nieuwe tijd HC les4 : nieuwe wegen naar kennis 1540-1650

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: landbouw

Poldermodel:

• beheer wetlands door samenwerking, al sinds 13^e eeuw

• vanaf 15^e eeuw poldermolens om nat gebied droog te maken voor landbouw

In droogtegebieden:

• irrigatiesystemen met kanalen

Misoogsten:

•  technieken voor behoud granen

Klimaatcrises:

• wijzigingen areaal en bemesting

Bosbouw voor houtkap als investering

• Turfsteken: plaggen van plantenresten in veengebieden, als goedkope brandstof

---

Feodaal systeem

• met veel boeren in afhankelijke positie en gemengd akkerbouw en kleinvee

Pachthoeven en pachtcontracten:

• eigendom van gronden en hoeven meestal in handen van adel en rijke burgers; boeren betalen pacht (= huur)

Marktlandbouw:

• opbrengst naar wekelijkse markt in nabij dorp of stad

Expertise van boeren over

• de gronden die ze bewerken, de teelten, klimaat en weer

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: stedelijke nijverheid overzicht

Ambachten in de stad: kleding, voeding, meubelen…

Industriële productie van hoogwaardige producten

Kleinschalig ambachtsatelier meest verspreide bedrijfstype in vroegmoderne stad

Meester en keurmerk van productie

Overdracht kennis

Blazoen: werktuigen

---

Ambachtsgilden

• monopolie in stad op productie en distributie van goederen en diensten

  Verdedigen eigen leden tegen oneerlijke concurrentie

  Beschermen consumenten door controle op prijs en kwaliteit van geleverde goederen en diensten

  Ambachtsgezellen reizen door heel Europa om kennis op te doen

  Bv Christoffel Plantijn, leert ambacht in Caen (Normandië), huwt Jeanne Rivière, naar Parijs en dan naar Antwerpen waar grootste drukkerij van zijn tijd

---

boekdrukkunst

• Mainz ca. 1450: Johann Gensfleisch alias Gutenberg produceert eerste teksten met zetwerk van losse, gegoten metalen letters

  Techniek verspreidt zich erg snel in Duitsland, noord-Italiaanse steden en Nederlanden

  Ca. 1500: >1.000 drukkerijen in Europa; gezamenlijke output 27.000 titels, goed voor 6 miljoen exemplaren

  Internationale drukkerscentra: Keulen, Basel, Straatsburg, Parijs, Lyon, Venetië, later ook Antwerpen

  Werkplaatsen drukkers groeien uit tot ontmoetingsplaatsen van geleerden (en dissidente denkers)

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: stedelijke nijverheid Ambachtsgilden

• monopolie in stad op productie en distributie van goederen en diensten

  Verdedigen eigen leden tegen oneerlijke concurrentie

  Beschermen consumenten door controle op prijs en kwaliteit van geleverde goederen en diensten

  Ambachtsgezellen reizen door heel Europa om kennis op te doen

  Bv Christoffel Plantijn, leert ambacht in Caen (Normandië), huwt Jeanne Rivière, naar Parijs en dan naar Antwerpen waar grootste drukkerij van zijn tijd

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: stedelijke nijverheid : boekdrukkunst

• Mainz ca. 1450: Johann Gensfleisch alias Gutenberg produceert eerste teksten met zetwerk van losse, gegoten metalen letters

  Techniek verspreidt zich erg snel in Duitsland, noord-Italiaanse steden en Nederlanden

  Ca. 1500: >1.000 drukkerijen in Europa; gezamenlijke output 27.000 titels, goed voor 6 miljoen exemplaren

  Internationale drukkerscentra: Keulen, Basel, Straatsburg, Parijs, Lyon, Venetië, later ook Antwerpen

  Werkplaatsen drukkers groeien uit tot ontmoetingsplaatsen van geleerden (en dissidente denkers)

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: stedelijke nijverheid : militaire technologie

Buskruit

• uit China in heel Eurazië verspreid in 15e eeuw

Vuurwapens:

• kanonnen en musketten als nieuwe aanvalswapens

Vernieuwing in vestingbouw als verdediging:

• la trace italienne, 1450-1520 ontworpen door Italiaanse ingenieurs = veelhoekig bolwerk

• In 17e eeuw geperfectioneerd door Frans militair ingenieur Sébastien Le Prestre de Vauban (1633-1707), onder Lodewijk XIV

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: humanisme

Wieg van culturele vernieuwing in 14de-eeuws Italië

• Politieke versnippering, waarbinnen enkele steden uitgroeien tot machtige regionale staten (Firenze, Venetië, Milaan, Genua, ...), in contrast met grootsheid antieke Rome

  Opkomst van stedelijke burgerij en koopmanselite: welva-rend en hooggeschoold lekenpubliek

  Ontevredenheid bij burgerij en elite over politieke, religieuze (Franse pausen in Avignon) en culturele situatie (slecht Latijn, geringe uitstraling)

  Deugden en waarden uit antieke Oudheid toepassen op christelijke samenleving (Dante, Petrarca, Boccaccio…)

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: : humanisme liefde voor de oudheid

Bewondering schept hartstochtelijke belangstelling bij humanisten voor studie van de taal en literatuur van de Oudheid

• Jacht op handschriften in klooster- en kathedraalbibliotheken

  Grote oogst aan onbekende teksten: Cicero, Tacitus, Plautus, Quintilianus, ...

  Oprichting Vaticaanse bibliotheek (15de eeuw) als cultureel geheugen van christelijk Europa

  Verwoede kopieeractiviteit

  Griekse filosoof Aristoteles als uitgangspunt universeel leren

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: humanisme Ontwikkeling van humanistische filologische kritiek

3-ledig

1. Vergelijking handschriften brengt problematische tekstoverlevering naar boven

2. Fouten door vergissingen of verschrijvingen van middel-eeuwse kopiisten

3. Reconstructie teksten vereist grondige kennis van de oorspronkelijke taal en ontstaanscontext

=>Studio humanitatis: bestudering taal en teksten in samenhang met historische context met als doel deze talen en teksten in hun oorspronkelijke staat te herstellen

Studio humanitatis:

bestudering taal en teksten in samenhang met historische context met als doel deze talen en teksten in hun oorspronkelijke staat te herstellen

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: humanisme italië personen, burgelijk humanisme en politieke theorie

Leonardo Bruni (1369-1444)

• Pionier wetenschappelijke studie klassieke teksten

Lorenzo Valla (1407-1457)

• Elegantiae linguae latinae

  Beroemd door ontmaskering van donatio constantini, op basis van filologische kritiek

  Vergelijkt Griekse grondtekst van Nieuwe Testament met gangbare Latijnse vertaling, vol fouten

Niccoló Machiavelli (1469-1527)

• Republicanisme en actief burgerschap fundament voor “bene comune”

  Il Principe (1513/1532) na einde republiek Firenze en herstel Medici als monarchie

  Controversiële conclusie: durf en bereidheid nodig om immoreel te handelen indien de omstandigheden zulks vereisen >< klassieke opvattingen over deugd (bv. Cicero)

  Verwerpt monarchie als staatsvorm: dient belangen vorst, onderdanen verworden tot “un animale bruto”

---

Burgerlijk humanisme:

• humanisme in dienst van de samenleving

Politieke theorie:

• nieuwe, niet-religieuze fundamenten

  • voorkeur voor antieke Romeinse republiek (bv Leonardo Bruni 1370-1444, Geschiedenis Florentijnse volk)

  • Welzijn gemeenschap afhankelijk van persoonlijke vrijheid van ingezetenen en best gegarandeerd door actieve burgers

  • Bedreigingen republikeinse vrijheid zijn discordia (interne tweedracht) en buitenlandse agressie

  • Opdracht aan stadsbestuur om gemeenschappelijk belang te verdedigen, dwz vrede en voorspoed

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: humanisme: italiaans humanisme verspreid

> tweede helft 15de eeuw:

verspreiding humanisme buiten Italië, over de Alpen

• Rondreizende Italiaanse en trans-Alpijnse geleerden

  • Bv Erasmus

  Aantrekken Italiaanse humanisten voor hof en universiteit

  Vorsten stichten universiteiten

  Universiteiten mobiele gemeenschappen over heel Europa

naar andere gebieden

• hongarije

  • Hongaars koning Matthias Corvinus (r.1458-1490)

    mecenas kunstenaars

    Bibliotheca Corviniana

• pools-lithouws gemene best

  • Jagiellonen unief Krakau

    Italiaanse architecten en artiesten

• nederlanden

  • Rudolf Agricola (1444-1485)

    • Geboren in Groningen, studies in Erfurt en Leuven, daarna naar Italië getrokken

      Grondlegger humanisme in Noord-Europa

      Uitstekende kennis verfijnd Latijn

      Een van eersten met goede kennis oude Grieks en vertalingen in Latijn

      Prima redenaar

  • Universiteit Leuven (1425)

    • Pauselijke stichting

      Italiaanse humanisten

      verbetering kwaliteit Latijn

      Drietalencollege 1517 gesticht uit legaat Hieronymus Busleyden: Latijn, Grieks, Hebreeuws

      Studenten en proffen van over heel Europa

      Controversetheologie: standpunten ivm genade van God en vrije wil van de mens

  • Desiderius Erasmus (1467-1536

    • Geboren in Rotterdam, studies in Parijs, reist naar Engeland, Italië, Duitsland, verblijft in Leuven, eindigt leven in Basel

      Belangrijkste Europese geleerde uit eerste helft 16de eeuw

      Aanvankelijk filologische belangstelling voor antieke taal en cultuur

      humanisme in dienst van kerk en religie gesteld: christelijk humanisme

• in de engeland

  • thomas more, kanselier van hendrik vlll

    • Utopia (1516): geschreven op vraag van Erasmus

      • ideale samenleving u-topisch = niet bestaand

        als satire op oorlogen en politieke ambities eigen tijd

        wereld maakbaar door onderwijs en vorming

        Antieke cultuur, christelijke vroomheid en virtus = deugd

• in frankrijk

  • Guillaume Budé (1467-1540):

    • Hellenist, jurist, allround geleerde

  • Frans 1° 1530 Collège voor 3 talen

    • Margaretha van Navarra ( 1492-1549), Heptaméron, 72 amoureuze kortverhalen

  • François Rabelais

    • Gargantua et Pantagruel komisch

  • Jean Bodin

    • Les six livres de la républicque (1576): soevereiniteit ondeelbaar en absolute macht bij vorst

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: humanisme; nederlands humanisme na erasmus

nadruk op

• filologische werk

Justus Lipsius (1547-1606):

• doceert in Leuven, Jena (Duitsland), Leiden en opnieuw Leuven; uitgave klassieken

  politieke filosofie van neostoïcisme

  De constantia (1583/84): standvastig

  Opvolger Erycius Puteanus (1574-1646)

  Palaestra bonae mentis: opvoedingsacademie

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: humanisme: hongarije en pools-lithouwse gemenebest

• hongarije

  • Hongaars koning Matthias Corvinus (r.1458-1490)

    mecenas kunstenaars

    Bibliotheca Corviniana

• pools-lithouws gemene best

  • Jagiellonen unief Krakau

    Italiaanse architecten en artiesten

nieuwe wegen naar kennis 1540-1650: humanisme: in de nederlanden

• nederlanden

  • Rudolf Agricola (1444-1485)

    • Geboren in Groningen, studies in Erfurt en Leuven, daarna naar Italië getrokken

      Grondlegger humanisme in Noord-Europa

      Uitstekende kennis verfijnd Latijn

      Een van eersten met goede kennis oude Grieks en vertalingen in Latijn

      Prima redenaar

  • Universiteit Leuven (1425)

    • Pauselijke stichting

      Italiaanse humanisten

      verbetering kwaliteit Latijn

      Drietalencollege 1517 gesticht uit legaat Hieronymus Busleyden: Latijn, Grieks, Hebreeuws

      Studenten en proffen van over heel Europa

      Controversetheologie: standpunten ivm genade van God en vrije wil van de mens

  • Desiderius Erasmus (1467-1536

    • Geboren in Rotterdam, studies in Parijs, reist naar Engeland, Italië, Duitsland, verblijft in Leuven, eindigt leven in Basel

      Belangrijkste Europese geleerde uit eerste helft 16de eeuw

      Aanvankelijk filologische belangstelling voor antieke taal en cultuur

      humanisme in dienst van kerk en religie gesteld: christelijk humanisme

• Rudolf Agricola (1444-1485)

• Geboren in Groningen, studies in Erfurt en Leuven, daarna naar Italië getrokken

  Grondlegger humanisme in Noord-Europa

  Uitstekende kennis verfijnd Latijn

  Een van eersten met goede kennis oude Grieks en vertalingen in Latijn

  Prima redenaar

humanismeUniversiteit Leuven (1425)

• Pauselijke stichting

  • Italiaanse humanisten

    verbetering kwaliteit Latijn

    Drietalencollege 1517 gesticht uit legaat Hieronymus Busleyden: Latijn, Grieks, Hebreeuws

    Studenten en proffen van over heel Europa

    Controversetheologie: standpunten ivm genade van God en vrije wil van de mens

Desiderius Erasmus (1467-1536

• Geboren in Rotterdam, studies in Parijs, reist naar Engeland, Italië, Duitsland, verblijft in Leuven, eindigt leven in Basel

  Belangrijkste Europese geleerde uit eerste helft 16de eeuw

  Aanvankelijk filologische belangstelling voor antieke taal en cultuur

  humanisme in dienst van kerk en religie gesteld: christelijk humanisme

humanisme in engeland

• • thomas more, kanselier van hendrik vlll

    • Utopia (1516): geschreven op vraag van Erasmus

      • ideale samenleving u-topisch = niet bestaand

        als satire op oorlogen en politieke ambities eigen tijd

        wereld maakbaar door onderwijs en vorming

        Antieke cultuur, christelijke vroomheid en virtus = deugd

thomas more,

kanselier van hendrik vlll

humanist

• Utopia (1516): geschreven op vraag van Erasmus

  • ideale samenleving u-topisch = niet bestaand

    als satire op oorlogen en politieke ambities eigen tijd

    wereld maakbaar door onderwijs en vorming

    Antieke cultuur, christelijke vroomheid en virtus = deugd

humanisme in frankrijk

• Guillaume Budé (1467-1540):

  • Hellenist, jurist, allround geleerde

• Frans 1° 1530 Collège voor 3 talen

  • Margaretha van Navarra ( 1492-1549), Heptaméron, 72 amoureuze kortverhalen

• François Rabelais

  • Gargantua et Pantagruel komisch

• Jean Bodin

  • Les six livres de la républicque (1576): soevereiniteit ondeelbaar en absolute macht bij vorst

humanisme: justus lipsius

• doceert in Leuven, Jena (Duitsland), Leiden en opnieuw Leuven; uitgave klassieken

  politieke filosofie van neostoïcisme

  De constantia (1583/84): standvastig

  Opvolger Erycius Puteanus (1574-1646)

  Palaestra bonae mentis: opvoedingsacademie

Wiskunde en empirie: Leonardo da vinci (1452-1519

Homo universale

Kunstenaar is tegelijk architect en wetenschapper

Wetenschappelijke tekeningen (anatomie, vliegtuig…)

Idee van een natuurwetenschappelijke revolutie

• Het doorgronden van de natuurwettelijke natuur met wiskundige berekeningen aangevuld met zelf onderzoek en experimenten om te verklaren.

• = andere manieren om onderzoek te voeren dan op basis van autoriteiten uit Klassieke Oudheid (Aristoteles, Ptolemaeus)

Wiskunde en empirie:GEMMA FRISIUS (1508-1555)

Studeert in Leuven wiskunde en astronomie

Driehoeksmeting

Camera obscura

Lengtegraden op zee

Wiskunde en empirie:Mercator 1512-1594

Hoekgetrouwe kaartprojectie

Kosmograaf

Introduceerde woord atlas

Wandkaarten

Aardglobe

Hemelglobe

Leuven en Duisburg

Wiskunde en empirie: ANDREAS VESALIUS (1514-1564)

Lijfarts Karel V; geboren te Brussel, studeert in Leuven en Padua

Anatomie-onderwijs ttv. Vesalius

• Medische leer van Claudius Galenus (131-201/16)

• Theoretisch onderwijs (ex cathedra), geen praktijk

• Eventuele dissecties uitgevoerd door leden chirurgijnsambacht

---

De humani corporis fabrica (1543)

• Meest volledige boekwerk over mense-lijk lichaam tot dan toe verschenen

  Eerste anatomische studie volledig gebaseerd op dissectie

  Kwalitatief hoogstaande illustraties (leerling Titiaan) en typografie

  Klassieke, renaissancistische layout geeft herkenbaar, niet-controversieel gevoel

---

tegenspraak tussen eigen waarneming tijdens dissecties en de leer van Galenus

Bepleit vernieuwing in de anatomische wetenschap

• In humanistische trant bepleit hij hernieuwde studie van antieke bronnen (beter toegankelijk door boekdrukkunst)

• Anderzijds moet er meer ruimte komen voor eigen observatie, via dissectie

→Traditie én vernieuwing: opwaardering van praktijk en waarneming als bron van kennis

Wiskunde en empirie copernicus

Pools kanunnik, wiskundige en astronoom, vorming in Italië

Kent geschriften Grieks-Romeinse en Arabische astronomen

De revolutionibus orbium coelestium (1543)

Heliocentrisme als wiskundige hypothese: zon centrum heelal

Wiskunde en empirie: kepler

Heelal niet alleen wiskundig (cf. Copernicus) maar ook natuurkundig (mechanisch) verklaren

Hemelmechanicawetten: herdefiniëring van boven-maanse als gelijk aan ondermaanse

• Hele universum beantwoordt aan dezelfde wetten

• Tot dan toe idee dat op aarde alles anders dan in heelal

• Stelt o.m. dat planeten ellips beschrijven ipv. perfect ronde cirkelbaan zoals Copernicus stelde

Wiskunde en empirie: gamileo galilei

Italiaanse astronoom, hoogleraar aan universiteit Padua

Bevestigt door waarnemingen via telescoop (‘Hollandse kijker’, 1608) heliocentrisme

Wereld als wiskundige en natuurkundige constructie

Kerk veroordeelt heliocentrisme als in strijd met thomistische natuurfilosofie: huisarrest

Wiskunde en empirie: bacon

Engels jurist en politicus

3ledige wetenschapsmethode:

• waarneming (empirie)

• inductie: uitspraken concluderen uit empirische feiten (>< aristotelische deductie)

• experiment: natuur begrijpen door bestuderen en nabootsen onderliggende mechanische processen

Wiskunde en empirie; wewton

Engels astronoom, wiskundige en natuurkundige

Bouwt voort op ideeën van Bacon

Ziet experimenten als doorslaggevend in opbouw van een wetenschappelijke theorie

Religie voor hem niet tegenstrijdig hiermee

---

Principia mathematica philosophiae naturalis (1687)

• Bewijs geleverd voor een universele krachtwet in het universum: de zwaartekracht

  Bewijs dat bewegingen van planeten rond zon aan dezelfde wetten zijn onderworpen als voorwerpen op aardoppervlak en alle materiedeeltjes onderling

  →Definitieve weerlegging klassieke opvatting over verschil boven- en ondermaanse

  →Naar een ander wereldbeeld: ipv goddelijke harmonie een kosmos die wiskundig en natuurkundig geordend is?

Curiositeitenverzamelingen

sinds de Renaissance verzamelingen van vorsten en edellieden, vanaf de 16e eeuw ook van burgers

Naturalia (mineralen, zeldzame gesteenten, dierenskeletten, gedroogde kruiden…)

Artificialia (door mens gemaakt, munten, antieke wapens, schilderijen, bewerkte edelstenen…)

Scientifica (wetenschappelijke instrumenten)

Exotica (overzeese zeldzame objecten)