materiaalkunde deel 11: leder en perkament - termen

leder

bewerkte en tegen bederf behandelde dierlijke huid

CITES-verdreg

Convention on Interational Trade in Endangered Species of Wild Fauna & Flora

wat is het nut van de huid

• beschermt het lichaam tegen de buitenwereld

• staat in voor temperatuurregeling

• controleert de verdamping van vocht

• bevat sensoren voor allerhande functies

• bevat vetten en water (flexibiliteit)

• bij sommige dieren diffusie van gassen

dwarsdoorsnede van zoogdierenhuid

• opperhuid

  • epidermis: opperhuidweefsel

• lederhuid (dermis)

  • nerflaag: papilaire laag

  • dermis: reticulaar laag

• onderhuidse laag

  • hypodermis: vleeszijde

opperhuid of epidermis

hoornlaag, de bovenste uitwendige en zichtbare laag van de huis, deze laag bevat veel keratine wat zorgt voor stevigheid en bescherming van de huid

nerflaag (lederhuid)

grain layer, wordt zichtbaar na het verwijderen van de bovenste laag, in deze is de haarinplant nog te herkennen aan de poriënstructuur (belangrijk voor herkennen en beoordelen kwaliteit), vooral bij volnerfleder

dermis (lederhuid)

los bindweefsel onder de huid, grovere huidvezels die losser verbonden zijn, geeft een grote mechanische sterkte, is erg flexibel en steunt/voedt te opperhuid

de onderhuidse laag of hypodermis

niet als onderdeel van de huid beschouwd door zwakke structuur en hoog vetgehalte, onder deze laag liggen de dieper gelegen weefsels (wordt ook vleeszijde genoemd)

collageenvezels

hoofdbestanddeel van de huid, is verantwoordelijk voor de elasticiteit en stevigheid → wordt gevormd door een aaneenschakeling van aminozuren (glycine, proline, hydroxyproline, …)

opbouw collageenvezels

1. collageenvezels

2. collageenfibrillen

3. collageenmoleculen

4. polypeptideketens

5. aminozuren

voorbereiding van de huiden voor maken van leder

1. pekelen: bewaarmethode voor het looien (in zout)

2. weken en reinigen: wassen en weghalen bewaarzouten

3. huiden ontharen en kalken: opperhuid verwijderen + kalk gebruiken om structuur te openen

4. ontkalken en neutraliseren: kalk weg halen en neutraliseren met een verdund zuur

5. ontvlezen en zuiveren: onderzijde huid mechanisch ontdaan en strijken/schaven om huidresten te verwijderen

verdere afwerking van de huid

• zuiveren van de nerflaag

• beitsen

• pickelen

waarom looien

• tegengaan biologische afbraak

• bestand maken tegen warmte en vocht

• voorkomen van uitdroging en brooshuid

• soepel, buigzaam en duurzaam maken

• bepaalt uiterlijk en eigenschappen van leer

braintanning

oudste methode van leerlooien, gebruik van hersenstoffen om het leer soepel te maken

tawning

traditionele manier van conservering (zonder looistoffen), gebruik van olie, vetten of hersenen in combinatie met aluin

zeemleder of chamois

oliegelooid of berookt leer, gemaakt door het aanbrengen van vistraan of visolie op de huiden, dit wordt er diep ingewreven door middel van stampers, waarbij de huiden intensief worden gekneed. Dit zorgt ervoor dat de olie goed in de huid doordringt + opgestapeld en opgewarmd

vistraan/visolie looien

Zeemleder wordt traditioneel gemaakt door het aanbrengen van vistraan of visolie op de huiden → Na het inwrijven worden de geknede huiden opgestapeld en naar een verwarmde ruimte geplaats…

aldehyde looistoffen

Aldehyden binden zich aan de eiwitstructuur en stabiliseren het leder. Het leer wordt bestand tegen bederf, schimmels en bacteriën → zorgen voor uitzonderlijk soepel en zacht leer en worden gebruikt in combinatie met andere looimethodes

kuiplooiing met plantaardige looistoffen

de huiden worden in een put of kuip gelegd, met daartussen telkens een laag plantaardig materiaal (zoals lasagne), vervolgens wordt het geheel vergoten met water en afgedekt, dit proces duurt ongeveer 2 maanden en wordt meermaals herhaald

plantaardig gelooid leer

Gelooid met tanine, van plantaardige oorsprong → bindt aan eiwitten (eikenschors, beuk, lork, acacia, …)

• Gehydrolyseerde tannine: gallotannine en ellagotannine

• Gecondenseerde tannine: vormen roodrot op leder

aluin gelooid leer/witgelooid leer

Gelooid met aluminium zouten → wit van kleur, zacht en soepel leder en niet goed bestand tegen water

chroomgelooid leder

Gelooid met chroomzouten → blauwgroene kleur, heel soepel, 75% wordt vandaag chroomgelooid, beter bestand tegen water, maar niet bestand tegen zweet of organische zuren

nabehandeling van leder

• oliën of vetten

• uitdunnen

• drogen

• uitrekken

• kleuren

• afwerkingslagen

soorten leder

• geitenleder

• schapenleder

• kalfs/rundsleder

• varkensleder

eigenschappen van leder zijn afhankelijk van…

• diersoort

• locatie van leder tov het lichaam

• bewerkingsproces

• leeftijd dier

• haarinplant

suède leder

wordt gemaakt van de vleeszijde, vezelachtig uiterlijk, het leder wordt gesplit (leder zonder toplaag)

nubuck leder

de bovenkant van het leer wordt licht geschuurd, nubuck is steviger dan suède en wordt daarom gebruikt voor schoenen

volleder

de volle dikte van het leder wordt gebruikt, de opperhuid is niet geschaafd of weggesnede, de nervatuur blijft duidelijk zichtbaar

leder met kunstnerf

leder waarvan de onvolkomenheden zijn weggeschaafd, dit leder krijgt een kunstmatige nerf ingewalst en een dikke pigmentlaag als afwerking

perkament

velijn, vellum: dun papierachtig materiaal gemaakt van de huid van dieren, het is met kalk gebluste bewerkte huid die in opgespannen toestand gedroogd is

term ‘perkament’

afgeleid van ‘Pergamum’ → werd in Bergama in de 2^de eeuw V.C. uitgevonden omdat papyrus op dat moment niet meer geëxporteerd werd

palimpsest

perkament waarbij de oude tekst werd weggeschraapt om het vervolgens opnieuw te kunnen gebruiken als schriftdrager

Membra disjecta

perkament dat in boekconstructies als rugbeleg, platkern of bandbekleding wordt gebruikt

gebruik van perkament

• schriftdrager

• zeer kostbaar materiaal

• bandbekleding en bindingen in boeken

• rolvorm later als boek

• werd gerecupereerd

• membraan voor instrumenten

voorbereiding huid voor perkament

1. pekelen en bewegen: zodat ze niet rotten en soepel worden gehouden

2. spoelen: gespeld en geweekt om zouten eruit te halen

3. ontvlezen: met stomp mes alle vleesresten weghalen

4. ontharen: kalkpap aanbrengen voor ontharen

5. schrapen en spoelen: regelmatig herhaald

6. opspannen en drogen: opgespannen op spanraam en gedroogd over periode van tijd

7. afschrapen: met halvemaanvormig mes wordt de vleeszijde afgeschraapt (lunellum)

8. opschuren: vleeszijde met puimsteenpoeder en nerfzijde met kruitpoeder

lunellum

halvemaanvormig mes waarmee men de vleeszijde van de huid zal wegschrapen

productieproces van perkament

1. weken in een kalkbad

2. ontharen en ontvlezen

3. uitspoelen

4. opspannen

5. afschrapen

6. opschuren met puimsteen