Deel 5 - H5 Emotieregulatie van de gezinstherapeut

René Descartes

Cogito ergo sum (ik denk dus ik ben): Het denken los zien van het lichaam en de emoties

- Emoties hangen samen met lichamelijke reacties die de ziel moeten ondergaan (later)

James

- Verbind emoties met autonome lichamelijke reacties

- Het lichaam reageert voor we onze emoties gewaarworden

Damasio's boek

Somatic-mark hypothesis: er zijn somatische signalen die verbonden zijn met emoties, die het gedrag en de keuzes sturen

- Descartes maakt de fout het denken los te zien van emoties

Emotionele scenario's

- Emoties spelen zich slechts gedeeltelijk af in onze beleving, maar zijn grotendeels een performance volgens sociale regels

- Emoties zijn cultureel bepaald («Emoties binnen ons zitten - traditioneel idee)

- Het is iets dat we doen samen met andere

Waarderingstheorie van de emotie (Arnold)

De evaluatie of de waardering (appraisal) staan centraal in het ontstaan van emoties

Tweefactorentheorie (Schachter & Singer)

- De evaluatie van de situatie (factor 1)

- Lichamelijke opwinding (factor 2)

evaluatie situatie + lichamelijke opwinding → emotie

Model van Mulkilincer & Shaver

1. De persoon neemt een verandering waar in zijn/haar interne of externe wereld. Dit kan een positieve verandering (succes) of een negatieve (bedreiging)

2. Automatisch wordt die verandering geëvalueerd en algemeen gewaardeerd als positief en gewenst, of als negatief en ongewenst. Dit proces noemt appraisal en het resulteert in een specifieke emotie, afhankelijk van de context, verwachtingen, doelen, enz.

3. Automatisch wordt een fysiologische reactie geactiveerd, alsook een tendens tot actie

4. Dat leidt dan tot het beleven van emoties en tot de expressie van de emotie in gedrag, gedachten, gelaatsuitdrukkingen, enz.

-> Pas in stap vier gaat het over de subjectieve beleving van de emoties. De stappen daarvoor zijn eerder onbewust

Emotieregulatie

wat we doen om invloed te hebben op wat we voelen, wanneer we voelen, hoe we voelen en hoe we het uitdrukken

Emotieregulatie op de 4 stappen

1. We proberen bedreigende situaties te vermijden, of te verlaten. We kunnen ook proberen de situatie te veranderen. Verder zoeken we zoveel mogelijk situaties op die positieve gevoelens oproepen.

2. Cognitieve reappraisel

3. We kunnen proberen onze fysiologische reacties te beïnvloeden

4. We kunnen de expressie van de emotie onderdrukken, of de emotie slechts gedeeltelijk uitdrukken. We kunnen onze emotie veinzen (blijdschap veinzen, terwijl we teleurgesteld zijn)

cognitieve reappraisal

we proberen anders te kijken naar de situatie, en kunnen op die manier wat invloed hebben op onze emotionele reactie

Emotieregulatie en hechting

Emotieregulatie begint onmiddellijk na de geboorte.

• Wanneer een baby zich bedreigd voelt stelt het hechtingsgedrag en roept zo een beschermende ouder bij zich om de bedreiging weg te nemen.

• De eerste emotieregulatie is sociaal van aard: de baby kan de eigen emoties nog niet reguleren, maar hij/zij kan dat wel via sensitieve en responsieve ouders.

Relationeel (co-regulatie)

eerste emotieregulatie

- Baby's: via hechtingsgedrag

- Volwassenen: via dialoog met anderen, impliciet en automatisch of expliciet en intentioneel

Individueel (zelfregulatie)

- Objectconstantie/object permanentie belangrijk

- Kind: andere grote stappen in de ontwikkeling dragen bij aan emotieregulatie

- Volwassenen: gebeurt impliciet en automatisch of expliciet via innerlijk gesprek

objectconstantie/-permanentie

oproepen van mentale representaties van verzorgingsfiguren

Homeostatische rol (Emotieregulatie in psychotherapie)

Wanneer een emotie te hoog oploopt, gaat de therapeut proberen te helpen de emotionele spanning opnieuw naar beneden te krijgen

- Gebeurt door over zijn beleving te praten

- Doel: stilstaan bij emoties, benoemen van emoties en het verbinden van emoties met ervaringen en gebeurtenissen uit het leven van de cliënt hem/haar meer greep te krijgen op zijn/haar emoties en ze te reguleren

- Voorwaarde: empathisch en authentiek luisteren

watchful waiting

Therapeut laat zo ruimte voor de eigen homeostatische proces van het gezin

- Emotieregulatie van het gezin observeren

enactment

iemand rechtstreeks aanspreken binnen de sessie en uitleggen wat je ervaart. Dit leidt vaak tot intense momenten die zorgen voor diepere emotionele verbinding tussen de gezinsleden.

o   “Kijk eens naar je zoon en leg hem uit hoe je je voelt”

Presence

- Hij/zij moet therapeut ZIJN

- Hij/zij is volledig mens aanwezig; betrokken op wat er in de sessie gebeurt en wat er gebeurt laat hem/haar niet koud

- Risico: emoties van therapeut zijn te sterk, emoties staan in spanning met de therapeutische aspiraties (empathisch, authentiek en hoopvol), uiten van emoties leiden tot een breuk in de alliantie

Acting out

als de gezinstherapeut in de sessie geïrriteerd is, is het geen goed idee dat de therapeut die emoties zomaar zou uiten

- Deze reflectie op deze emoties niet uitstellen!

weerstand

in individuele therapie

• Onderzoek wijst uit dat therapeuten vaak niet bewust van weerstand van cliënten

• Onderzoek toont aan dat emotionele reacties van therapeut op weerstand van cliënten een verschil maken in de effectiviteit van de therapie

  • Positief en begripvol omgaan met weerstand = beste effect

  • Negativiteit versterkt weerstand

Beleving

Stilstaan bij emoties, het benomen van emoties en het verbinden van die emoties met ervaringen en gebeurtenissen uit het leven van de cliënt hem/haar helpen meer greep te krijgen op zijn/haar emoties en ze te reguleren

emotioneel geraakt worden

is de basis van empathie van de T en in die zin draagt het bij tot het resultaat van therapie

Omgaan met emoties van therapeut in de sessie (2)

1. Emoties hebben een belangrijke functie binnen het uitbouwen van de therapeutische relatie. Zo verloopt een deel van de communicatie van de gezinsleden via de beleving van de therapeut. De therapeut moet zijn beleving dragen en verdragen in plaats van die beleving te internaliseren of externaliseren, het vertelt wellicht een stuk van hun verhaal

2. Emoties moeten gereguleerd worden

Waarom T emoties reguleren?

1. Zodat de emoties die de therapeut niet uit zijn/haar therapeutische rol halen en zodat de uitbouw van een veilige therapeutische relatie niet in gedrang komt

2. Zodat ze kunnen gebruikt worden om de gezinsdynamiek beter te begrijpen (luisteren met hart)

3. Zodat ze kunnen gebruikt worden bij het ontwikkelen van therapeutische interventies die beter afgestemd kunnen worden op de gezinsleden, en waar ze zich in hun proces bevinden

De zelfregulatie van de therapeut (5 strategieen)

1. Situaties vermijden waarin de emoties zouden kunnen opgeroepen worden

2. De situaties ontvluchten waarin de emoties opgeroepen worden

3. De therapeut laar de emotie niet doordringen, omdat hij/zij op iets anders geconcentreerd is

4. Zelfsupervisie en self-talk

5. Reprasail (herstructuren of reframing)

Reprasail (herstructuren of reframing)

Een techniek die gebruikt wordt in de sessie naar de gezinsleden toe, maar die door de therapeut wordt geïnitieerd

- Pas wanneer de therapeut gebeurtenissen of situaties positiever en hoopvoller kan bekijken kan hij die overbrengen naar gezinsleden

- Unique outcome en exception (belangrijk!) -> zorgt voor opluchting en ontspanning

- werkt het best als de therapeut zonder veel woorden de gezinsleden een nieuw en verassend perspectief kan aanbieden op wat ze meemaken

Zelfsupervisie en self-talk

- Veronderstelt een soort zelfobservatie: de therapeut kijk en luistert naar zichzelf en is zich bewust van zijn ervaringen in de sessie

- De therapeut kent zijn gevoelige snaren en beseft dat het trillen van die snaren hem iets kan leren over het gezin waarmee hij werkt

-> De therapeut moet daar over nadenken wat kan leiden tot self-talk (bv. Zichzelf aanmoedigen) of zelfinstructie (bv. een gezinstherapeut die irritatie voelt naar een gezinslid kan zichzelf eraan herinneren dat het de taak is van de gezinstherapeut empathisch te zijn naar elk gezinslid toe)

Emotie reflectie (intentionele co-regulatie)

kan worden toegepast tussen de therapeut en een bepaald gezinslid, wanneer de therapeut praat over een emotie die hij/zij ervaart en exploreert op welke wijze die emotie relevant kan zijn voor het gezin. Het punt is dat de therapeut over zijn/haar emotie moet praten zonder zichzelf en zijn/haar ervaring centraal te stellen in het gesprek. Dit wordt gedaan door te onderzoeken waar de ervaring ven de therapeut zou kunnen passen in de dynamiek van het gezin (emotie reflectie).

Als de therapeut met de eigen beleving iets wil doen in de sessie (3 stappen)

Stap 1: awareness door te focussen

Stap 2: Reflectie over de gezinsdynamiek

Stap 3: reflectie over het bevorderen van de dialoog met het gezin

Stap 1: awareness door te focussen

Wat voel ik? Wat gebeurt er met mij? - focussen op mijn beleving en wat ik precies voel

- Dit gevoel is gedifferentieerd

- Het kan helpen om met iemand hier over te praten om er een beter beeld over te krijgen, tijdens de sessie is het namelijk vaak erg druk

- Secundaire emoties

secundaire emoties

emoties die een reactie zijn op andere emoties

• Ze zijn makkelijker te dragen dan primaire emoties

• Ze leggen doorgaans de druk buiten zich en zijn minder bedreigend

Stap 2: Reflectie over de gezinsdynamiek

- Wat kan ik uit hetgeen ik in de sessie ervaar leren over het gezin?

- Wat ik als therapeut ervaar tijdens de sessie heeft voor een stuk te maken met een gevoelige snaar in mij die aan het trillen is

- Hoe passen mijn emoties in de dynamiek van het gezin?

- Op welke wijze weerspiegelen mijn verschillende innerlijke stemmen verschillen tussen gezinsleden?

Stap 3: reflectie over het bevorderen van de dialoog met het gezin

- Hoe kan ik mijn beleving gebruiken om het therapeutisch proces te bevorderen?

- Ruimte maken voor ervaringen van gezinsleden niet nog niet onder woorden zijn gebracht

- Co-reflectie

- Multi-directionele partijdigheid

Multi-directionele partijdigheid

De therapeut luistert naar ieders verhaal zonder ondertussen zijn eigen beleving uit het oog te verliezen

Co-reflectie

Een proces van metacommunicatie waarin de therapeut in dialoog gaat met het gezin over het verloop van de sessie, en daarbij ook zijn eigen beleving een plaats probeert te geven

- Belangrijk om vanuit een authentiek niet -weten perspectief, niet zoeken naar bevestiging

- Zorgt ook voor het reguleren van emoties van elk van de gezinsleden: iedereen staat stil bij de eigen beleving, en zoekt woorden om die beleving te benoemen

Het discomfort van de therapeut als kompas

Goed nadenken over zijn/haar discomfort kan de gezinstherapeut aanwijzingen geven over thema's die belangrijk zijn om bespreekbaar te maken in het gezin.

Om zijn emoties zo effectief mogelijk in te zetten in zijn therapeutisch handelen is het goed als de therapeut erin slaagt met een gepast niveau van comfort in de sessie te zitten.

Te oncomfortabel

Stress- de therapeut is vooral bezig met zelfbehoud en zelfbescherming

- Hoe kan ik overleven als therapeut/persoon?

Gepast oncomfortabel

De therapeut probeert zijn/haar discomfort te lezen:

- Wat voel ik?

- Wat betekent het dat ik me nu zo voel?

- Hoe kan ik dat verbinden met de gezinsdynamiek?

Te comfortabel

De therapeut wordt door de gezinsleden beleefd als ongeïnteresseerd, niet betrokken, afstandelijk, ...

- De therapeut ervaart zichzelf als professioneel en objectief