Gwyddoniaeth TGAU Llyfr Adolygu Bioleg Uned 1

Set gynhwysfawr o gcardiau fflach geirfa sy'n sylwi ar bynciau Bioleg Uned 1, gan gynnwys celloedd, microsgopeg, ensymau, systemau'r corff dynol, a ffotosynthesis.

Cellbilen

Rheoli be syn mynd mewn ac allan o’r gell

Cytoplasm

Sylwedd tebyg i jeli, dyma lle mae adweithiau cemegol yn digwydd

Cnewyllyn

cynnwys gwybodaeth genetig a rheoli be syn digwydd tu mewn ir gell

Cellfur

cynnwys cellwlos sy’n cynnal adeiledd y planhigyn.

Cloroplast

cynnwys cloroffyl sy’n amsugno egni golau. Dyma lle mae ffotosynthesis yn digwydd

Gwagolyn

cynnwys cellnodd syn cadw siap y gell

Mitocondria

Safle resbiradaeth y gell

Hydoddiant ïodin

Staen biolegol sy'n gwneud y cnewyllyn yn fwy amlwg ac yn staenio unrhyw startsh sy'n bresennol; fe'i defnyddir ar gyfer celloedd planhigyn gan fwyaf.

Methylen glas

Staen sy'n lliwio rhannau asidig o'r gell yn las ac fe'i defnyddir yn bennaf ar gyfer celloedd anifail a bacteria.

Trylediad

Symudiad moleciwlau o fan â chrynodiad uchel i fan â chrynodiad isel heb fod angen egni.

Pilen athraidd ddetholus

Pilen sy'n gadael i foleciwlau bach (fel dŵr) fynd drwyddi ond yn atal moleciwlau mwy (fel mwynau neu siwgrau).

Osmosis

Trylediad moleciwlau dŵr o fan â chrynodiad dŵr uchel i fan â chrynodiad dŵr isel drwy bilen athraidd ddetholus.

Cludiant Actif

Proses sy'n mynd yn erbyn graddiant crynodiad, defyndfio egni ATP, glwcos ac ocsigen

ATP

Y ffurf o egni sy'n cael ei ryddhau yn ystod resbiradaeth ac sy'n darparu'r egni ar gyfer cludiant actif.

Ensymau

Proteinau sy'n gweithredu fel catalyddion biolegol i gyflymu cyfradd adwaith cemegol.

Safle actif

Hollt mewn protein ensym lle mae swbstrad penodol yn 'ffitio' yn ôl y model clo ac allwedd.

Dadnatureiddio

Pan fydd safle actif yr ensym yn newid siâp oherwydd tymheredd neu $pH$ amhriodol, gan achosi iddo stopio gweithio.

Resbiradaeth Aerobig

glwcos + ocsigen - carbon deuocsid + dwr + egni ATP

Resbiradaeth Anaerobig

Glwcos - asid lactig + (egni ATP)

Dyled ocsigen

Yr angen i anadlu'n ddwfn ar ôl ymarfer corff i ddadelfennu asid lactig i ffurfio dŵr a $CO_2$.

Alfeoli

Arwynebedd resbiradol yr ysgyfaint sydd wedi'i addasu gyda muriau tenau, leinin llaith, a chyflenwad gwaed da ar gyfer cyfnewid nwyol.

Tar

Sylwedd brown, gludiog mewn mwg tybaco sy'n casglu yn yr ysgyfaint ac yn cynnwys carsinogenau sy'n achosi canser.

Carbon monocsid

Nwy mewn mwg tybaco sy'n cyfuno â haemoglobin ac yn lleihau gallu'r gwaed i gludo ocsigen.

Nicotin

Y cyffur caethiwus mewn tybaco sy'n gwneud i'r galon guro'n gyflymach ac yn cynyddu pwysedd gwaed.

Emffysema

Clefyd lle mae cemegion mewn mwg tybaco yn torri lawr muriau'r alfeoli, gan leihau'r arwynebedd ar gyfer cyfnewid nwyon.

Carbohydras

Ensym treulio sy'n torri lawr startsh i ffurfio glwcos.

Proteas

Ensym treulio sy'n torri lawr proteinau i ffurfio asidau amino ar gyfer twf ac atgyweirio.

Lipas

Ensym treulio sy'n torri lawr brasterau i ffurfio asidau brasterog a glyserol.

Bustl

Sylwedd a gynhyrchir gan yr iau sy'n emwlsio brasterau ac yn cynyddu $pH$ y coluddyn bach i lefel optimwm ar gyfer lipas.

Peristalsis

Cyfangiad cyhyrau ym mur y coludd sy'n gwthio ac yn symud bwyd ymlaen drwy'r system dreulio.

Filws

Strwythur ym mur y coluddyn bach sy'n cynyddu'r arwynebedd ar gyfer amsugno moleciwlau bwyd bach hydawdd.

Celloedd coch y gwaed

Celloedd siâp disg, deugeugrwm heb gnewyllyn sy'n cynnwys haemoglobin i gludo ocsigen o gwmpas y corff.

Haemoglobin

Pigment coch yn y gwaed sy'n uno ag ocsigen; mae angen haearn i'w gynhyrchu.

Plasma

Rhan hylifol y gwaed sy'n cludo sylweddau hydawdd fel glwcos, $CO_2$, hormonau, ac wrea.

Rhydwelïau coronaidd

Pibellau gwaed ar du allan y galon sy'n cyflenwi ocsigen a glwcos yn uniongyrchol i gyhyryn y galon.

Aorta

Y rhydweli fawr sy'n cludo gwaed ocsigenedig o galon i organau'r corff.

Atherosglerosis

Cyflwr lle mae rhydwelïau'n cael eu tagu gan sylweddau brasterog (placiau neu atheroma).

Ffotosynthesis

Y broses lle mae planhigion yn trosglwyddo $CO_2$ a dŵr yn glwcos gan ddefnyddio egni golau ac ensymau.

Ffactor gyfyngol

Y ffactor (fel golau, tymheredd, neu $CO_2$) sy'n rheoli cyfradd ffotosynthesis ar adeg benodol.

Biomas

Màs y defnydd byw mewn planhigion ac anifeiliaid.

Biogynyddiad

Y broses lle mae cemegion (fel plaleiddiaid) yn cronni yn meinweoedd organebau po bellaf y maent ar hyd cadwyn fwyd.

Blŵm algaidd

Cynnydd cyflym mewn twf algâu mewn dŵr oherwydd nitradau a ffosffadau o wrteithiau, sy'n gallu arwain at golli ocsigen yn y dŵr.