Cultuur- en Maatschappijkritiek Flashcards

100 practice flashcards covering basic concepts, authors, and theories from the ‘Cultuur- en Maatschappijkritiek’ lecture series.

Wat is de academische definitie van cultuur- en maatschappijkritiek volgens de cursus?

De academische studie van de radicale gesitueerdheid van psychologie als wetenschap en psychologische processen in historische, sociale, politieke en culturele contexten.

Wat wordt bedoeld met 'meta-denken' in de context van deze discipline?

Denken over hoe mensen gewoonlijk denken.

Hoe wordt 'cultuur' gedefinieerd in de lessen?

Het geheel van ideeën en praktijken zoals wetenschap, onderwijs en religie waarmee mensen betekenis verlenen aan zichzelf en hun omgeving.

Wat is de functie van cultuurproducten voor de mens?

Ze stellen ons in staat om na te denken en geven sturing aan ons gedrag omdat we zelfreflexieve wezens zijn.

Wat zijn de drie belangrijkste betekenisverleningssystemen die genoemd worden?

Wetenschap, religie en kunst.

Hoe wordt de 'maatschappij' gedefinieerd?

Het geheel van sociale organisatie waarbinnen mensen leven, zoals relatiestructuren, scholen en overheden.

Wat is een 'ideologie' volgens de transcriptie?

Een set van aannames, ideeën en keuzes die door een subgroep in de maatschappij als 'goed' en 'waar' wordt aanzien.

Wat is het doel van cultuur- en maatschappijkritiek met betrekking tot ideologie?

Het benoemen en expliciteren van ideologie zodat keuzes expliciet gemaakt kunnen worden.

Hoe veranderde de kijk op waanzin in de 19e eeuw door toedoen van Kant?

Waanzin werd bekeken vanuit een ziekteperspectief in plaats van bezetenheid, wat leidde tot het ontstaan van de psychiatrie.

Wat is het verschil in de visie op zelfexpressie tussen het neoliberalisme en het communisme?

In het neoliberalisme is een gebrek aan zelfexpressie een probleem, terwijl in het communisme zelfexpressie als dissident en gestoord werd gezien.

Wat illustreert het voorbeeld van hallucinaties in een Europese versus een Afrikaanse context?

De plausibiliteit van een verklaring hangt af van de context; in de Europese context is een geest 'niet echt', in de Afrikaanse vaak wel.

Hoe is het concept 'schuld' verschoven van het katholicisme naar de neoliberale context?

Van een zonde tegenover God naar het gevoel van 'kansen missen' of falen in zelfontplooiing.

Waar staat het acroniem 'WEIRD' voor in psychologisch onderzoek?

Western, Educated, Industrial, Rich, and Democratic.

Wat is een epistemologische keuze in de psychologie?

Een keuze voor een wetenschapsmodel, bijvoorbeeld het begrijpen van belevingen via getallen (meting) of woorden (spreken).

Wat stelt Foucault over paradigma-blindheid?

Zolang je in een paradigma zit, ben je blind voor de keuzes die binnen dat paradigma gemaakt zijn.

Wat is een discours?

Het talige systeem waarbinnen we functioneren en dat we gebruiken om over onszelf en de wereld te spreken.

Welk voorbeeld wordt gegeven van managementjargon in persoonlijke relaties?

Een relatie zien als een 'project' waarin 'doelen' worden nagestreefd en 'geïnvesteerd' wordt.

Wat zei Blaise Pascal over het geloof en handelingen?

"Kniel en je zult geloven"; door je in een bepaald discours te begeven, neem je de waarden automatisch over.

Wat bedoelt Lévinas met 'de Ander' (met hoofdletter A)?

De ander is een mysterie dat nooit volledig gekend of gereduceerd kan worden tot een object van kennis.

Wie zijn de kernfiguren van de Frankfurter Schule?

Horkheimer, Adorno, Habermas en Marcuse.

Welke twee centrale dynamieken in de maatschappij analyseerde Karl Marx?

Warenfetisjisme en meerwaardeproductie.

Wat is 'warenfetisjisme'?

De verheerlijking van materiële objecten waardoor mensen het gevoel krijgen dat ze deze moeten kopen om gelukkig te zijn.

Wat is de formule voor 'meerwaarde' in het kapitalisme?

$$\text{Marktwaarde} - \text{Productiekost} = \text{Meerwaarde}$$

Wat verstaat Sigmund Freud onder 'structureel onbehagen'?

Een fundamenteel gevoel van niet op je gemak zijn doordat het Es botst met het Ik en het Boven-Ik.

Hoe ziet Freud culturele instituties in relatie tot onbehagen?

Als defensieve, herhalende antwoorden op menselijk onbehagen (collectieve neurose).

Waarom bekritiseerde Adorno de massamedia?

Hij zag het als een machtsmiddel dat depolitiseert; het lijkt waardenvrij maar is dat niet.

Wat is het kernpunt van Nikolas Rose over de moderne psychologie?

Psychologie zorgt voor de individualisering van sociale problemen door mensen zelf verantwoordelijk te maken voor hun welzijn.

Wat onderzoeken 'Disability-studies'?

De normatieve opvattingen over normaal/abnormaal en de uitsluitingsmechanismen voor mensen met een beperking.

Wat is de focus van kritische psychologie volgens Ian Parker?

Systematisch onderzoek naar hoe ideologie meespeelt in de psychologische discipline.

Wat betekent 'psychologisering'?

Het proces waarbij alles wordt gezien als een individueel probleem, waardoor men blind wordt voor de context.

Wat is het doel van de 'prefiguratieve' focus in de kritische psychologie?

Streven naar een rechtvaardiger maatschappij via inclusie en emancipatie.

Wat is het 'positivisme' als epistemologisch referentiekader?

De overtuiging dat de werkelijkheid objectief en kwantitatief benaderd moet worden, los van subjectiviteit.

Welke twee takken van de psychologie beschreef Wilhelm Wundt?

Een tak gericht op eenvoudige processen (experimenteel) en een tak voor hogere functies (verhalend/contextueel).

Wat bedoelt men met 'meten is vergeten'?

De overmatige focus op kwantificering leidt tot het negeren van de historische, culturele en persoonlijke context.

Wat is 'essentialisering' in de klinische psychologie?

De neiging om te zoeken naar een onderliggende, vaak biologische essentie voor afwijkend gedrag.

Wat is de modernistische opvatting over de mens?

De mens is een rationele, voorspelbare en kenbare entiteit.

Welke drie strategieën hanteert de maatschappij volgens Foucault bij individualisering?

Medicaliseren, hospitaliseren en segregeren.

Waarom noemt de transcriptie ADHD een 'reïficerende' diagnose?

Omdat men een beschrijvende diagnose (druk zijn) gaat zien als een oorzakelijke aandoening in het individu.

Wat is het 'narcistisch voordeel' van het categoriseren van abnormaliteit?

Hoe abnormaler de ander wordt gemaakt, hoe normaler en comfortabeler de 'normale' groep zich voelt.

Wat is het verschil tussen 'verzet' en 'protest'?

Verzet is het installeren van andere praktijken vanuit een ander discours, terwijl protest vaak blijft bij 'boe-geroep'.

Wat zijn 'grass-root' hulpinitiatieven?

Bottom-up initiatieven zoals Tejo die ontstaan buiten de traditionele systemen om aan noden te voldoen.

Welke vier terugkerende spanningsvelden worden besproken in de klinische psychologie?

Subject/Object, Structuur/Proces, Natuur/Cultuur en Simpliciteit/Complexiteit.

Wat is de kernboodschap van Freuds 'De onbehagen in de cultuur'?

Menselijk geluk is fragiel en de cultuur legt beperkingen op aan onze driften, wat leidt tot onbehagen.

Wat zijn volgens Freud de drie soorten 'verzachtende middelen' tegen het lijden?

Sterke afleidingen, surrogaatbevredigingen (zoals kunst) en verdovende middelen.

Wat is de 'doodsdrift' (Thanatos) bij Freud?

De destructieve tendens in de mens die volgt op een overmaat aan lustbevrediging.

Wat wordt bedoeld met de mens als 'prothesegod'?

De mens is machtig door technologie, maar deze hulpmiddelen zijn niet met hem vergroeid en bezorgen hem last.

Wat is het 'narcisme van de kleine verschillen'?

De neiging om agressie te uiten tegen mensen die slechts licht van ons verschillen.

Wat is Slavoj Žižeks visie op de 'post-politiek'?

Echte politieke discussies over waarden en ideologie ontbreken; politiek staat nu in dienst van het kapitalisme.

Wat is 'sameness' volgens Byung-Chul Han?

De psychologische dwang van de hedendaagse mens om te moeten samenvallen met een ideaalbeeld (zoals succes of schoonheid).

Waarom is de 'Ander' pijnlijk volgens Han?

Omdat de ander ingaat tegen onze eigen denkbeelden en ons dwingt onszelf in vraag te stellen.

Wat is het basisprincipe van de Verlichting?

Het vervangen van blind geloof in autoriteit door de rede en wetenschap om de wereld te verbeteren.

Wat wordt bedoeld met de 'volledige administratieve maatschappij'?

Een maatschappij die doorgedreven rationeel is ingericht op efficiëntie, wat leidt tot vervreemding (aliënatie).

Wat is 'pathoplastie' in de institutionele psychotherapie?

De manier waarop de sociale omgeving van een instituut de vorm en de expressie van een psychiatrische ziekte beïnvloedt.

Wat is een 'utopie' volgens Ernst Bloch?

Een droombeeld over een betere wereld dat noodzakelijk is voor verbetering, mits het geen dwingende werkelijkheid wordt.

Wat is de hoofdtelling van Simone de Beauvoir in 'De tweede sekse'?

Men wordt niet als vrouw geboren, maar tot vrouw gemaakt door sociale constructies.

Wat bedoelt Judith Butler met 'performativiteit' van gender?

Gender is niet iets wat je 'bent', maar iets wat je 'doet' door herhaalde handelingen.

Wat is 'epistemisch geweld'?

De uitsluiting van iemands kennis omdat die persoon bijvoorbeeld vrouw is of een psychiatrische diagnose heeft.

Wat is 'disease mongering'?

Het promoten van diagnoses en ziekten voor commercieel gewin, waardoor de sociale context wordt genegeerd.

Wat betekent de term 'compulsory sexual agency'?

De moderne druk op vrouwen om niet alleen vrijgevochten te zijn, maar ook constant sexy en seksueel beschikbaar te zijn.

Welk onderzoeksobject staat centraal in Foucaults onderzoek naar 'geschiedenis van het heden'?

Dingen die nu als vanzelfsprekend of evident worden beschouwd (evidenties).

Wat is een 'problematisering' volgens Foucault?

Het proces waarbij een gegeven (zoals waanzin) een object van denken en politiek handelen wordt.

Hoe veranderde de visie op bedelaars in de 18e eeuw?

Van een noodzakelijk onderdeel van religieuze deugd naar een crimineel probleem van inactiviteit.

Wat is de 'Epistèmè'?

De onbewuste grondstructuur van kennis in een bepaalde tijd die bepaalt wat als waarheid kan worden beschouwd.

Wat bedoelt Foucault met de 'dood van de mens'?

Het verdwijnen van het specifieke moderne beeld dat de mens van zichzelf als object van wetenschap heeft geconstrueerd.

Wat is 'biopolitiek'?

Politiek die zich bezighoudt met het beheer van het leven en de gezondheid van de bevolking in plaats van enkel het territorium.

Welke vijf kenmerken heeft moderne macht volgens Foucault?

Niet duaal, anoniem, subtiel, individualiserend en normaliserend.

Wat is de metafoor van het 'panopticum' voor de maatschappij?

Een systeem van constante (mogelijke) controle waardoor mensen de macht internaliseren en zichzelf gaan disciplineren.

Wat is 'Parrhesia'?

Vrijmoedig en oprecht spreken, wat volgens Foucault essentieel is voor verzet tegen macht.

Wat is het rationalistisch mensbeeld?

De overtuiging dat het universum een machine is die rationeel begrepen, voorspeld en gemanipuleerd kan worden.

Wat wordt bedoeld met 'atomisering' van de samenleving?

Het uiteenvallen van de maatschappij in eenzame, losgekoppelde individuen.

Wat is de 'replicatiecrisis' in de psychologie?

Het feit dat een groot deel (tot $85 \times 10^{-2}$) van wetenschappelijk onderzoek niet succesvol herhaald kan worden.

Wat is de 'Simpsons paradox' in datastatistiek?

Een fenomeen waarbij een trend in verschillende groepen verdwijnt of omdraait als deze groepen worden gecombineerd.

Wat is het verschil tussen een klassieke dictatuur en totalitarisme?

Een dictatuur werkt met angst voor geweld; totalitarisme werkt met psychologische massavorming en propaganda.

Wat is de bron van massavorming?

Vrij zwevende angst, frustratie en een gebrek aan zinverlening in een geatomiseerde samenleving.

Waarom is massavorming een 'schijnoplossing'?

Het geeft een gevoel van verbondenheid met het collectief, maar vernietigt de reële banden tussen individuen (zoals familie).

Wat is 'bullshit jobs' volgens David Graeber?

De toename van banen die door de uitvoerders zelf als volkomen nutteloos worden beschouwd.

Waarom maken leiders van de massa gebruik van propaganda?

Vanuit het geloof dat de massa gemanipuleerd moet worden om een rationeel 'goed' doel te bereiken.

Was de getuigenis van 'Nayirah' in 1991 waar?

Nee, het verhaal over baby's die uit couveuses werden gegooid was gefabriceerd voor oorlogspropaganda.

Wat is de invloed van het bewustzijn op materie in de kwantumfysica?

De act van het observeren verandert hoe een deeltje zich gedraagt (deeltje versus golf).

Wat is de 'homo psychologicus'?

De mens die zichzelf en de wereld hoofdzakelijk begrijpt via psychologische concepten.

Waarom is psychologie volgens De Vos 'subjectiverend'?

Omdat het antwoorden geeft op existentiële vragen als 'wie ben ik?', maar deze vervolgens weer objectiveert met tests.

Wat is de 'verplichte vrijheid' volgens Rose?

De maatschappelijke druk om constant autonome keuzes te moeten maken voor je eigen zelfrealisatie.

Waarom noemt Dehue depressie een resultaat van de autonomie-cultuur?

Omdat depressie wordt gedefinieerd als een gebrek aan ondernemingszin en veerkracht in een maatschappij die dit verheerlijkt.

Wat is de kritiek op 'veerkracht' (resilience) als politieke strategie?

Het legt de last van herstel bij het individu en maskeert structurele onrechtvaardigheid.

Is psychologie volgens De Vos een neutrale wetenschap?

Nee, zij is altijd een vorm van psychologisering die het gedrag dat zij bestudeert tegelijkertijd verandert.

Wat is een 'coherent systeem van betekenissen' in een discours?

Het gebruik van metaforen en beelden die samen een specifieke versie van de realiteit construeren.

Waarom kan alles wat 'leesbaar' is een tekst zijn voor een discoursanalyse?

Omdat betekenis overal in de cultuur aanwezig is, van wetenschappelijke journals tot bustickets.

Wat is de relatie tussen discours en objecten?

Discoursen maken objecten door erover te spreken en ze te categoriseren (representatie).

Wat is het 'meesterdiscours' (Lacan)?

Een sociale band die vertrekt vanuit een onbetwistbare zekerheid of autoriteit.

Wat is het 'universitair discours' (Lacan)?

Een band waarbij de autoriteit niet bij een persoon ligt, maar bij de 'neutrale' wetenschappelijke kennis.

Wat is het 'hysterisch discours' (Lacan)?

Een band die vertrekt vanuit een klacht of lijden en op zoek is naar een verklaring bij een ander.

Wat is het 'analytisch discours' (Lacan)?

Een sociale band die vertrekt vanuit luisteren en de leegte, waarbij de ander wordt uitgenodigd zijn eigen antwoord te zoeken.

Wat is 'psycho-educatie'?

Een gestructureerde aanpak om patiënten te leren over hun aandoening om hen te 'empoweren'.

Welke drie subjectposities produceert psycho-educatie volgens Wilson et al.?

Accepteren/erkenen, modereren/reguleren, en controleren/opbiechten/veranderen.

Wat is de kritiek op het concept 'inzicht'?

Het wordt vaak gebruikt als een test of de patiënt het medisch discours onvoorwaardelijk aanvaardt.

Wat is 'kwartiermaken'?

Werken aan een maatschappelijk klimaat waarin meer ruimte is voor mensen die 'anders' zijn, in plaats van hen enkel aan te passen.

Wat is Erving Goffmans definitie van 'stigma'?

Een situatie waarin een individu gediskwalificeerd is van volledige sociale aanvaarding.

Wat is het 'looping effect' van Ian Hacking?

De constante interactie waarbij categorieën mensen veranderen, en die veranderde mensen op hun beurt de categorie weer beïnvloeden.

Wat is het verschil tussen 'human kinds' en 'natural kinds'?

Human kinds zijn door de menswetenschappen gemaakte categorieën (zoals autisme); natural kinds zijn onveranderlijke natuurlijke entiteiten (zoals een gen).

Wat is 'dynamisch nominalisme'?

De theorie dat bepaalde categorieën mensen tegelijkertijd met hun classificatie tot bestaan komen.