elementet e bllokut p - elementet kalkogjene (gr. 16)

etimologjia e elementeve kalkogjene

mineral formues

renditja e elementeve në sistem periodik

O - oksigjeni

S - sulfuri

Se - seleni

Te - teluri

Po - poloniumi

formimi i joneve

kanë 6 elektrone valente, kështu i marrin 2 elektrone për të formuar konfiguracion stabil dhe shndërrohen në jone negative

numrat oksidues

prej -2 deri në +6 (-2, +2, +4, +6)

gjendja agregate e kalkogjenëve

në kushte normale vetëm oksigjeni është gaz, elementet e tjera janë të ngurta

konfiguracioni i nivelit të fundit energjetik

ns²np⁴

çka ndodh me vetitë metalike dhe jometalike brenda grupit?

vetitë metalike rriten nga lart-poshtë, prandaj Cesiumi është metali më reaktiv(me vetitë më të mëdha metalike) ndërsa vetitë jometalike zvogëlohen nga lart-poshtë, prandaj Fluori është jometali më reaktiv (me vetitë më të mëdha jometalike)

si përfitohet oksigjeni?

• në laborator - me zbërthimin e komponimeve të pasura me oksigjen

• në industri - me lëngëzimin e ajrit përmes distilimit fraksional, ku ajri kondensohet në temp. -200^oC me aparaturën e Lindeut dhe rezultojmë me ndarjen e oksigjenit nga azoti.

Oksigjeni përfitohet edhe me elektrolizën e ujit.

përdorimi i oksigjenit

• presioni parcial i oksigjenit 21kPa i përshtatshëm për organizmin

• sasi të caktuara ventiluese për profesione të ndryshme (mjekësi, austronautë)

• me rritjen e temperaturës, tretshmëria e oksigjenit në ujë zvogëlohet

modifikimet alotropike të oksigjenit

• oksigjeni i zakonshëm

• ozoni

ngjyrat e modifikimeve alotropike të oksigjenit

ozoni është gaz me ngjyrë të kaltër të qelët, ndërsa ozoni në gjendje të lëngët ka ngjyrë të kaltër të mbyllët. Ozoni është oksidues më i fortë se oksigjeni, vjen menjëherë pas fluorit

si përfitohet ozoni?

• në laborator - përmes procesit të ozonizimit të ajrit në ozonizator me ndihmën e rrymës elektrike, ku molekulat e oksigjenit (O₂) zbërthehen në atome (O) të cilat lidhen me molekula të tjera të oksigjenit (O₂) duke formuar ozonin (O₃)

• në troposferë - ozoni formohet me djegje të karburanteve fosile, dhe përveç dioksidit të karbonit, avujve të ujit dhe hidrokarbureve, lirohen edhe oksidet e azotit. Këto okside (NO₂) zbërthehen në oksid azoti ll (NO) dhe oskigjen atomik (O) të cilët lidhen me molekula të tjera të oksigjenit (O₂) dhe krijojnë ozonin

• në stratosferë - në lartësi 20-25 km, ozoni formohet me reaksione fotokimike. Molekulat e oksigjenit absorbojnë rrezatimin ultravjollcë me gjatësi valore 160-180nm dhe zbërthehen në atome (O). Këto atome të oksigjenit reagojnë menjëherë me molekulat e oksigjenit duke formuar ozonin.

ozonosfera

shtresa mbrojtëse e ozonit kundër rrezeve ultravjollcë

si përfitohet natyralisht ozoni?

meqenëse ozoni në laborator përfitohet përmes ozonizimit të ajrit me rrymë elektrike, edhe rrufetë i shndërrojnë molekulat e oksigjenit në molekula të ozonit

ozoni në mbrojtjen e tokës

ozoni i formuar në stratosferë absorbon rrezet ultravjollcë që vijnë nga DIelli me gjatësi valore 240-300nm të cilat janë të dëmshme për gjallesat në Tokë. Më pas ozoni, përmes reaksioneve fotokimike, sërish zbërthehet në molekula dhe atome të oksigjenit

çka janë FREONET ?

derivatet e fluorureve dhe klorureve të hidrokarbureve të thjeshta quhen freone. Nën veprimin e rrezeve të diellit, nga freonet lirohen atomet e klorit të cilat reagojnë me molekula të ozonit dhe formohet oksidi i klorit dhe oksigjeni, më pas lirohet atomi i klorit dhe si përfundim një atom i klorit mund t’i shkatërrojë disa mijëra molekula të ozonit, andaj freonet janë të dëmshme dhe dëmtojnë shtresën ozonike.

cilat substanca shërbejnë si katalizatorë për reaksionin e shpërbërjes së ozonit në shtresat e sipërme të atmosferës?

CFC dhe NO (monoksidi i azotit)

përdorimi i ozonit

• përbërës i ozonosferës

• është oksidues më i mirë se oksigjeni, andaj me vetitë e tij oksiduese ka veti baktericide për dezinfektimin e ujit dhe pastrimin e ajrit në salla të ndryshme

• reagon me komponime të pangopura organike, duke formuar ozonide dhe prandaj përdoret për përcaktimin e pozitës së lidhjes dyfishe në komponime të tilla

mineralet e sulfurit

• mineralet sulfure

- piriti FeS₂

- sfaleriti ZnS

- galena PbS

- kalkozina Cu₂S

- kalkopiriti CuFeS₂

• mineralet sulfate

- gjipsi CaSO₄ × 2H₂O

- epistomiti MgSO₄ x 7H₂O

- bariti BaSO₄

- celestiti SrSO₄

modifikimet alotropike të sulfurit

sulfuri rombik dhe sulfuri monoklinik krijohen nga molekulat 8 atomike të sulfurit S₈. Celula elementare e sulfurit rombik përmban 16 molekula të tilla, ndërsa celula elementare e sulfurit monoklinik përmban vetëm 6 molekula.

Në temperaturë 95.5^oC sulfuri rombik shndërrohet në sulfur monoklinik, ky i fundit është më stabil në temperaturat 97-119^oC.

Nëse sulfuri nxehet deri në temperaturë të vlimit dhe ftohet shpejt, fromohet modifikimi më pak i qëndrueshëm, sulfuri amorf, i cili zgjatet me fije elastike

përfitimi i sulfurit

shtresat e mëdha të sulfurit ndodhen rreth 200m nën sipërfaqen e tokës. Sulfuri nga toka nxirret me metodën Frash, me pastërti 98-99.5%

gazi sulfhidrik H₂S

gaz shumë helmues, mban erë të vezëve të prishura dhe kur tretet në ujë formon acidin sulfhidrik H₂S _(aq)

komponimet e sulfurit

• acidi sulfihdrik (acid i dobët) - kripërat e tij quhen SULFURE

• acidi sulfuror (acid i dobët) - kripërat e tij quhen SULFITE (SO₂ anhidri)

• acidi sulfurik (acid i fortë) - kripërat e tij quhen SULFATE (SO₃ anhidri)

shndërrimi i acidit sulfuror në sulfurik

nëse acidi sulfuror ekspozohet ndaj oksigjenit të ajrit (oksidues i fortë) ai shndërrohet në acid sulfurik

acidi sulfurik

acid i fortë, i pa ujë është lëng i rëndë, si vaj, me densitet 1.84 g/cm³.

Vepron si:

• acid

• dehidratues

• mjet oksidues

• mjet higroskopik (lagështi)

përfitimi i acidit sulfurik

• procesi i kontaktit (ku si katalizator përdoret V₂O₅ ose Pt)

Me procesin e kontaktit përfitohet acidi sulfurik me përqendrim të lartë 98% i quajtur shpesh si acidi sulfurik tzmues ose oleum, i cili përmban tepricë të SO₃ të tretur.

• procesi i nitrozës (ku si katalizator përdoren oksidet e azotit NO_x)

Të dy këto procese bazohen në oksidimin e SO₂ në SO₃ në prani të oksigjenit të ajrit.

përdorimi i acidit sulfurik

• bën prodhimin e plehrave artificiale, masave plastike, fijeve sintetike, ngjyrave, sapunëve dhe detergjentëve, në

• përdoret si elektrolit në akumulator ose bateritë acide të plumbit me përqendrim rreth 6M.

uji

molekulë polare me kënd të lidhjes 104.5^o

qarkullimi i ujit në natyrë

përsëritet mesatarisht 42 herë brenda vitit

vlera pH e ujit të pijshëm

pH = 6.8 - 8.2

kripërat e ujit të pijshëm

uji i pijshëm duhet të përmbajë kripëra si NaCl dhe NaHCO₃ ndërsa gazrat si CO₂ dhe O_2.

Uji i pijshëm nuk duhet të përmbajë kripëra të manganit prej të cilave uji merr shije të hidhur , apo kripëra të hekurit që ndikojnë në zhvillimin e algave të ndryshme

cili komponim përdoret si mjet flokulimi (koagulimi)?

sulfati i aluminit

me çka dezinfektohet uji i pijshëm?

para përdorimit dezinfektohet me klor ose ozon me qëllim eleminimin e mikroorganizmave patogjenë

aftësia e vetëpastrimit të ujit

varet nga sasia e oksigjenit të tretur dhe shpenzimit të tij. Nëse shpenzimi i oksigjenit në zbërthimine substancave organike është me i madh sesa sasia e oksigjenit të tretur në ujë, atëherë uji humbë aftësinë për vetëpastrim (autopurifikim)

eutrofikimi

procesi i shndërrimit të ujit të kthjellët në moqal

si trajtohet uji gjatë pastrimit të tij?

• Grilimi - uji kalon përmes një rrjete (grile) metalike e cila largon objektet e mëdha

• Sedimentimi - në rezervuarët e sedimentimit largohen grimcat me madhësi mesatare.

Para filtrimit, ujit i shtohet edhe CaO dhe sulfat alumini për të koaguluar grimcat e vogla dhe bakteret. Këto përbërje, duke vepruar me ujin, formojnë hidroksidin e aluminit, i cili kur percipiton, merr me vete edhe grimca të tjera (për të njëjtin qëllim përdoret edhe kloruri ferrik)

• Filtrimi me rërë - uji i nënshtrohet filtrimit në një shtrat rëre

• Ajrimi - oksigjeni vepron me lëndë organike të dëmshme të tretura në ujë, duke i oksiduar ato në komponime të padëmshme

• Dezinfektimi - uji trajtohet me substanca baktericide, siç është klori i gaztë, i cili reagon me ujin dhe formon HClO që shkatërron mikroorganizmat e mbetur

• Largimi i mbetjeve organike - realizohet përmes pluhurit të karbonit aktiv

kush e formon smogun?

oksidet e sulfurit (SO₂), oksidet e azotit dhe gazra të tjerë

shirat acidike

shkaktohen nga smogu dhe rrezikojnë jetën në tokë, duke shkaktuar korrozionin e metaleve, zbërthejnë shkëmbinjtë gëlqerorë dhe bëjnë shkatërrimin e pyjeve

vlera pH e shirave acidike

pH < 5.6