayton

(21 listopada 1995) Układ pokojowy kończący wojnę w Bośni i Hercegowinie, podpisany w Dayton (USA). Ustanowił Federację Bośni i Hercegowiny (składającą się z Federacji Chorwacko-Boszniackiej i Republiki Serbskiej) jako jedno państwo pod międzynarodowym nadzorem.