LES 1 C&MK: Wat is cultuur- en maatschappijkritiek?

wat is cultuur?

een geheel van ideeën en praktijken (wetenschap, onderwijs, religie, kunst) waarmee mensen betekenis verlenen aan zz en hun omgeving

hoe verschijnt cultuur vandaag de dag grotendeels?

via massacultuur: tv, internet, sociale media, cinema, ...

waarom doen mensen aan cultuur?

hoe biedt cultuur hiervoor een kader?

omdat ze zelf-reflexieve wezens zijn: ze weten niet precies wie of wat we zijn, maar ze vragen zich dat af

-> cultuur biedt een kader van waaruit het mogelijk is om te reflecteren over ons handelen

wat is de maatschappij?

het geheel van sociale structuren en organisaties waarbinnen mensen leven (relatiestructuren, familiestructuren, scholen, bedrijven, overheden...)

vb. universiteit = maatschappelijke structuur

door wat worden cultuur en maatschappij beiden aangestuurd? +vb.

door aannames, ideeën en keuzes - deze drukken waarden en voorkeuren uit

vb. conservatief vs progressief, links vs rechts, vrijzinnig vs gelovig, ...

wat is ideologie?

een set van aannames, ideeën en keuzes die door een (sub-) groep in de maatschappij als 'wenselijk' of 'waar' wordt aanzien

waarover gaan politieke, ethische en media-debatten?

hier wordt kritiek geuit, maar vanuit welk kader en op wat?

ze gaan over bedenkingen, voorkeuren en keuzes die mensen/groepen hebben t.a.v hoe we vorm geven à cultuur en maatschappij

-

kritiek geuit, maar vanuit en op een ideologisch kader (= NIET hetzelfde als cultuur- en maatschappijkritiek) = ideologische voorkeursexpressie

wat is cultuur- en maatschappijkritiek?

de academische studie van de radicale gesitueerdheid van psychologie als wetenschap, en psychologische processen in historische, sociale, politieke en culturele contexten, waarbinnen per definitie waarde-geladen keuzes en spanningsvelden aanwezig zijn

op wat slaat psychologie binnen de definitie van cultuur- en maatschappijkritiek?

- psychische belevingen (schuld, schaamte, agressie...)

- problemen (depressie, verslaving...),

- praktijken en stromingen in de psychologie

- kijk op de wetenschap

waarvan hangt het af wat als goed/slecht of waar/onwaar wordt beschouwd binnen de psychologie?

hisorische, sociaal-politieke en culturele contexten

voorbeelden dat goed/slecht of waar/onwaar afhankelijk is v historische, sociaal-politieke en culturele contexten? (4)

- waanzin/psychiatrische stoornis: er is evolutie in het denken tussen de Middeleeuwen (bezetenheid, dierlijkheid), moderne tijden en hedendaagse tijd (erfelijkheid, beleving, contextfactoren...)

- wat in liberaal sociaal-politiek klimaat wordt beschouwd als 'normaal' is niet hetzelfde als wnr bekeken vanuit conservatief perspectief

- wat in EU context wordt beschouwd als een plausibele verklaring voor hallucinaties, is niet hetzelfde als vanuit Afrikaanse context

- hoe we in neoliberale context denken over schuld (ik in conflict met idealen voor mezelf) VS hoe in religieuze contexten (ik in conflict met godheid)

we zijn als mens betekenisverlenende wezens: wat zijn 4 betekenisverleningssystemen + uitleg?

1) wetenschap: systeem dat de wereld probeert te verklaren

2) religie

3) kunst: muziek, schilderen

4) onderwijs: ideeën worden doorgegeven op generaties

van waaruit wordt de studie van psychologie sterk gedetermineerd?

vanuit ideologische perspectieven op de mens, maatschappij en wetenschap die op dat moment populair zijn

(vb. vorige decennia: het wit heteronormatief standpunt)

= de manier waarop psychologie wordt bestudeerd en begrepen is afhankelijk v/d ideeën & overtuigingen die op dat moment populair zijn i/d samenleving

visies en contexten evolueren: wat is een uitdaging?

goed snappen hoe de hedendaagse kijk gedetermineerd is, WANT: geen enkele kijk is objectief; elke kijk vertrekt vanuit een perspectief

- van welke aard zijn discussies over waar/onwaar of goed/slecht?

- van waaruit vertrekken deze discussies?

- kan je de waarheid spreken?

- ze zijn ethisch en epistemologisch van aard

- vertrekken vanuit aannames, dogma's (= waarheidsclaims) die niet bewezen knn worden

- dé waarheid kan je niet spreken -> waarheden worden geformuleerd en geconstrueerd binnen contexten

(in C&M kritiek: GEEN 'echte' waarheid)

hoe kunnen we visies en contexten begrijpen?

door discours te bestuderen

discours

het talige systeem waarbinnen we functioneren en dat we gebruiken om over onszelf en de wereld te spreken: de uitdrukkingen, verhalen, waarheidsclaims, verhouding tussen spreekactoren

-> verschillende discours kunnen gebruikt worden om over dezelfde dilemma's na te denken

Focault rond de waarheid

- we construeren de waarheid

- zolang je in een paradigma zit, ben je hier blind voor -> pas wnr er een paradigmashift is heb je door dat het vorige echt wel een keuze was

- paradigma's van anderen of vroegere paradigma's zijn makkelijker te bekritiseren

wat worden binnen een cultuur met een discours uitgedrukt en door een discours gedetermineerd?

regels, normen, waarden en onderlinge verhoudingen binnen een cultuur

taal die we gebruiken is niet louter een expressie van onze gedachten, maar wat bepaalt ze? + vb

- ze bepaalt wat we kunnen denken

- wat we in het denken belangrijk vinden

vb: binnen cultuur waarin eco winstoptimalisering & consumptiegoederen veel status hebben, zullen mensen over allerlei zaken denken in die termen: bv over hun uiterlijk, liefdesrelaties, arbeid,...

-> binnen onze hedendaagse Westerse context: mensen verlangen ernaar om zz te ontplooien en te realiseren (net als een onderneming die strategische beslissingen neemt en haar marktwaarde vergroot)

hoe zag het discorus er in Europa uit 150 jaar geleden?

toen was de impact van het Christendom nog veel groter -> discours van waaruit mensen dachten: religieus - Gods woord was toonaangevend -> grote impact op hoe over arbeid, liefde en zelfbeleving werd gedacht

waarom heeft de mens een reflexieve relatie met zz?

de mens valt niet samen met de opvattingen die er zijn over de mens: tussen beide zit een kloof, een tekort

-> zowel individueel, in collectiviteiten en als in wetenschap vragen we ons af wie of wat we precies zijn??

tussen opvattingen over de mens en de mens zelf zit een kloof, tekort: hoe toont dit tekort zich nog?

-> Lévinas?

in contact met de ander: deze kan niet gereduceerd worden tot een object van kennis en controle -> Lévinas spreekt over de Ander.

Blaise Pascal: hoe komt het dat mensen geloven in God en dat ze naar de kerk gaan?

door groepsdruk gaan ze naar de kerk en daarom worden ze gelovig: "kniel en je zult geloven" -> als iemand zich gedraagt als een gelovige, kan het geloof vanzelf volgen!

kernauteurs in kritische theorie: in de strikte zin van het woord?

auteurs v/d Frankfurter school: ze focussen op hoe maatschappelijke en psychische processen met elkaar verbonden zijn door een combinatie te maken tussen de theorieën van Freud met Marx

Waarvoor heeft de Frankfurter Schule bijzondere aandacht?

Voor machtsmechanismen die ongelijkheid creëren en bestendigen en die het verlichtingsideaal van autonome kennis ondermijnen.

Marx: waarop geeft hij kritiek?

geeft kritiek op kapitalisme die twee centrale onderliggende dynamieken aanstipt:

1) warenfetisjisme = hypes over gadgets

2) meerwaardeproductie

warenfetisjisme

-> wat betekent het?

-> vb?

Warenfetisjisme is het verschijnsel waarbij mensen goederen als vanzelf waardevol beschouwen, terwijl die waarde eigenlijk voortkomt uit arbeid en sociale relaties, waardoor de werkelijke productieverhoudingen verborgen blijven

meerwaardeproductie

dingen worden in industriële context gemaakt & verkocht aan veel duurdere prijs dan de productieprijs:

-> productiekost = de prijs die je betaald hebt om het product te maken

-> marktwaarde = de prijs waaraan het product verkocht wordt

-> meerwaarde = marktwaarde - productiekost - verdwijnt in de zakken v/d kapitalisten (= de bazen)

kapitalistische productie vroeger en nu

vroeger: individuele ondernemers halen een trucje uit en doen alsof ze zelf hard hebben gewerkt en steken alles in hun eigen zak

nu: via de beurs: de meerwaarde w verdeeld onder investeerders (= aandeelhouders

waarvoor zorgt meerwaardeproductie?

zorgt voor een specifieke machtsrelatie, waarbij de kapitaalkrachtigen de meerwaarde creërende arbeiders domineren

vb meerwaardeproductie?

- stel: het kost 35 000 euro om 1000 jeansbroeken te maken

- MAAR: we doen à marketing die een hype creëert -> we verdienen 50 000 euro

- verdwijnt in de zak van de kapitaalkrachtigen

Freud

- mens ervaart cognitieve neurose = structureel onbehagen in de zelfbeleving doordat Es botst met Ik en Boven-Ik

- culturele instituties en praktijken (religie, wetenschap, kunst) zijn defensieve zich steeds herhalende antwoorden op dit onbehagen

- deze defensieve reacties knn gelezen en geïnterpreteerd worden (vb mensen hebben seksuele impuls, we weten niet wat we daarmee moeten doen, dus hebben we culturele sturing nodig; regels dat ouders niet met hun kinderen een seksuele relatie kunnen hebben)

Kritische theorie in de brede zin van het woord: auteurs uit andere tradities + specifieke bewegingen in sociale wetenschappen

-> over wat gaat het? (2)

- Franse school (Focoult, Lacan...)

- hedendaagse wetenschappers

kritische theorie in de brede zin v/h woord: Franse school

discours is de drager van:

- ideologie; zoals uitgedrukt in talige keuzes

- sociale relaties = uitgedrukt in manier van taalgebruik:

- autoritair: mama zegt "neen"

- expert relatie: duidelijke uitleg, verklaringen bieden

- luisterende relatie: luisteren alvorens oordelen & praten

welke functie hebben fixaties in discours + uitleg?

dienen een defensieve en ideologische functie: het zijn herhaalde ideeën of woorden die helpen om een bepaald wereldbeeld in stand te houden en kritiek of verandering tegen te gaan

kritische theorie in de brede zin v/h woord: hedendaagse wetenschappers

-> Nicolas Rose

- bouwt voort op Focault

- kritische situering van psychologie-disciplines, -praktijken & -concepten

- subjectiviteitsbeleving in relatie tot politieke macht

kritische theorie in de brede zin v/h woord: hedendaagse wetenschappers

-> Slavoj Zizek (3)

- huidige maatschappij = desintegratie van het symbolisch raamwerk -> leidt tot zekere scepsis tav instituties (vb overheid, instellingen) & proliferatie (toename, verspreiding & groeiende invloed) van complot-denken

- we leven in tijden van post-politiek, waarbij echte politieke discussies afwezig zijn en politiek in dienst staat van kapitalisme

- impact van ideologie = GEEN kwestie v/e slechte manipulatieve ander die ons van buitenaf regeert. het is een effect van blinde vlekken in ons eigen denken (vb wij zijn het die gehypte gadgets kopen; we discussiëren polariserend over Joke terwijl sociale problemen weinig aandacht krijgen)

wat betekent dit: volgens Zizek is de huidige maatschappij desintegratie van het symbolisch raamwerk

vaste structuren en betekenissystemen die vroeger de samenleving houvast gaven vallen uiteen en verliezen hun kracht

impact van ideologie = GEEN kwestie v/e slechte manipulatieve ander die ons van buitenaf regeert. het is een effect van blinde vlekken in ons eigen denken - leg uit

We zijn zelf betrokken bij het versterken van bepaalde ideeën en gedragingen, zonder altijd te beseffen hoe ze ons denken sturen - ideologie komt niet alleen door manipulatie van buitenaf, maar we werken zelf ook vaak mee aan het in stand houden van bepaalde ideeën, zonder dat we het echt doorhebben.

kritische theorie in de brede zin v/h woord: hedendaagse wetenschappers

-> Byung-Chul Han

- laat kapitalistische maatschappij (de onze nu) heeft een problematische verhouding tav presteren (zelf-exploitatie)

- narcisme en zelf-focus

- onverdraagzaamheid tav tekort en andersheid: we knn de andersheid van anderen moeilijk respecteren + moeilijk omgaan met het tekort in onszelf

-> blijkt uit hoe we werken, relaties aangaan & dit uit zich in typische pathologieën zoals burn-out, depressie, verslavingen...

andere bewegingen in sociale wetenschappen die een kritisch perspectief belichamen? + waarop geeft elks kritiek?

- feminisme: kritiek op de dominante mannelijke visies in de wetenschap

- post-kolonialisme: kritiek op de dominant wit/Westerse visie in de wetenschap

- disability studies: kritiek op de normatieve opvattingen over normaal/abnormaal en op uitsluitingsmechanismen i/d maatschappij

wat is kritische psychologie: Ian Parker

-> welk onderzoek?

vorm van systematisch oz naar psychologie als discipline, naar hoe deze bepaalde vormen van actie en oz verkiest boven andere & hoe deze voorkeur samenhangt met ideologie en machtsverhoudingen

wat is kritische psychologie: Ian Parker

-> wat neemt hij aan?

neemt aan dat psychologie een diverse discipline is (veel verschillende methoden & theorieën naast elkaar) -> deze variatie weerspiegelt culturele & historische diversiteit en dus ook verschillende ideologisch gekleurde modellen over mens & maatschappij

wat is kritische psychologie: Ian Parker

-> wat onderzoekt hij?

1) hoe psychologie door de gewone burger individualiserend wordt gebruikt, als een manier om zz te begrijpen en te reguleren = psychologisering

-> deze focus: mogelijks verengend effect, vb omdat we denken dat problemen eerder op te lossen zijn door individuele verandering & niet door sociale actie

2) hoe academisch oz en klinische praktijken geleid worden door ideologische tendensen i/d maatschappij

Ian Parker: "The question is not 'what is inside the mind?' but 'what is the mind inside'?"

geen focus op verborgen mentale processen, maar op hoe mentale processen ingebed zijn in verhoudingen (van micro- tot macroniveau)

-> leidt tot een focus op vb cognitie: is het een breinproces en/of een sociaal gebeuren?

zelfdiscours

de manier waarop individuen binnen het kader van kritische psychologie nadenken over zz

Ian Parker: "we should attent to the political agendas of those who use psychology to tell us how we can and cannot behave"

politiek gebruikt psychologie om duidelijk te maken hoe we ons wel en niet mogen gedragen (vb in jaren '70 was homoseksualiteit een stoornis i/d DSM)

! we moeten oppassen dat psychologische inzichten niet worden misbruikt om mensen in een bepaalde richting te duwen zonder dat we ons bewust zijn van de politieke belangen die daarbij spelen

methode v/d kritische psychologie

focus op discoursanalyse (= studie van taal en interactie) -> langs deze weg onderzoeken hoe selectiviteit binnensluipt in het denken

vb: bestuderen welk jargon mensen/psychologen gebruiken om over psychologische fenomenen te praten - vb ben-jargon, managment-jargon

MAAR: ook gebruik van andere methoden; ook kwantitatief (vb om patronen van ongelijkheid te onderzoeken)

prefiguratieve focus binnen de kritische psychologie

er is een streven naar een rechtvaardigere en machstsevenwichtigere maatschappij:

- sterke focus op samenwerking met de personen die in oz betrokken worden en hen niet behandelen als studieobject (vb hen ook betrokken bij het uittekenen v/e onderzoeksdesign, bespreking van resultaten + publicatie ervan)

- sterke focus op emancipatie (= ontsnappen à onderdrukkende machtsmechanismen) in het verlengde van feminisme en post-kolonialisme