Młoda Polska

Modernizm

ogół nowatorskich prądów w kulturze i sztuce przełomu XIX i XX wieku, odrzucający tradycyjny realizm na rzecz subiektywizmu i eksperymentu.

Neoromantyzm

inna nazwa Młodej Polski; nawiązanie do idei romantycznych (indywidualizm, irracjonalizm, kult natury i wolności).

Dekadentyzm

postawa apatii, pesymizmu i przekonania o nieuchronnym upadku cywilizacji, charakterystyczna dla końca XIX wieku.

Nirwana

pojęcie z buddyzmu; w epoce rozumiane jako stan niebytu, wyzwolenia od cierpienia i pragnień poprzez całkowite wyciszenie.

Sztuka dla sztuki

hasło głoszące, że sztuka nie powinna służyć polityce ani moralności, lecz być celem samym w sobie i dążyć jedynie do piękna.

Filister

pogardliwe określenie mieszczanina: osoby ograniczonej, dbającej tylko o dobra materialne, pozbawionej wyższych aspiracji duchowych.

Schopenhaueryzm

nurt filozoficzny głoszący, że życie to pasmo cierpień, a jedyną ucieczką jest wyzbycie się pragnień (nirwana) lub obcowanie ze sztuką.

Bergsonizm

filozofia zakładająca, że świata nie da się poznać tylko rozumem; kluczowa jest intuicja oraz „pęd życiowy” (élan vital).

Ekspresjonizm

nurt stawiający na gwałtowność i wyrazistość; celem jest ukazanie silnych, często bolesnych emocji poprzez deformację i kontrast

Symbolizm

technika literacka, w której konkretny obraz (symbol) ma sugerować ukryte, głębsze znaczenia, niemożliwe do wyrażenia wprost.

Katastrofizm

lęk przed nadchodzącą zagładą świata, kultury i wartości, często kojarzony z poczuciem schyłkowości.

Synteza sztuk

dążenie do łączenia różnych dziedzin (muzyki, malarstwa, literatury) w jednym dziele, by oddziaływać na wszystkie zmysły.

Cyganeria artystyczna (Bohema)

środowisko artystów żyjących w sposób niekonwencjonalny, manifestujących pogardę dla norm mieszczańskich.

Psychizacja krajobrazu

zabieg literacki polegający na rzutowaniu stanów emocjonalnych bohatera na opis przyrody (np. smutny krajobraz jako odbicie duszy).

Franciszkanizm

postawa radosnej wiary, miłości do świata i stworzenia oraz pochwała prostoty i pokory (wzorowana na św. Franciszku).

Chłopomania

powierzchowna fascynacja życiem wiejskim, obyczajami i krzepkością chłopów, popularna wśród inteligencji młodopolskiej.

Mit narodowy

utrwalone w świadomości zbiorowej, często wyidealizowane wyobrażenie o historii, misji lub cechach narodu (np. mit o polskim mesjanizmie).

Fin de siècle (koniec wieku)

francuskie określenie nastrojów schyłkowych, niepokoju i dekadencji towarzyszących końcowi XIX stulecia.