elementet e bllokut p - grupi i 13-të (lllA)

veçoritë e grupit të 13-të

kanë tri elektrone në shtresën e fundit andaj i lirojnë ato dhe formojnë jone me ngarkesë pozitive me numër oksidues +3

numrat oksidues të grupit të 13-të

përgjithësisht kanë numër oksidues +3 por Ga, In dhe Tl mund të formojnë edhe komponime me numër oksidues +1 dhe +2

konfiguracioni elektronik

ns²np¹

çfarë vetish kanë elementet e grupit të 13-të?

të gjitha kanë veti metalike (më të dobëta se të grupit të parë dhe të dytë) përpos borit që konsiderohet gysmëmetal

çka ndodh me rritjen e numrit atomik të oksideve dhe hidroksideve të elementeve të grupit të 13-të?

me rritjen e numrit atomik, ulet karakteri acid i tyre

• Bori jep acide

• Përbërjet e aluminit dhe galiumit janë amfoterne

• Oksidet e indiumit dhe taliumit nuk janë acide

pika e shkrirjes së Galiumit

ka pikë të ulët të shkrirjes 30^oC, mjafton të mbahet në duar dhe shkrihet

mineralet e Borit

• acidi borik - SASOLINA

• kripa Na₂B₄O₇ - KERNITI

• BORAKSI

• KOLEMATITI

• ULEKSI

format alotropike të borit

kemi borin amorf që është pluhur me ngjyrë kafe dhe bori metalik me ngjyrë të zezë. Ka veti dhe fortësi të ngjajshme me diamantin.

si përfitohet bori amorf?

bori amorf përfitohet me kalcinim të oksidit të borit (lll) B₂O₃ me magnez elementar. Për ta ndarë borin nga oksidi i magnezit, përdoret HCl (MgO tretet në të ndërsa bori mbetet i patretshëm)

si përfitohet bori kristalor?

bori kristalor përfitohet me reduktim të klorurit të borit (lll) BCl₃ në prani të hidrogjenit me shumicë

bashkëveprimi i borit dhe hidrogjenit

bori me hidrogjenin formon komponime me emrin BORATE, të cilat në bazë të vetive fizike janë të ngjajshme me hidrokarburet e ngopura, silanet (komponime të silicit me hidrogjen).

Prej boraneve, më i rëndësishmi është tetraborati dhe më i thjeshti është diborati

oksidi i borit (lll) - B₂O₃

Bori digjet me oksigjen në 700^oC duke formuar oksidin e borit.

Oksidi i borit është anhidrit i acidit borik.

Kur acidi borik ngrohet në 100^oC prej tij largohet një molekulë ujë dhe formohet acidi metaborik

H₃BO₃ = HBO₂ + H₂O

përdorimet e borit

• djegia e përbërjeve të borit shoqërohet me një flakë të gjelbër dhe përdoret në piroteknikë

• përbërje e rëndësishme e borit është tetraborati i natriumit dekahidrat ose boraksi që përdoret për prodhimin e qelqit

• izotopi bor-10 përdoret kundër tumoreve

alumini

metali më i përhapur në korën e tokës

xehet dhe mineralet më të njohura të aluminit

• boksiti - xehe

• krioliti - mineral

• sulfati i aluminit i kaliumit - mineral

vetitë fiziko-kimike të aluminit

është metal me ngjyrë të bardhë si argjend, i lehtë dhe përçues i mirë i nxehtësisë dhe rrymës elektrike. Meqenëse është element aktiv, është rezistent ndaj korrozionit, sepse në sipërfaqen e tij ai formon me ajrin një cipë të fortë dhe të ashpër oksidi.

numri oksidues i aluminit

me numër oksidues +3

reaksioni i aluminit me acidin nitrik

në sipërfaqe të llamarinës, alumini e formon shtresën okside mbrojtëse, e cila mbron aluminin nga veprimi i acideve. Por kur largohet oksidi që e vesh sipërfaqen, alumini reagon me acidin nitrik duke dhënë kripën nitrat të aluminit, oksidin e azotit (ll) dhe ujin

si formohen kripërat komplekse nga alumini?

alumini reagon me baza, duke formuar kripëra komplekse që quhen aluminate dhe duke liruar hidrogjen

cilat janë komponimet amfoterne të aluminit?

oksidi i aluminit Al₂O₃ dhe hidroksidi i aluminit Al(OH)₃

si përfitohet alumini?

përmes procesit Hall ku si lëndë e parë është boksidini Al₂O₃ × 2H₂O dhe zhvillohet në dy etapa:

• hapi i parë: pastrimi i xehërorit të alumini

• hapi i dytë: elektroliza e oksidit të aluminit të pastër

vetitë e kriolitit

shërben për uljen e temperaturës së lartë të shkrirjes së oksidit por edhe përmirëson përcjellshmërinë elektrike të elektrolitit andaj oksidi i aluminit, gjatë elektrolizës, tretet në kriolit të shkrirë

përdorimi i aluminit

• alumini për shkak të peshës së lehtë gjen përdorim në linjat e transmetimit elektrik.

• mjet reduktues gjatë përfitimit të disa metaleve (kromiti, manganiti, molibdeni, volframi etj) proces ky i quajtur aluminotermi

oksidi i aluminit

është komponim me ngjyrë të bardhë i patretshëm në ujë. Në natyrë gjendet si mineral korund, i cili shquhet me fortësi të lartë.

Nëse korundi mban gjurmë të kobaltit, ka ngjyrë të kaltër dhe quhet SAFIR.

Nëse korundi mban gjurmë të kromit, ka ngjyrë të kuqe dhe quhet RUBIN.

sulfati i aluminit me ujin kristalor

kripë që përdoret për pastrim të ujërave të ndotura në procesin e trajtimit të ujërave me qëllim të përfitimit të ujit të pijshëm

stipsa e aluminit me kalium (shapi) KAl (SO₄)₂ × 18H₂O

bën pjesë në kripëra dyfishe