Politicologie - HC 1 Kernbegrippen

Politiek

Het ordenen en besturen van een territorial afgebakende samenleving door middel van machtsuitoefening, op basis van (een) ideologie, als deel van een democratische ordening

Politicologie

De wetenschappelijke studie van politieke fenomenen, met aandacht voor concepten, definities, ideaaltypen, modellen, theorieën en hypothesen

Governance

Het geheel van manieren waarop samenlevingen worden bestuurd; breder dan alleen overheidshandelen

Law in Context

Benadering waarbij recht wordt bestudeerd in zijn maatschappelijke context; recht als instrument, niet als doel op zich

Polis

Oudgriekse stad-staat; oorsprong van het begrip politiek

Politika (Πολιτικά)

Oudgrieks begrip voor zaken die met de polis te maken hebben

Zoön politikon

(Aristoteles) De mens als "sociaal wezen" dat pas volwaardig kan leven binnen een politieke gemeenschap

Politeia

(Plato) Ideale staatsinrichting waarbij bestuur in handen is van wijze, goed opgeleide mannen

Eudaimonia

(Aristoteles) Het "goede leven" of volwaardig menselijk leven; belangrijk dat mensen hun capaciteiten kunnen benutten

Nachtwakersstaat

19e-eeuws staatsmodel met beperkte overheidstaken: burgerlijke rechten en vrijheden, justitie, defensie, belastingen

Sociale Welvaartsstaat

20e-eeuws staatsmodel met ingrijpende overheidstaken: sociale bescherming, gezondheid, werkgelegenheid, sociale zekerheid, onderwijs

Regulerende staat

21e-eeuws staatsmodel met allesomvattende impact op dagelijks leven (vb. privacy, persoonsgegevens)

Natiestaat

Moderne staatsvorm met homogenisering: zelfde regels voor gehele grondgebied; eenheid van bevolking, taal en cultuur

Macht (Weber)

De mogelijkheid van een actor om de wil op te leggen aan anderen; ook tegen eventuele weerstand in

Macht (Dahl)

Relationeel: A heeft macht over B in de mate waarin hij B ertoe kan bewegen iets te doen wat B anders niet zou doen

Gezag

Als legitiem aanvaarde machtsuitoefening, die ook gevolgd wordt

Pluralisme van macht

(Dahl) Macht is verspreid over concurrerende belangengroepen

Polyarchie

(Dahl) Werkelijke, gespreide machtsverhoudingen in moderne democratieën, letterlijk "heerschappij door velen" (poly "velen", arkhe "heerschappij")^, dichtst bij het democratische ideaal dat een land is gekomen is polyarchie

Traditioneel gezag

Gezag gebaseerd op traditie, gewoonte, erfopvolging (vb. monarchie)

Charismatisch gezag

Gezag gebaseerd op veronderstelde uitzonderlijke kwaliteiten van de leider

Rationeel-legalistisch gezag

Gezag gebaseerd op respect voor de regels, verkozen leiders middels verkiezingen; institutionalisering

Decision-making power

1e gezicht: macht om te beslissen en te bevelen; 'naakte' machtsuitoefening; zichtbaar; sancties en dwangmiddelen

Non-decision making power

2e gezicht: macht om de agenda te bepalen; prioriteit van thema's; zowel positieve controle (aandacht genereren) als negatieve controle (verhinderen aandacht bepaalde thema's); deels onzichtbaar

Ideological power

3e gezicht: ideologische hegemonie; bepalen hoe en wat er gedacht wordt; cultureel, maatschappelijk kader; diffuse machtsuitoefening zonder link met actoren; latent conflict; onzichtbaar

Macht (Foucault)

Macht circuleert binnen de maatschappij; geen duidelijke bron; machtsrelaties nooit volledig stabiel

Discours (Foucault)

Redeneringen waarmee men grip probeert te krijgen op de maatschappij; strijd over dominante ideeën en waarden

Macht (Sen)

Macht als onderdrukking en ongelijkheid; mensen kunnen niet al hun mogelijkheden ontwikkelen; geen 'echte' vrijheid

Capability Approach

(Sen & Nussbaum) Benadering die focust op wat mensen werkelijk kunnen doen en zijn - hun capaciteiten om een waardevol leven te leiden

Veto player

Actor met negatieve macht; kan beslissingen blokkeren

Staat (Weber)

Een menselijke gemeenschap die met succes het monopolie van legitiem geweld opeist binnen een bepaald grondgebied

Geweldsmonopolie

Het exclusieve recht van de staat om regels met geweld af te dwingen

Proportionaliteit

Vereiste dat staatsgeweld evenredig moet zijn; alleen geweld dat nodig is om het doel te bereiken

Grondwet

Document dat bepaalt hoe andere regels tot stand komen; bevat basisregels politiek systeem en grondrechten van burgers

Grondrechten

Fundamentele rechten en vrijheden van burgers ter bescherming tegen de almachtige staat (vb. vrijheid meningsuiting, vereniging, godsdienst)

Socio-economische rechten

Rechten zoals onderwijs, arbeid, gezonde leefomgeving; inspanningsverbintenis, niet individueel afdwingbaar

Rule of Law

Rechtsstaatbeginsel; overheid is gebonden aan het recht

Supremacy of Parliament

(VK) Parlementaire soevereiniteit; parlement staat boven het recht

Normatieve legitimiteit

Onder welke voorwaarden uitoefening van macht moreel aanvaardbaar of wenselijk is

Legitimiteit

Aanvaardbaarheid en aanvaarding van machtsuitoefening

Input legitimiteit

(Scharpf/Schmidt) Legitimiteit via verkiezingen en participatie van burgers

Throughput legitimiteit

(Scharpf/Schmidt) Legitimiteit via kwaliteit van besluitvormingsprocessen (transparantie, accountability)

Output legitimiteit

(Scharpf/Schmidt) Legitimiteit via welvaartsverhogend vermogen en resultaten

Natuurtoestand

Hypothetische toestand voor de ontwikkeling van de maatschappij/staat

Bellum omnium contra omnes

(Hobbes) "Oorlog van allen tegen allen"; de natuurtoestand bij Hobbes

Leviathan

(Hobbes) De absolute heerser aan wie burgers soevereiniteit afstaan voor veiligheid en orde

Volonté générale

(Rousseau) "Algemene wil"; wil van het volk die beslissend is; één en ondeelbaar (geen optelsom van individuele belangen)

Volkssoevereiniteit

(Rousseau) Legitieme macht berust bij het volk

Burgerlijke ongehoorzaamheid (civil disobedience)

(Thoreau, Arendt) Publieke, niet-gewelddadige (vreedzame), doelbewuste daad van verzet die ingaat tegen de wet en als doel heeft wijziging in wetgeving/beleid te verwezenlijken; met acceptatie van eventuele gevolgen

Kwantitatief onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek met grote hoeveelheid data

Kwalitatief onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek met specifieke gevallen, diepere analyse, meer aspecten

Ideaalmodel

Wetenschappelijk instrument; vereenvoudigde voorstelling van de werkelijkheid