Hoofdstuk 4: Libertair paternalism en sociaal-constructivistische denkkaders

Paternalisme vs autonomie

• P handelt paternalistisch tov Q <=>:

  • P handelt met bedoeling nadeel/voordeel voor Q

  • P handelt in strijd met voorkeuren, verlangens of neigingen van Q

  • handeling P is beperking van autonomie Q

• paternalisme = handelingen verplichten aan andere mensen → iets niet/wel doen

Types paternalisme: algemeen

• anti-paternalisme

• zacht paternalisme

• zwak paternalisme

• sterk paternalisme

Types paternalisme: anti-paternalisme

• geen beperkingen op handelen individu

• enkel als ze andere schaadt

• niet beslist of goed/niet goed voor andere

• bv.: snelheid op dashboard auto

Types paternalisme: zacht paternalisme

• sociale controle waarbij zorgactie individuele autonomie individu niet beperkt

• bv.: snelheid borden

Types paternalisme: zwak paternalisme

• beperken autonomie individu → ingrijpen in voorwaarden handelingsbekwaamheid individu

• tijdelijk + beperkt

• bv.: speed limieter in auto

Types paternalisme: sterk paternalisme

• beschermen/voordeel geven aan individu → beperken autonomie individu

• zelf als tegengesteld is aan autonome keuze individu

• zeer zwaar autonomie afnemen

• wordt voor ander persoon beslist

• extreem → rechtbank

• bv.: alcohol slot op auto

Libertair paternalisme

• in belang van mensen, keuzes op allerlei gebied beïnvloed → zonder aantasting keuzevrijheid

• libertair → mensen vrij kiezen + geen beperking keuzemogelijkheden

• paternalistisch → invloed op keuzegedrag uitgeoefend

• hoe? → adhv keuze-architectuur

Communicatiewetenschappelijke denkkaders over mens en technologie: invloed

• komt uit bredere sociaal-wetenschappelijke denkkaders:

  • technologisch determinisme

  • sociaal constructivistisch

Communicatiewetenschappelijke denkkaders over mens en technologie: technologisch determinisme

• visie → nieuwe technologie primaire oorzaak grote sociale/historische veranderingen

• technologie + ontwerp → gebruik/effect + samenleving

• uitgangspunten:

  • technologie drijvende kracht/agent achter veranderingen

  • verandering → eenduidig + voor iedereen

  • technologie → autonome kracht → eigen logica/dynamiek + mens kan niet bedwingen

  • black box (achter, script, algoritmes, training) → niet geopend

  • geven betekenis aan technologie → revolutionaire vooruitgang/achteruitgang

Communicatiewetenschappelijke denkkaders over mens en technologie: socio-constructivistisch

• visie → technologie / gebruik in wederzijdse relatie + verbonden met elkaar

• technologie + ontwerp <=> gebruik + samenleving

• tegenreactie op technologisch determinisme

• uitgangspunten:

  • wederzijdse beïnvloeding → samenleving + technologie

  • nadruk → mogelijkheid verschillende betekenisgevingen

  • doorbreken dichotomie

  • apparaten → sociale constructies

  • aandacht → toevalligheden + menselijke keuzes

  • black box → openbreken

Socio-constructivistische denkkaders: oorsprong

• ‘science en technologie studies’

• gegroeid uit wetenschapssociologie

• wetenschap → sociale constructie → sociaal proces dat ontwikkeling wetenschap beïnvloed

• focus → psychologie + sociale/culturele omstandigheden

Socio-constructivistische denkkaders: soorten

• Social Construction of Technology

• Actor-Network Theory

Socio-constructivistische denkkaders: Social Construction of Technology

• = SCOT

• Nederlands + Brits → Trevor Pinch + Wiebe Bijker

• technische apparaten beschouwd als sociale constructies → bij beschrijving uitgegaan van betekenissen die relevante sociale groepen geven aan techniek

• centrale concepten:

  • relevante sociale groepen = groepen relevant beschrijving techniek ontwikkeling

  • betekenis flexibiliteit = betekenis die verschillende sociale groepen aan techniek geven

  • technisch raam = gevormd door oplossingsstrategieën, theorieën, vaardigheden, … en bepaalt denken, handelen, interacties binnen groep

  • stabiliteit/closure = proces vermindering betekenis flexibiliteit, sociale groep ervaren probleem als opgelost

  • socio-technische ensembles = bevat fysiek artefact, gebruikers, ontwerpers, regels, economische factoren, …

• hardheid artefacten → 3 types:

  • betekenissenbundels: zeer flexibel → voor closure → bv.: eerste smartphone

  • exemplar: grote hardheid, vrij vast → na closure → bv.: auto

  • grensobject: gebruik andere context → knooppunt → bv.: Excel

Socio-constructivistische denkkaders: Social Construction of Technology: fiets

• SCOT voorbeeld studie → ontstaan van fiets

• relevante sociale groepen → rijke, jonge, sportieve mannen

• betekenis flexibiliteit → moedige ‘machine’ vs onveilige ‘machine’

• technisch raam:

  • groter wiel → grotere snelheid vs gevaar

  • gebruik → ontspanning vs werk

  • uitstraling → stoer vs onbelangrijk

  • dominante groep → veel uitgesloten

• stabiliteit/closure → rubberen fietsband (oplossing trillingsprobleem, sneller rijden + esthetisch en veiligheidsprobleem

• socio-technische ensembles → vrouwen op fiets → 3 ensembles:

  • kadering technisch probleem → design niet gemaakt voor vrouwen

  • kadering kledij probleem → design kledij niet gemaakt voor fiets

  • kadering zedelijkheidsprobleem → fietsen + fietskledij onzedelijk voor vrouw

Socio-constructivistische denkkaders: Actor-Network Theory

• netwerktheorie → humane en non-humane elementen verschillende aard beschouwd als gelijkwaardige componenten + in netwerk beschreven

• voorbeeld: elektronen, patenten, …

• centrale concepten:

  • actant = alles wat handelt/ handelingen veroorzaakt/verandert

  • actieprogram = doelgericht gedrag actant

  • antiprogram = actie programma’s die in conflict zijn met gekozen actieprogram

  • script = voorschriften gebruik die ingebed/ingeschreven zijn in technologie

  • raamwerk actie = technische objecten samen met actoren + ruimte waarin ze moeten werken

Kritiek socio-constructivisme

• te veel focus → menselijk impact

• te weinig focus → hardheid technologie

• weinig aandacht → sociale gevolgen technologische keuzes

• geen aandacht → voor groep ‘non-decisionmaking’

Affordances

• Don Norman → bouwt verder op technologisch ‘scrip't’ → nieuw concept ‘affordances’

  • = ontwerpsaspect object dat suggereert hoe object moet gebruikt worden → visuele aanwijzing voor functie + gebruik

  • voorbeeld: hendel = pull en plat = push op deur