Nowożytność - Polska

Powstanie Chmielnickiego

• Poszanowanie praw Rusinów i prawosławnych (40% społeczeństwa)

• Przestrzeganie autonomii zaporoża i zaprzestanie kolonizacji, która powoduje napięcia do siebie równoległe (Polak magnat i Rusin chłop)

• Utrata okazji na łupy i wogóle podstawę egzystencji (odwołanie przez szlachtę wojny z Turcją)

• Ugoda zborowska - powstaje hetmanat

• Pierejasław - Rosja naturalnym sojusznikiem jako bliżsi etnicznie i religijnie (+ brak orientacji politycznej Kozaków)

• Hadziacz - Rzeczpospolita Trojga Narodów, Iwan Wyhowski, utrata potem ich znowu

• Punkt zapalny do wojny z Moskwą co się dzieje

Konfederacja w Tyszowcach

Stanisław Rewera Potocki i Lackoroński, prokrólewska (grudzień 1655); zbieranie szlachty przez Jana Kazimierza (Śluby lwowskie 1656)

Dowódcy wieku XVII

Stefan Czarniecki - wojna podjazdowa

Stanisław Żółkiewski - Kłuszyn, zdobycie Moskwy 1610; 1620 Cecora

Jerzy Lubomirski - Cudnów, przywódca konfederacji rokoszowej

Jan Karol Chodkiewicz - zwycięzca chocimski 1621

Reformy Sobieskiego

• Stała armia na czas pokoju - 12 tys. realizował zatem projekt, którego odmówiono kilkadziesiąt lat wcześniej Władysławowi IV

• Upowszechnienie dragonów i broni prochowej (wzmocnienie artylerii)

• mecenat kultury

• Traci ogólnie popularność po skończonych wojnach, postępuje rozkład kultury politycznej kraju, zrywano kolejne sejmy. Bowiem Jan był zwolennikiem silnej władzy i porządnego państwa, ale jak było do przewidzenia, szlachcie to się nie podobało. Sabotowano go i w końcu wycofał się z życia publicznego i umar.

• Sam zebrał wojsko w czasie najazdu Turków, wygrywał i doprowadził do zerwania pokoju buczackiego

• czasem kierowłał się prywatą - sojusze z Moskwą (1686 - utrata zwierzchności nad grupą religijną własnego kraju, do tego liczną) i znienawidzonymi Habsburgami (Leopold I; takie kontakty były jednym z powodów rokoszu Zebrzydowskiego przecież), aby zdobyć jakąś stabilizację i sojuszników do dalszego bicia Turków albo swoich wypraw mołdawskich, słowem dla poparcia swoich planów bałkańskich. Nic nie wypala, potwierdzony i dokooptowany Andruszów pozostaje w mocy, Habsburg wypina się po obronie Wiednia i w sumie tyle

Władysław IV Waza

• 1632-1648

• Podjął ważny sukces militarny w dziejach Polski - kampanię smoleńską w latach 1633-1634 przeciwko Michałowi Romanowowi

• Podpisał pokój w Polanowie w 1634 - zrzekł się części zdobyczy na rzecz Moskwy oraz korony carskiej

• Dokończył sprawy szwedzkie - podpisał pokój w Sztumskiej Wsi, korzystniejszy od Altmarku

• Planował wojnę z Turcją dla zajęcia Chanatu Krymskiego i rozwiązania napięć społecznych na Ukrainie, ale sabotował to sejm. Bardzo wielka szkoda, bo było to wtedy wskazane - ta nieudana wyprawa poskutkowała byciem iskierką rozpalającą beczkę prochu, i wybucha z tego powstanie Chmielnickiego

Pierwsza wolna elekcja

1572-1573

Kandydaci:

• Jan III Waza

• Ernest Habsburg

• Henryk Walezy

• Iwan IV Groźny

Znaczenie

• uchwalenie artykułów henrykowskich - skodyfikowanie miejsca monarchy i szlachty w ustroju RP, zasady prawne określające relacje między władcą a społeczeństwem i potwierdzający podstawowe przywileje szlacheckie

• elekcja viritim

Trzecia elekcja

1587

Kandydaci:

• Maksymilian III

• -Zygmunt Waza

• car Fiodor I

Wybór: podwójny; rozwiązanie siłowe

• 1588 Bitwa pod Byczyną - zwycięstwo stronników Wazy

Druga elekcja

1576 po ucieczce Walezego

Kandydaci

• Maksymilian II

• Fiodor (carewicz)

• Stefan Batory (de facto Anna Jagiellonka)

Elekcja unijna

1697

Kandydaci

• Książę Conti

• Jakub Sobieski

• Fryderyk August Wettyn

Znowu podwójna; wygrał Sas zmianą wyznania, małym przekupstwem i pędzeniem co rusz na Kraków

Wielka wojna północna

1700-1721

Przyczyny

• Na Bałtyku dominowała Szwecja - od 1561 miała Estonię, od 1660 Inflanty, a od 1648 część Pomorza Szczecińskiego

• Ambicje dynastyczne Augusta II - chciał zapewnić tron potomkom w Mołdawii, ale kończy się to pokojem karłowickim i odzyskaniem tylko Podola, więc chce znaleźć inny sposób na spełnienie - pozyskać dla SAKSONII Inflanty, aby mieć jakieś sioło ważne dla RP w dziedzicznym posiadaniu, co zmuszałoby Polaków do utrzymania saskiej dynastii Wettynów na tronie polskim

• W Szwecji panował jakiś 16-latek, młokos, co miał we władaniu państwo słabe. Źle rachowano

• 1698 spotkanie z Piotrem Wielkim - August II występował w imieniu elektora saskiego. Zmontowano koalicję ze spragnioną Holsztynu Danią, która zaatakowała Szlezwik

Problemy

• tendencje buntownicze i separatystyczne - kozaczyznę zniesiono (w 1702 wybuchł bunt), a na Litwie ród Sapiehów zachowywał się jak mafia

• prorosyjska polityka króla i niepopularność idei wojowania ze Szwedami

• brak dowódców, kłótnie z Litewskim dowództwem

Konfederacje wojny północnej

• warszawska - zwolennicy Szwedów; wybranie antykróla Stanisława Leszczyńskiego, posłusznego Karolowi XII

• sandomierska - stronnicy króla Augusta

Traktat narewski

1704 - August II (konfederaci sandomierscy) i Piotr I Wielki

• formalne wejście RP do wojny

• sojusz miał trwać do końca wojny

• car miał pomóc w odzyskaniu ziem ukraińskich dla RP z rąk Kozaków

• wsparcie logistyczne i finansowe → wspólne działanie przeciw Szwecji; tym samym legalne pozwolenie na prowadzenie przez Rosję działań militarnych na terenie RP

• Inflanty dla RP (nie dla Sasa jak miało być początkowo; do tego to wgl nie doszło)

Układ z Rosją 1709 (traktat w Toruniu)

Po pogromie połtawskim i pomocy powrotu Augusta II na tron polski - Car tym samym stał się gwarantem jego władzy jako interweniujące obce mocarstwo

Sejm niemy

1.02.1717, pod osłoną wojsk rosyjskich

• ograniczenie stanu armii do 24 tys., z decyzji obcego mocarstwa

• potwierdzenie przywilejów szlacheckich

• uchwalenie stałych podatków na wojsko, na jego stałe utrzymanie

• król polski ma przebywać ¾ roku w Polsce, i tylko w Polsce może podejmować decyzje odnośnie RP

• ograniczenie swobody kultu i praw dysydentów

• ograniczenie kompetencji sejmików ziemskich oraz samowoli hetmanów

→ protektorat rosyjski nad RP

Konfederacja tarnogrodzka

1715 → antysaska, antyrosyjska, z powodu prób reform króla i jego postawy prorosyjskiej

• centralizacja władzy

• elekcja syna - zagrożenie dla wolnej elekcji

• unia realna

• wzmożenie znaczenia senatu

• powołanie tajnej rady

• ograniczenie kompetencji sejmu

Ostatecznie poproszono o mediację Piotra I, co zrobił w sejmie niemym.

1587

Druga podwójna elekcja; Zygmunt III Waza oraz Maksymilian III Habsburg

1588

Starcie zwolenników Wazy i Habsburga pod Byczyną; zwycięża Jan Zamoyski; Habsburg oblegał Kraków, ale przegrał i został więziony w Zamościu

1595

Imperialna polityka Jana Zamoyskiego; kondominium polsko-tureckie (Mołdawia,; Mohyłowie)

1598

Detronizacja Zygmunta III Wazy z tronu szwedzkiego; wyjazd dla opanowania sytuacji i niepowodzenie; Śmierć Fiodora I - ostatniego Rurykowicza

1600

Aneksja Estonii; Uderzenie Szwedów na Inflanty

1604

Bitwa pod Białym Kamieniem; Dymitr Samozwaniec zostaje carem Rosji, koronowany w 1605 z jego żoną carową Maryną Mniszchówną

1605

Bitwa pod Kircholmem; 4 tys. vs 11tys.; Rozejm do 1621 zrywany

1625

Tron szwedzki obejmuje Gustaw Adolf; rozpoczyna się wojna o ujście Wisły; zajęcie Inflant i portów pruskich

1627

Bitwa pod Oliwą

1629

Rozejm w Altmarku; 3,5% cła od Gdańska

zajęcie pruskich portów (prócz Gdańska, Pucka i Królewca, Inflanty całe do Szwecji

1635

Rozejm w Sztumskiej Wsi; potwierdzona utrata Inflant, ale rezygnacja z portów i cła

1610

Bitwa pod Kłuszynem → zajęcie Moskwy przez Stefana Żółkiewskiego

• detronizacja Wasyla Szujskiego

• akt o sukcesji → korona carska dla Władysława IV Wazy, ale musiał przejść na prawosławie i zachować integralność ziem rosyjskich

1611

Kapitulacja Kremla

1612

Powstanie antypolskie na Kremlu pod wodzą Michaiła Romanowa; wybranie go na cara

1606

Powstanie antypolskie pod wodzą bojara Wasyla Szujskiego, wymordowanie Polaków, którymi otaczał się Dymitr; R6okosz Zebrzydowskiego

1609

Przyłączenie się oficjalne Zygmunta III do wojny; gdyż Szujski zawał antypolski sojusz ze Szwecją; propozycja oddania tronu Władysławowi IV

1607

Druga Dymitriada

1617-1618

Odsiecz Władysława z Chodkiewiczem na Moskwę; 1619 rozejm w Dywilinie

1619

Rozejm w Dywilnie; dla Polski przypada Smoleńsk, Siewiersk i Czernihów; Wsparcie cesarza w wojnie 30-letniej lisowczykami

1632; 1633-34

Kampania Smoleńska; z udziałem dragonii, duże przedsięwzięcie militarne

1632 – armia rosyjska zajęła ziemię smoleńską i siewierską,

1633 – oblężenie Smoleńska,

reforma Władysława IV Wazy – utworzył piechotę na wzór zachodni, w której służyli chłopi i mieszczanie; była finansowa z podatków,

Władysław IV przerwał oblężenie Smoleńska i okrążył armię rosyjską

1634 r. – kapitulacja armii rosyjskiej. Żołnierze mogli wrócić do Rosji lecz musieli pozostawić broń i działa.

1634

Pokój w Polanowie; potwierdzenie Dywilna, ale Władysław IV zrzeka się praw carskich

1644

Nieudane podatki na wojsko do wyprawy antytureckiej; zaogniające się spory z Kozakami

1648

Wybuch powstania Chmielnickiego; Żółte Wody, Korsuń, Piławce → klęski i objęcie władzy przez Jana Kazimierza; Nieudane próby pertraktacji Chmielnickiego z królem (bo szlachta nie chciała)

1649

Obrona Zbaraża (Jeremi Wiśniowiecki) → ugoda zborowska ;40 tys. rejestru; utworzenie Hetmanatu Ruskiego (woj. bracławskie, kijowskie i czernihowskie); likwidacja kościoła unickiego; uprzywilejowanie prawosławia na Ukrainie

1651

Beresteczko i Biała Cerkiew; ugoda → zmniejszenie rejestru kozackiego i okrojenie hetmanatu do tylko kijowskiego

1652

Batoh; wyginięcie najlepszych dowódców

1653

Żwaniec → ustępstwa (ugoda zborowska)

1654

Ugoda w Perejasławiu i wypowiedzenie wojny RP przez Moskwę

1655

Najazd moskiewski na Wilno (i Smoleńsk, Połock, Mińsk); Najazd Szwedów na Ujście w Wielkopolsce; 20.10 ugoda w Kiejdanach ; Ucieczka Jana Kazimierza na Śląsk; Obrona klasztoru na Jasnej Górze (Augustyn Kordecki); konfederacja Tyszowiecka ; uniwersał opolski

1656

Powrót króla do kraju; 1.04 Śluby lwowskie ; Traktat w Radnot - podział RP pomiędzy Szwecję, Siedmiogród, Prusy, Radziwiłłów i Kozaków

1657

Traktaty welawsko-bydgoskie - utrata lennika; Najazd siedmiogrodzki; hetmanem wielkim ruskim zostaje Iwan Wyhowski

1658

Lubomirski i Czarniecki wyganiają Szwedów; Ugoda w Hadziaczu; Wznowienie działań wojennych Moskwy (1660)

1659

Rozpad Hadziacza

1660

Pokój w Oliwie, Połonka (Sapieha i Czarniecki),Cudnów (Lubomirski i Rewera Potocki)

1667

Rozejm w Andruszowie

1665

Bunt Lubomirskieigo

1666

Bitwa pod Mątwami z pomocą Habsburską i ugoda między królem a rokoszanami (rezygnacja w planów reform)

1668

Abdykacja Jana Kazimierza, ostatniego Wazy

1620

Bitwa pod Cecorą Żółkiewskiego (umarł)

1621

Pierwsza bitwa chocimska; Chodkiewicz; umarł; Pokój hetmański (z przerwą 1633 trwał do 1672)

Sejm konwokacyjny

1764

• uchwalono regulamin sejmowy - ustalono przebieg obrad dla usprawnienia

• krok w przód - uchwalono głosowanie większościowe w sprawach początkowo skarbowych jedynie

• powołano komisje skarbowe i wojskowe dla ograniczenia skupiania nadmiernej władzy w jednym ręku (hetmanów, których władza była spora, także podskarbich)

• zakaz instrukcji sejmikowych

• cło generalne

• zapowiedź lustracji królewszczyzn

• król PIAST

Jurydyki

Powstawały przy miastach królewskich, tworzone przez szlachtę/duchowieństwo w swoich dobrach. To miasta, w których nie obowiązywało prawo miast królewskich - osiedlali się tam Żydzi, rzemieślnicy niecechowi (tworzący tańszą konkurencję) tzw. ,,partacze”. W XVIII wieku były to miasteczka magnackie stanowiące o ich wyniosłej potędze. Ograniczył ich istnienie sejm konwokacyjny z 1764.

Rada Nieustająca

1775 - najwyższa władza wykonawcza w państwie

• 18 posłów (w tym 4 ministrowie z najwyższych urzędów koronnych)

• 18 senatorów

• król

• 5 departamentów (ministerstw) → spraw cudzoziemskich, policji, wojska, sprawiedliwości, skarbu (po 4-8 członków)

• kierowanie sprawami państwa między obradami sejmów

• decyzje o obsadzeniu urzędów senatorskich wraz z królem

• zabierała część kompetencji króla - mianowanie ministrów i senatorów oraz nadawanie starostw

• przygotowywała projekty ustaw

• decyzje większością głosów

• podlegala sejmowi, który mógł uchylić jej decyzje albo powołać jej członków pod stan oskarżenia przed sąd sejmowy

• narzędzie polityki króla Stanisława - wbrew pozorom wszystko działało sprawnie ale jak zwykle buczeli magnaci

Uchwały sejmu rozbiorowego 1773-1775

• nowe prawa kardynalne i rozszerzenie gwaranta na Prusy i Austrię

• powołanie Rady Nieustającej

• ograniczenie kompetencji władzy monarszej - zwoływania sejmu, nadawania królewszczyzn, powoływania (mianowania) ministrów, starostów, senatorów i oficerów oraz wydawania poleceń organom administracyjnym

• liczba wojska podniesiona do 30 tysięcy (wciąż śmieszna liczba)

• przywrócone cło generalne i jednolite w całej RP podymne

• Zwiększenie podatków, których nie dało się w sumie ściągnąć, więc wojsko i tak nie uległo powiększeniu, jak stać się miało

• 1773 - KEN, pierwsze w Europie ministerstwo oświaty

Po I rozbiorze

• 1768-1774 konflikt rosyjsko-turecki

• 1784 aneksja Krymu; 1787 Turcja i Szwecja (1788) wypowiadają Rosji wojnę

• 1788 Rosja nie odnowiła przymierza z zaniepokojonymi Prusami, a Austria zaczęła charczeć na Śląsk - rozlatuje się sojusz trzech czarnych orłów

• 1787, Kaniów - Poniatowski proponuje aukcję wojska, czyli kontyngentu polskiej konnicy na sklepanie Turcji w zamian za łaskawą zgodę carycy na reformy, zwiększenie wojska i zwołanie skonfederowanego sejmu

• tymczasem punkt kulminacyjny w kraju osiągnęły nastroje antyrosyjskie i magnackie

Traktat w Buczaczu

1672

RP zrzeka się:

• Podola

• Bracławszczyzny

• Części Kijowszczyzny

• zostaje zepchnięta do roli lennika tureckiego - musi opłacać trybut (haracz)

Ale Sobieski już montował sukces, więc nie ratyfikowano tego, a zdecydowano się przeć na Turczyna

Konfederacja barska

1768-1772

• J. Pułaski, Michał Krasiński

• A. Suworow

• Pomoc od: Francji i Turcji (jakoś teoretycznie)

• walki partyzanckie (zdobycie Częstochowy), walki na Ukrainie(rozbito ich na Podolu), koliszczyzna (prawosławni chłopi podjudzeni przez Rosję - rzeź w Humaniu)

• 1770 detronizacja Stanisława, 1771 porwanie

Konfederacja targowicka

1792-1793; akt 27.04.1792

• Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski, F. K. Branicki (stronnictwo hetmańskie) → Petersburg, Katarzyna II

• 18.05 - armia rosyjska miała wkroczyć na wezwanie konfederatów

Wojna 1792

Naczelny wódz → Stanisław August Król

100 tys. vs 70 tys.

Prusy z 1790 się wypięły

• 18.06 Bitwa pod Zieleńcami (J. Poniatowski); Order Virtuti Militari

• 18.07 bitwa pod Dubienką (T. Kościuszko)

• Król wziął dukaty od Kaśki i z magnatami naparzał ludzi, z którymi kilka miesięcy wcześniej tworzył konstytucję

Powstanie Kościuszkowskie 1794 - bitwy

• 12.03 → marsz Antoniego Madalińskiego (Wielkopolska Brygada Kawalerii Narodowej) z Ostrołęki do Krakowa; bunt na rozwiązanie oddziału na prośbę carycy (tego z aukcji wojska na wojnę z Turcją)

• 24.03 → akt insurekcji; przysięga Kościuszki na rynku krakowskim

• 4.04. → bitwa pod Racławicami; atak kosynierów na armaty, Głowacki (niewielka wartość bojowa i powrót do domu na żniwa - super pora na powstanie btw, wiosna), gen. Tormasow
  → 17.04 - powstanie w Warszawie Jana Kilińskiego, rząd powstańczy (Rada Najwyższa Narodowa); także insurekcja wileńska 23.04 (Jakub Jasiński) + Lubelszczyzna i Wołyń

• 6.06 - bitwa pod Szczekocinami z Prusami; wielkie straty, rabunek insygniów koronacyjnych, włącza się Austria
  → Apel ,,Do obywateli prowincji Wielkopolskiej”

• 20/21.08 - wystąpienia Dąbrowskiego w Wielkopolsce. Przerwanie oblężenia Warszawy przez Prusaków. Pada Litwa.

• 10.10 - Maciejowice; aby przerwać marsz Suworowa do połączenia się z Rosjanami (Ferdyna); niewola wodza

• 4.11 - rzeź Pragi Warszawskiej, zdobycie Warszawy; 9.11 przekazana Prusom

→ w trakcie powstania Austria zajęła Lubelszczyznę. Była głównym inicjatorem rozbioru po stratach w wojnie z Francją

Powstanie Kościuszkowskie

• Wolność, Całość, Niepodległość

• Z inicjatywy i patronatu ośrodka emigracyjnego w Saksonii w porozumieniu z mieszczaństwem warszawskim

• Nie pomogła Francja

• Powstanie mieszczan w Warszawie → Jan Kiliński, garnizony rosyjskie się wycofują

• egzekucje targowiczan ineffige (za daleko - polscy jakobini to byli)

• Powstańczy rząd - Rada Najwyższa Narodowa (przywódcy Sejmu Wielkiego)

• Wydawano bilety skarbowe; pierwsze papierowe pieniądze na ziemiach polskich (Dyrekcja Biletów Skarbowych), 16.08

• 7.05.1794 - uniwersał połaniecki; ograniczenie pańszczyzny (25-50%), zniesienie poddaństwa (wolność osobista), nieusuwalność z ziemi, zawieszenie pańszczyzny
  → uregulowanie prawne i ekonomiczne sytuacji chłopa

• 16.11 Radoszyce → nowy naczelny wódz, Tomasz Wawrzecki rozwiązuje oddziały powstańcze i gada z Suworowem

Wielka Smuta

• ucisk bojarstwa

• odbieranie ziemi bojarstwu → leży ona odłogiem → klęski głodowe

• 1598 wymarcie dynastii Rurykowiczów → walki o koronę

• 1600 pokój wieczysty z RP → Zygmunt III popierał magnatów nieoficjalnie

• 1606 powstanie chłopskie Bołotnikowa

• 1608 – 1610 – okres dwuwładzy w Rosji. Rządzi Wasyl Szujski w Moskwie i Dymitr II w Tuszynie.

• 1609 Wasyl Szujski (od 1605) zawarł ze Szwecją traktat w Wyborgu, poparł jej sprawę w kampanii inflanckiej

1611

przeciwko Polakom wybuchło powstanie narodowe – tzw. drugie pospolite ruszenie, którymi dowodził mieszczanin Kuźma Minin i kniaź Dymitr Pożarski. Powstańcy rozpoczęli oblężenie Kremla.